Historia Langobardorum et Francorum · Romualdus Salernitanus, Chronicon

Historia Langobardorum et Francorum

Hic admonetammonet locus, ut et de LangobardorumLongobardorum [132v] historiisystoriis , Francorumque gestis, proutpro ut tempus exigit, summatim aliquid interponatur. Tempore igitur Constantini Magni imperatoris, Guinili, qui et Longobardi, ab insula Germanie, que Scandinauia : dicitur, egressi, Ybor , et Aione ducibus, regionem , que Scoringa dicitur, quasi habitaturi sunt ingressi, eamque per aliquot annos obtinuereoptinuere. Quo tempore CymbriCimbri et Assi WandalorumGuandalorum duces uicinas quasque prouincias bello premebant. Guinili igitur, qui et Longobardi, commisso prelio cum WandalisGuandalis, acriterque dimicantes, uictoriam capiunt. De qua regione Longobardi, transacto non modico tempore, propter famis penuriam exientes, transierunt in Mauringam, unde progressi habitauerunt in Golandam. Mortuis autem ducibus, regem sibi Agelmundum, filium Aionis ducis , statuerunt, qui per triginta tribus annorum curricula illis prefuit, qui quodam , flumine transmeato in finibus Uulgarorum, ter cum eis dimicauitdimicarunt. Longobardi eorum igitur duobus preliis terga dantes, tertio prelio uictoriam capientes, contritis Uulgaribus, magna de illis sunt preda potiti. Defuncto Lamissone, Lethus rex successit, qui cum quadraginta annis regnasset, reliquitreliquid successorem filium suum Ildeoch. Hoc quoque defuncto, quintus rex GuidehocGuideoc [133r] regnum suscepit.

Tunc in Noricorum finibus beatus Seuerinus mire abstinentie sanctitate preditus, pollebat uirtutibus. Interea , mortuo GuidehocGuideoc, successit filius eius Claffo. Quo defuncto Tato filiofilius eius septimus ascendit in regnum. Egressi Longobardi de Rugilant, uenerunt in campis patentibus, qui sermone barbarico felt appellanturappellatur. Quo in loco dum tribus annis commorarentur, Radulfus rex Herulorum fedus, quod cum Tatone pepigerat, inrumpens, eo quod compererat, fratrem suum a filia Tatonis peremptum, bellum ei intulit. Sed cum ipse cum suiset suos a Longobardis superatus atque occisus est, et eius exercitus consternatus ,. Tatone a filioconsilio fratris sui interfecto , scilicet Guaccone, regnum ipse octauus super Longobardos optinuit. Qui super Sueuos irruens suo dominio subiugauit. Mortuo uero Guaccone, Gualtari filius eius, cum per septem annos regnasset, mortuus est. Post quem nonus rex Audoin adeptus est regnum.

At uero tempore Ualentiniani imperatoris, Franci a Meotidis paludibus uenientes, ripas Rheni occupauerunt. Duces sibi Marcomirum, Sunnonem , et Genebaudum eligentes, plurima Germanorum oppida peruaserunt. Qui tempore Theodosii imperatoris Treuerorum Gallie urbem [133v] inuaserunt, mortuisque ducibus, primo regem sibi statuunt Faramundum, Marcomiri filium. Quo defuncto successit ei filius eius Clodio Crinitus, qui post eum regnauit annis XX. Eo tempore Francorum reges Criniti habebantur. Clodioni uero successit MeroueusMeroneus. Qua tempestate Hunni RhenumRemnum transeuntes, MetisMectis ciuitatem concremant. Treueris diripiunt, Tungri deuastant, Aurelianensem quoque adeuntes urbem, obsidione claudunt. Erat tunc temporis eiusdem ciuitatis presul uirtute admirabilisammirabilis Anianus, cuius meritis , et orationibus , non solum urbs liberata est, sed etiam hostes hac , illacque profugi , atque protriti sunt. Post mortem quoque MeroueiMeronei, regnauit Childericus filius eius. Ea tempestate Anthemio gubernante imperium Romanorum , et Leone Constantinopolitanum, apud Tholosam Gallie urbem e medio eius tota die sanguis largissimos profluxit riuos. Apud Noricorum etiam fines, beatus Seuerinus pollebat uirtutibus.

Eo tempore defuncto Anastasio papa, SymmachusSimachus ordinatur, sed cum magna dissentione. Childericus autem Francorum rex annis regnauit annis XXIV. Post cuius mortem regnauit Clodoueus filius eius, qui fuit uir in rebus bellicis strenuus , et uirtute egregius. His autem diebus beatus Remigius Remensem [134r] episcopatum regebat . Clodoueus autem duxit uxorem Christianam nomine Chrotildem, per quam ipse rex ad catholicam christiane religionis fidem uenit, quem beatus Remigius episcopus baptizauit. Hic construi fecit basilicam in honore beati Petri apostolorum principis in ciuitate Parisiaca, in qua sedes eius erat. Anastasio imperatore defuncto, successit ei Iustinus senior. His etiam diebus apud Uiennam Gallie urbem, multorum domus, simul et ecclesie terremotuterremotus concusse ceciderunt. In Paschali uero festiuitate beato Mamerto eiusdem urbis episcopo missarum solemniasollemnia celebrante, palatium regale, quod in eadem erat ciuitate, celesti concrematum est igne. Lupi quoque uel ursi siluis profugi eidem ciuitaticiuitate nimium ceperunt esse infesti, adeo ut multorum lacerantes corpora, propria eos cogerent deserere habitacula. Unde memoratus sacerdos, adueniente dominice ascensionis die festo, conuocato populo premonuit agere triduanum ieiunium, ac omnipotentis Dei exposcere suffragium. Appropinquante ergo die statuto, conuenit omnis populus ad ecclesiam cum gaudio, letanias peragens cum triduano ieiunio. Exinde uniuerseuniuersa ecclesieecclesia mos inoleuit, ut a cunctis fidelibus hee letanie peragantur. Regnauit autem Clodoueus annis XXX . obiit uero anno dominice incarnationis quingentesimo. [134v] A transitu sancti Martini usque ad transitum ipsius Clodouei regis computantur anniannis CXII. Post quem quattuor filii eius, idest Theodericus filius eius , et ClodomiriusChodomirus, Childebertus , atque Clotharius regnum inter se equa lance diuidunt. Et Theodericus quidem sedem regni sortitus est meatis; ClodomiriusChodomirus Aurelanis, Clotharius Suessonis, Childebertus Parisius, quo et pater eorum; quo tempore Iohannes qui papa Hormisde successeratsucceserat ,. Constantinopolim ad imperatorem Iustinum a Theoderico rege Gothorum rege est missus. PrefatusPrephatus autem ClodomirusChodomirus oratu matris Sigismundum regem Burgundionum orthodoxum, benignum, ecclesie Dei cultorem pium, positis insidiis, cepit, eumque cum filiis capite cesum in puteum proiiciproici iussit, quem sanctorum collegio Christum dominum connumerasse ideo non ambiguum habetur, quod febricitantes quique, si pro remedio anime ipsius salutare fideliter offerre fecerint offerre sacrificium, continuo ab infirmitatis sue liberantur incommodo. Sed non multo post, idem Clodomirus a Burgundionibus est in bello occisus. Cuius regni sortemfortem Clotharius frater eius accepit, eius quoque filiosfilio gladio necauitnegauit. Theodericus igitur Francorum rex, quem supra meminimus, cum iam XXIV annis regnum tenuisset , Theodeberto [135r] filio suo sedem regni moriens reliquit. Qui , mansuetus cunctis , atque modestus, iustitie quoque fuit egregius moderator , et cultor, eloquioque affabilis. Theodebertus autem defunctus est anno regni sui quartodecimo. Succeditque ei Theodebaldus filius eius, uir quidem Deo deditus , et seruos eius unice diligens, sed in suos crudelis.

Cuius tempore Stella ex aduerso ueniens, in lunam ingressa est. Tunc quoque uue in arbore, que sambucus dicitur, nate sunt. Theodebaldus autem defunctus est anno octauo regni sui, principatum gentis, quam regebat, cum thesauris Clothario dereliquit habendum. Childebertus autem defunctus est anno quadragesimo nono, postquam regnare ceperat, cuius regnum etuel thesauri ad Clotharium redierunt. Clothario itaque Francorum regente principatum, Longobardorum genti preerat AudoynusAudoyn rex, qui non multo post tempore Longobardos in Pannoniam deduxit; qui cum famosissimum , et uirtutibus clarum ubique nomen haberet, ipse Clotharius rex Clothsiundam filiam suam ei in matrimoniomatrimonium sociauit. AudoinAudoyn rex quippe bellum cum HunnisUnnis egit, nobiliterque eos deuicit. Cum Gepidis quoque bellum gessit, eosque deuictos omnino sibi subegit, Cunimundo eorum Rege interfecto ab eo. Eo tempore Gothi cum Totila rege eorum Italiam [135v] incolebant; quo tempore beatus Medardus Uermadensis episcopus plenus uirtutibus migrauit ad Christum . Clotharius autem, postquam in Galliam per quadraginta et unum regnauerat annos, diem clausit extremum, regnumque filiis suis Chereberto, et Guthranno, Chilperico , atque Sigiberto reliquit. Regnum itaque ii quattuor fratres ex equo sortiuntur, et Chereberto quidem, qui et Aribertus est dictus, Parisiorum urbs quondam Childeberti forte peruenit ;: Guthranno Aurelianis, regnum uidelicet ChlodomiriClodomiri ;: Chilperico Suessonis assignatur ciuitas, caput et ipsa regni paterni ;: Sigeberto autem medio matricummatricumque, que et MetisMettis, cessit, Theoderici patrui quondam subiecta dominatui, urbs formosa , et inclytainclita. Fuerat preterea Clothario filius alius, nomine GunthrannusGuthrannus, corpore quidem elegans, mente leuis, dolis nulli uersutorum secundus; huic animus inquietus, prompta audaciaaudatia, effera uis animi, qui tirannica adactus crudelitate, res aliorum rapinis diripiebat, quem cum pater eius modesta increpatione redargueret, ille mandata patris uilipendens, dum ei insidias parat, igne concrematus est. ChildebertusChelbertus itaque, qui et CharibertusAribertus , rex Parisiorum , ancillas suas diligens, uxorem propriam abiciens, non post multum temporis sine filiorum posteritate, finem [136r] uite sortitus est. Guthrannus autem fuit pacis et equitatis amator sed lenociniis meretricum deditus, licitum refutauit matrimonium; hic quodam die uenatumuenatu in syluasilua profectus , sociis, proutpro ut res exposcebat, huc illucque dispersis, ipse cum uno suorum fidissimo fidelium , sub arbore quieturus resedit, positoque in ipsius capite gremio capite, oculos cupiens furari labori, obdormiuit: et ecce ex ore quiescentis regis paruum animal in modum reptilis egressum, oramora preter labentis riuuli percursare, ac in ulteriorem ripam transire , satagere cepit; quod cernens ille, super cuius genua rex caput inclinauerat, gladium uagina nudatum fluuio superposuit, et sic animal illud ad aliam transmeauit partem, atque sub radice cuiusdam montis ingressum, post aliquodaliquot rediit horarum spatium, et eodem ponte usum in os Guthranni regis ingressum est. ExsurgensEt surgens rex et familiari narrans somnium mirabile se uidisse: Conspexi, inquit, fluuium per maximum pontem ferreum constratum, per quemquam transuectus, et speluncam cuiusdam montis radice constitutam ingressus, inibi et inestimabiles thesauros repperi absconditos .: refert alter de eo quid et ipse intuitus sit, consonaque sibi apparuerunt sompnii uerba, ac uisio manifesta. [136v] Quid plura? conuenientibus sociis, effossus est locus, maximusqueenormeque auri ac argenti inuentus est thesaurus ueterum patrum, de quo Guthrannus ciborium mire magnitudinis simul et pulchritudinis compactum, sepulcrum Sancti Marcelli in Basilica, que Cabillonensi adiacet ciuitati ,; apud Condensem poni iussit. Chilperico autem Francorum regi erant filii Theodebertus, Meroueus , et Clodoueus; Theodebertus , autem a SigebertoSigiberto fratre suo est interemptus. Chilpericus uero interemit Sigibertum, qui regnauit annis quatuordecimquattuordecim.

Preterea Rome post Felicem papam Bonifacius natione Romanus, ex patre Sigibuldo , ordinatur in episcopatu, cum quo sub intentione Dioscorus ordinatur, fuitque dissensio magna in clero , et populo, sed, Dei iudicio, defuncto Dioscoro, Bonifacius in sede constituitur. Hic constituit , ut electio Romani pontificis non fieret, nisi post tertium diem depositionis eius, et ut nullus episcopus successorem sibi ordinaret. Et hic sepultus est in ecclesia beati Petri.

Cui successit Iohannes, qui et Mercurius, natione Romanus, ex patre Proiecto, seditque annis IIduobus, menses IV dies VI.

Anno Domini DXXVIIIDXVIII Iustinianus Iustini nepos ex sorore Romanorum quadragesimusquadragesimum nonusnonum Augustalem adeptus [137r] est principatum. Hic et bella prospere per duces suos, maxime per BelisariumBellisarium, gessit, et in causis ciuilibus componendisque legibus mirabilismirificus extitit; nam per BelisariumBellisarium patricium Persas fortiter deuicit. Qui postea in Africam ab eodem Iustiniano missus, WandalorumGuandalorum gentem usque ad internicionem deleuit, capto Gelismero eorum rege, et Constantinopolim ad imperatorem misso. CarthaginemCartaginem quoque , ac totam Africam Romano restituit imperio post annos nonaginta sex excissionis sue.

At uero Rome Iohanne papa defuncto, Agapitus natione Romanus ex patre Gordiano presbytero ecclesie sanctorumsancti Iohannis et Pauli, cathedram pontificalem suscepit, seditque mensibus XI.

Interea Theodatus Gothorum rex sentiens se infestum habere Iustinianum principem, pro eo quod matrem Athanarici regis strangulare preceperat, et quod multum Italiam premeret, beatum papam Agapitum Constantinopolim dirigit, quatenusquatinus ei apud Iustinianum facti impunitatem impetraret. Qui sanctus pontifex, dum Iustinianum principem adissetadiisset, facta cum eo de integritate fidei conlocutione, repperit eum in EuthychetisEuticetis heresim corruisse, a quo primitus graues minas antistes perpessus est. Ad hoc siquidem usque uerbis progressum est, ut talia princeps [137v] a presule audiret: Ego Iustinianum imperatorem christianissimum uidere desideraui, sed Dioclitianum inueni .; tandem ex uoluntate Dei ; monitis eius acquiescens ad catholice fidei confessionem cum multis pariter, qui similiter desipiebant, regressus est. AnthimumAnthemum quoque eiusdem regie ciuitatis episcopum, prefateprephate hereseos defensorem, conuictumconuinctum publice a communione priuauit ac persuaso principe in exilium direxit. Beatissimus quoque Agapitus, ex rogatu ipsius principis , catholici , consecrauit in loco Anthimi episcopum catholicum, nomine Mennam, nec multosmulto post diesdiem pontifex apud eamdemeandem urbem obiit, cuius corpus RomamRome translatum sepultum est in ecclesia beati Petri.

Huic successit in pontificatu Siluerius, natione Romanus, ex patre Hormisda episcopo, seditque anno uno, mensibus V. Hic primus post beati Siluestri tempora, sine imperiali assensuascensu, Gothorum manu est ordinatus episcopus; Theodatus siquidem Gothorum rex Italie , talem indixit in clero timorem, ut qui non consentiret, gladio puniretur. Iustinianus autem BelisariumBellisarium patricium multis iam preliis gloriosum aduersus Theodatum dirigit, ut etiam Italiam a Gothorum seruitioseuitio liberaret. Interea mortuo Theodato, in loco eius Guittingis Gothorum rex successit. [138r] Bellisarius itaque per Siciliam iter faciens in Campaniam ad Neapolim uenit, quem Neapolitani ciues excipere noluerunt ., quibus indignatus ad eiusdem urbis expugnationem totis se uiribus erexit, aliquantisque fortiter impugnatam diebus, tamdemtandem ciuitatem per uim capiens, ingressus est . Tanta, tanta non solum in Gothis, qui ibi morabantur, sed etiam in ciues ira deseuit, ut non etati, non sexui, postremo non sanctimonialibus, uel ipsis sacerdotibus etiam parceret; uiros in conspectu coniugum miserabiliter perimens, superstites matres , ac liberos captiuitatis iugo abduxit; cuncta rapinis diripiens, ecclesias etiam expoliauit. Dehinc Romam properauit, quo ciuitatem ingresso, Gothi, qui in urbe morabantur, noctu egressi Rauennam confugiunt. GuittingisGuttingis autem mox aduersus BelisariumBellisarium Romam cum ingenti Gothorum exercitu uenit. BelisariusBellisarius non aptum tempus sibi bellandiblandi uidens, intra urbis se menia clausit. Cumque per unum annum Gothi Romam obsedissent, demum territi Rauennam redierunt. BelisariusBellisarius uero Neapolim proficiscens, eamque, prout competebat, ordinans , reconciliauit, ordinatamque relinquens, Romam ingressus est.

Interea Siluerius papa fraude Uigilii archidiaconi [138v] sui, qui Constantinopolim tunc eius apocrisarius erat, ex precepto Theodore Auguste per eiusdem Uigilii suggestionem, exilio apudad Pontianam insulam deportatus est; ibique pane tribulationis et aqua angustie Confessor mortuus est, eo quod reuocare noluisset Anthimum Constantinopolitanum a predecessore suo excommunicatumexcomunicatum.

Huic itaque Uigilius, natione Romanus , ex patre consule Iohanne, successit in pontificatus honore, seditque annis decem et septemXVII, mensibus sex; cuius temporibus apud Constantinopolim quinta synodussinodus congregata est sub Iustiniano principe contra Theodorum et omnes hereticos, qui beatissimam Mariam solum hominem , non Deum et hominem , genuisse affirmabant. In qua synodo catholice statutum est ut beata Maria semper uirgo Theodocos diceretur, quia sicut catholica fides habet: non hominem solum hominem, sed uere Deum et hominem genuit. Uigilius autem licet fraudolenter accepisset episcopatum, quia tamen resipiscens facti penituit, firmus et perseuerans imperialibus noluit obedire preceptis, et ideo Auguste precepto exilio ductus apud Constantinopolim uitam finiuit. Cuius corpus in locello positum Rome translatum est.

Pelagius [139r] natione Romanus ex patre Iohanne uicario huic successit in pontificatum, seditque annis XI mensibus Xdecem. Hic precepit ut scismatici episcopi per seculares potestates comprimerentur et hic sepultus est in basilica beati Petri.

Preterea Guittingis Gothorum rex, coacto in unum iterum magno Gothorum exercitu, cum BelisarioBellisario conflixit factaque suorum maxima strage in fugam conuersus est, qui fugientem comprehendit secumque Constantinopolim detulit. Mauros quoque post hec Africam infestantes mirabili uirtute pertriuitpotriuit. Gothi igitur capto Guittingi trans padum Eldebatum sibi regem constituunt, qui eodem anno perimiturpunitur. Cui succedit Erarius , et ipse , nec dum anno expleto , iugulatur. Dehinc sibi BaduilamBadualam, qui et Totila dicitur, in regnum preficiunt. Moxque allecto undique exercitu, Gothi cum Totila rursus Italiam inuadunt. Exinde per Campaniam ad uiri Dei Benedicti patris cenobiumconobium iter facientes, perque Britiorum ac Lucanie Brutiorum , fines RhegiumRegium proficiscuntur, ultra Siculum transgressi fretum, Siciliam inuadunt, cuncta ferro atque rapinis deuastantes. Indeque reuertentes per Apuliam , atque Sampnium Romam petunt, eamque obsidionibus circumcludunt. Que tantamtantum tunc famis penuriam perpessa est, ut pre [139v] magnitudine inopie natorum suorum carnes comederent. Fessis igitur nimium Romanis nec ualentibus menia tueri, Totila a porta OstiensiHostiensi urbem ingressus est. Qui parcere Romanis cupiens per totam noctem clangere bucinas iubet, quatenusquatinus ab incendiis et rapina Gothos cohiberet. Quod ut Iustinianus comperit, statim Narsim eunuchum suum cubicularium cum ualida manu dirigit. Hic autem Narsis prius quidem CarthulariusCartularius fuit, deinde propter uirtutum merita Patriciatus honorem meruit. Erat enim uir piissimus, in religione catholicus, in pauperes munificus, in reparandisrecuperandis sanctorum basilicis satis studiosus, uigiliis , et orationibus in tantum studens, ut plus supplicationibus ad Deum profusis, quam armis bellicis uictoriam obtineret. Hac tempestate LangobardorumLongobardorum gens apud Pannoniam degebat, quibus preerat rex AlboynAlboin. Narsis igitur ad Italiam ueniens, cum iam LangobardosLongobardos amicitia federatos haberet, legatos ad AlboynAlboin dirigit, quatenusquatinus ei cum Gothis pugnaturo ipse cum suis auxilium ministraret. Tunc Alboyn electam e suis manum direxit, qui suffragium Narsi aduersus GothosGetas conferrent. Qui maris Adriatici sinum transuecti, sociati Romanis magno cum Gothis certamine conflixere. Quibus deuictis et usque ad internecioneminternicionem pariter deletis pene cum Totila rege eorum rege pene deletis, honorati multis [140r] muneribus Longobardi uictores ad propria remearuntremeare , et omni tempore, quo Langobardi Pannoniam possederunt, Romane reipublice aduersus emulos adiutores fuerunt. Sicque Narsis uniuersam Italiam ad reipublice iura reduxit. Totila interfecto, qui iam ultra decem annos in ea regnauerat , pari. Pari etiam modo Iustinianus et alias gentes, non solum per BelisariumBellisarium Patricium , uerum etiam et per alios suos duces , belli iure compressit. Quam ob causam propter horum omnium uictorias ut Alamannicus, Gothicus, FrancicusFranciscus, Germanicus, Alticus, Alanicus , Africanusque diceretur, habere hec nomina meruit. Leges quoque Romanorum, quarum prolixitas nimia erat, inutilisque dissonantia mirabili breuitate correxit. Nam omnes constitutiones principum, que utique multis in uoluminibus habebantur, intra duodecim libros coartauit, ipsumque uolumen codicem appellari precepit. RursumqueRursum singulorum magistratuum siue iudicum leges, que usque ad duo milliamilia pene libros erant extenseextente, intra quinquaginta librorum numerum redegit eumque Codicem Digestorum , siue Pandectarum uocabulo nuncupauit. Quattuor etiam institutionum libros, in quibus breuiter uniuersarum legum textus comprehenditur, nouiter composuit. Nouas quoque leges quas ipse statuerat in unum uolumen [140v] redactas, eumdem Codicem NouellarumNouellam nuncuparinuncupare sanciuit. Construxit quoque idem princeps intra urbem Constantinopolim sanctum Dei patris templum, quod greco uocabulo Agian Sophian , idest Sanctam Sapientiam , nominauit. Cuius opus adeo cuncta edificia excellit, ut in totis terrarum spatiis huic simile non possit inueniri. Erat enim hic princeps fide catholicus, in operibus rectus, pietate insignis, in iudiciis iustus, equitatis cultor egregius, ideoque omnia ei occurrebant in bonum.

His autem temporibus beatissimus pater Benedictus apud CassinumCasinum radiabat uirtutibus, qui nocte illa que sanctum precedebat diem sabbati, quo uigilia resurrectionis Christi colitur, scilicet duodecimo kalendas aprelis Deo spiritum reddidit. Huius temporibus CassiodorusCassiodorum apud urbem Romam tam seculari, quam diuina scientia claruit. Hic primitus consul, deinde senator, ad postremum uero monachus fuit. Hoc etiam tempore DionysiusDionisius abbas in urbe Roma constitutus paschalem calculum mirandamira argumentatione composuit, incipiens ab anno dominice incarnationis DXXXII , qui est annus DiocletianiDioclitiani CCXLIX . Uictor quoque Capuanus episcopus librum de Paschapascha scribens, Uictorii arguit errores. Tunc quoque apud Constantinopolim Priscianus Cesariensis grammatice artis [141r] profunda rimatus est. Arator etiam Romane ecclesie subdiaconus apostolorum actus uersibus exarauit. Quo tempore beatus Germanus ParisiaceParisiane urbis episcopus in sanctitate clarebat. Tunc etiam corpus sancti Antonii, diuina reuelatione repertum, Alexandriam refertur. Iustinianus igitur eo in tempore, postquam XXXVIII annis imperium felici forte rexit, regni sceptrum cum corona Iustino reliquit minori, deficientibus in eo Romanorum historiisystoriis.

Interea Rome defuncto Pelagio, Iohannes natione Romanus de patre Anastasio illustri uiro, pontificali cathedra sublimatus est, seditque annis XII mensibus IXXI.

Anno Domini DLXIV. Iustinus apud Constantinopolim suscepit imperium, uir in omni auaritia deditus, improbus moribus, exemptor pauperum, senatorum expoliator, opumque tenacissimus, cui tanta fuit cupiditatis rabies ut arcas ferreas fieri iuberet in quibus ea que rapiebat auri argentique talenta congereret. Is cum a diuinis mandatis aurem cordis auerteret, iusto Dei iudicio amens effectus est. Hic Tiberium Cesarem asciuit, qui eius imperium gubernaret, hominem iustum, utilem, strenuum, sapientem, elemosinarium, largum, in iudiciis equum, in uictoriis clarum, et quod his supereminet, uerissimum [141v] christianum. Interea Narses, cuius ad omnia studium uigilabat, a quibusdam Romanis emulis apud imperatorem Iustinum et eius coniugem Sophiam accusatur, quorum uerbis in tantum aures accomodarunt ut Cesar ira exardescens successorem Narseti Longinum direxerit prefectum. Augusta uero inter alias minas atque iniuriosa uerba que de Narsete dixerat, quia eunuchus erat, dixit eum non consulatum debere Romanum sed in gyneceo seminarum pensa diuidere lanarum. Ad hec Narses: talem se, inquit, orditurumordinaturum telam ei, qualem ipsa cum dum uiueret, deponere non posset. Nec promissa moratus, ad Alboyn regem Langobardorum legatos mittit, qui Pannonie pauperima rura deserere et ad Italiam solo uberem hortarentur transire. Narses autem urbe Roma relicta apud Neapolim post aliquarum temporis defunctus est. Continuo apud Italiam ignee acies in celo apparuerunt. Langobardi igitur cum uxoribus et filiis, de Pannonia egressi, postquam habitauerunt ibi XLII. annis, et commodantes terram, quasi propriam hereditatem, uicinis suis ingressi sunt Italiam, cum iam ab incarnatione domini DLXVIII. anni essent euoluti, et preerat Langobardis rex Alboyn. Alboyn itaque Italiam ingrediens pro indictione tertia [142r] cepit Aquileiam, Uenetiam, Forum Iulii, Ueronam et Mantuam ac Mediolanum omnesque Ligurie ciuitates, Ticinum quoque, ubi sedem regni statuerat, et alias usque Tusciam ciuitates; Roma quoque tantis malis a Langobardis adacta est, sicut beatus testatur Gregorius, ut eis postea tributaria fuerit, ita ut ciues quintam partem frugum suarum pactione tributi Langobardis persoluerent. Interea rex Alboyn postquam in Italia annis tribus et mensibus VI regnauerat, insidiis coniugiis sue interfectus est. Fuit autem Alboyn bellicosissimus, summeque audacie uir, bello famosissimus, statura procerus, strenuus et ad bella peragenda toto corpore coaptarus. Tandem Langobardi preficiunt in regnum Cleph nobilissimum uirum; quo uita decedente postquam uno anno et mensibus sex tenuit principatum; duces in Langobardorum gente decennio sunt creati, et unusquisque ducum suam regebat ciuitatem. Per hos duces Italia ex magna parte capta et Langobardis subiugata est, nonnullis ciuitatibus subrutis, expoliatis ecclesiis populisque interfectis. E quibus ducibus aliquanti Gallias predandi cupiditate petentes irruerunt, preda et incendiis cuncta uastantes. Quibus ad dimicandum cum exercitu Gunthrannus apud Prouinciam cum Amato patricio occurrit, et bello conflicto [142v] patricium ipsum interemerunt, regem uero Gunthrannum fugauerunt, tantamque tunc stragem Langobardi uictores de Burgundionibus fecerunt, ut uix possit colligi numerus occisorum, et diuites facti de ingenti captiuorum grege ac de inestimabili preda ad Italiam sunt reuersi. Non multo post tempore tres Langobardorum duces Gallias irruperunt: quorum unus quidem nomine Amo Ebredunensem carpens uiam; usque Machouillam accessit ibique tentoria fixit. Alius autem dux, nomine Zaban, per Deinsem descendens usque ad Ualentiam uenit. Tertius uero dux, nomine Rodanus, Gratianopolim ciuitatem aggressus est. Et Amo quidem Arelatensem debellauit prouinciam cum urbibus, que circum site sunt, et usque ad ipsum lapideum campum qui adiacet urbi Massiliensi accedens, uniuersa que inuenire poterat depopulatus est. Rodanus quoque et Zaban pari modo incendiis et rapinis loca ad que accesserunt demoliti sunt. Que cum Mummulo patricio perlata fuisset; cum ualida manu ueniens, primum cum Rodano conflixit, et multos de eius exercitu peremit, ipsumque Rodanum lancea uulneratum ad montium excelsa fugere compulit. Qui exinde cum quingentis uiris qui ei remanserant per deuia siluarum prorumpens, ad [143r] Zaban, qui tunc urbem Ualentiam obsidebat, peruenit eique omnia que acta fuerant nuntiauit. Qui pariter dum ad Ebredunensem omnia depredantes uenissent, ibi eis Mummulus cum innumero exercitu Francorum occurrit, et commisso prelio eosdem deuicit. Tunc Zaban et Rodanus sine ullius lucri conquisitione Italiam remearunt. His auditis Amo, ut erat animo fortis, intrepidus Mummulo occurrit et acriter cum eo preliando ipsum fugauit, et eius exercitum strauit. Quo superato cum omni preda collecta Italiam profectus est. Eo siquidem tempore Langobardi comam capitis tondebant, nam ceruicem usque ad occipitium radentes nudabant, capillos a facie usque ad hos dimissos habentes, uestimenta uero erant laxa et maxime linea qualia Saxones habere solent, ornata institis latioribus uario colore contextis. Tibialiis cum fasciolis eorum crura stringebantur: calige uero eis erant usque ad summum policem pene aperte, et alternatim laqueis corrigiarum retente. Postea uero ceperunt sibi osis uti more Romanorum super quas equitantes birreos imitabantur.

Anni Domini DLXXV mortuo Iustino cum duodecim annis regnasset, Tiberius Constantinus Romanorum regum quinqua[143v]gesimus sumpsit imperium. Hic sub Iustino adhuc Cesar cum rem publicam regeret, et multas egenis elemosynas erogaret, magnam ei dominus auri copiam subministrauit. Nam deambulans per palatium uidit in pauimento domus tabulam marmoream dominice crucis uexillo insignitam, et ait: Crucem domini qua pectus frontemque munire debumus indignis quid pedibus conculcamuscalcamus? Et simul cum uerbo iussit eandem tabulam auferri a pauimento, qua amota, reperiunt et aliam simili signaculo expressam; post hanc quoque reperiunt et tertiam, quibus ablatis, inuenit magnum thesaurum habentem supra mille auri centenaria, sublatumque aurum pauperibus abundantius quam consueuerat largitur. Narsetis quoque thesaurum in quadam Italie urbe, terra defossum, quodam decrepito sene indicante, inuenit, et in simile opus distribuit. Ad hunc Chilpertus rex Francorum suos dirigens legatos, multa ab eo ornamenta, aureos etiam quinquaginta singularum accepit librarum, habentesabentes ex una parte effigiemefficiem imperatoris et in circulo scriptum: Tiberii Constantini perpetui Augusti, ab alia uero, quadrigam et ascensorem continentesque scriptum: gloria Romanorum. Huius exercitus ab eo missus Persas potentissime [144r] debellauit uictorque regrediens, tantam prede molem cum uiginti pariter elephantis abduxit ut humane crederetur posse sufficere cupiditati.

Preterea Rome Iohanne defuncto, Benedictus natione Romanus, de patre Bonifacio, ei in pontificatu successit, seditque annis quatuor, mense uno. Quo tempore gens Langobardorum omnem inuasit Italiam, comitante fame et mortalitate. His autem laboribus et afflictionibus idem Benedictus papa mortuus est et sepultus in basilica beati Petri.

Huic itaque successit Pelagius, natione Romanus ex patre Unigildo, seditque annis decem mensibus II. Hic absque iussione principis est ordinatus, eo quod Langobardi obsiderent Romam nec posset quisquam a Roma progredi. Hic autem nouem prefationes tradidit ecclesie ante canonem decantandas, et hic sepultus est ad sanctum Petrum. His autem diebus beatus Gregorius diaconus, cum esset apocrisarius in eadem urbe regia, morales libros in Iob composuit, et Euthychium eiusdem urbis episcopum in conspectu Augusti superauit, ita ut ipse Augustus librum illius, quem de resurrectione scripsit, suis catholicis assertionibus destruens deliberaret flammis cremari. Docebat enim idem Euthychius corpus nostrum in illa resurrectionis gloria inpalpabile, et uenti aerisque subtilius esse futurum, contra illud [144v] dominicum: Palpate, et uidete quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me uidetis habere. Tiberius uero Constantinus postquam imperium septem rexerat annis, sentiens sibi diem mortis imminere, Mauricium, genere Cappadocem, uirum strenuum, tradita sibi in matrimonio filia sua, ad imperium elegit. Sic ad eternam patriam migrauit, maximum luctum populis de sua morte relinquens. Fuit autem summe bonitatis, eleemosynis promptus, in iudiciis iustus, in iudicando cautissimus, nullum despiciens, sed omnes in sua bona uoluntate complectens, omnes diligens, ipse quoque a cunctis est dilectus.

Anni Domini DLXXXII. Mauricius indutus purpura, redimitus diademate ad circum processit, ecclamatisque sibi laudibus, largitis per populos muneribus primus ex Grecorum genere in imperio confirmatus est. At uero Langobardi cum per annos decem sub potestate ducum fuissent, tandem communi consilio Authari filium Clephonis supra memorati principis regem sibi statuerunt. Quem etiam propter dignitatem Flauium appellauerunt, quo prenomine omnes, qui postea fuerunt Langobardorum reges usi sunt, ut Flauii dicerentur : Cui [145r] ob restaurationem regni duces, qui tunc erant, mediam totius substantie tribuerunt. Guthrannus autem rex Francorum propriis orbatus filiis, anno regni Chliperici quinto decimo Chilbertum nepotem suum adoptauit in filium, eumque regem constituit. Eo tempore Mauricius imperator; Childeberto regi Francorum quinquaginta millia solidos per legatos suos direxit, ut cum exercitu super Langobardos irrueret eosque Italia propelleret. Qui collecta multitudine hoc agere temptauit, sed minime potuit. Interea Childebertus rex Francorum bellum aduersus Gothos agens, eos acie superauit. Rursus uero Mauricius imperator legatos ad Childebertum Francorum regem misit, orans ut exercitum contra Langobardos mitteret; Childebertus itaque legatis Mauricii acquiescens, iterum Francorum exercitum atque Alamannorum ad Italiam contra Longobardos direxit. Uerum Langobardis aciem producere atque aduersariis ire obuiam meditantibus, Franci ac Alamanni dissensionem inter se habentes, sine ullius lucri conquisitione ad patriam remearunt. Sed non multo post Childebertus legationem ad Mauricium imperatorem direxit, mandans ei ut quod prius non fecerat, [145v] nunc contra Langobardorum gentem susciperet bellum, eos ab Italia remoueret. Qui nihil moratus exercitum suum ad Langobardorum debellationem direxit in Italiam. Cum quo Authari rex et Langobardorum acies non signiter confligunt. In ea pugna Langobardi uictoriam capiunt, Franci uehementer cesi, nonnulli uero capti, plurimi etiam per fugam elapsi, uix ad patriam reuertuntur. Interea Autari rex accepit uxorem TheodelindamTheodolindam filiam regis Baioariorum. AuthariAutari uero per Spoletum Beneuentum peruenit et easdem regiones accepit. Dehinc usque Regium ambulauit, cuncta sibi componens, et quia apud Regium intra undas maris columna quedam posita esse dicitur, usque ad eam equo sedens accessit, et eandem haste sue cuspide tetigit dicens: huc usque erunt fines Langobardorum. Anno XIX Guthranni atque Chilperici, Burdigalensis ciuitas terre motu concussa est et de PyrineisPireneis montibus immensi lapides sunt euulsi, quibus immensa hominum pecorumque multitudo interiit, ipsaque ciuitas in proximo incendio concremata est. Aurelianensis urbs incendio simili uastata est. Apud Carnotinum pagum de effractoexfacto pane sanguis effluxit. Celum quoque ardere uisum est. Anno septimo Childeberti regis, qui fuit XXI. Chilperici regis [146r] atque Guthranni, stella cometes uisa est in die sancto pasche. Apud Suessonam ciuitatem celum ardere uisum est. In Parisiaco pago sanguis de nube fluens uestimenta multorum hominum cruentauit. Inualitudines uarie ac mortalitas magna eo anno Francorum attriuere gentem. Per idem tempus Chilpericus Francorum rex in Sabellianam heresim lapsus est; qui non multo post tempore reuertens de uenatione ut ei mos erat fraude Fedegundis coniugis sue interfectus est a Landrico, qui cum ea stupri consuetudinem habere consueuerat. Iste quidem inuisus suis fuit, nec amabilis extrancis. Regnauit autem annis XXIII. Eo tempore fuit aque diluuium in finibus Uenetiarum et Ligurie, seu ceteris regionibus Italie, quale non fuisse post Noe tempora creditur non fuisse. In hac ualida aquarum procella tantum Athesis fluuius excreuit ut circa basilicam beati Zenonis martyris, que extra Ueronensis ciuitatis muros sita est, usque ad fenestras superiores aqua pertingeret, licet in eadem ecclesia aquam minime introierit, muris eiusdem ciuitatis maxima ex parte subrutis. Apud urbem uero Romam in tantum Tyberis fluuius excreuit, ut aque super muros Urbis influerent et maximas in ea regiones occuparent. Tunc per alueum fluminis eiusde[146v]m cum multitudine serpentium draco etiam mire magnitudinis per Urbem transiens usque ad mare descendit; subsecuta statim est hanc inundationem grauissima pestilentia, quam inguinariam uocant, que tanta strage populum deuastauit, ut de inestimabili multitudinem uix pauci remanerent, primumque Pelagium papam perculit et sine mora extinxit. Dehinc in populo se extendit.

Dum igitur tanta tribulatio miseram quateret Romam, beatus Gregorius, qui tunc monachos et leuita erat a cunctis generaliter papa electus est, anno regni Guthranni Francorum regis uicesimo quarto, indictione VII. In cuius ordinatione cum nihil aliud, quam iussio principis deesset, non enim decebat tunc quemlibet ad pontificatum Romanum promoueri absque iussione principis Constantinopolitani, uir domini Gregorius legatum eum literis ad Mauricium direxit imperatorem, obsecrans ne populo in sui electione preberet assensum. Cuius literas prefectus Urbis interceptas disrupit et consensum populi imperatori transmisit. Qui ualde gauisus est, quod locum aptum largiendi honoris diacono olim sibi amicitie familiaritate karissimo reperisset, nam filium eius de sacro fonte suscepit, eum sine [147r] dilatione ordinari precepit. Ordinatus autem tam cautum tamque humilem se in omni sua prebuit actione, ut sicut ex gestis siue scriptis eius dignosci potest, uix nullus in successoribus eius illi similis possit inueniri in flore eloquentie ac puritate doctrine, uel etiam in sanctitate uite. Liber quippe sacramentorum ab eo editus est et antiphonarius tam diurnus quam nocturnus, et tractatus in Ezechielem, et quadraginta euangelia, et in Iob moraliter et allegorice, et ad historiam compendiose digestus, et dialogorum liber; et pastoralis cura Iohanni Rauennati directa, et registrum ad regendam ecclesiam satis utiliter. Hic instituit ut antiphona cantaretur que uocatur introitus ad mulcendum audientium animos, deinde Kirie eleison nouies decantari et post epistolam graduale et alleluia, excepto a septuagesima usque in pascha, in quibus diebus tractus instituit decantandos; post euangelium uero dum oblationes offeruntur, offertorium decantari, et post fractionem eucharistie, postquam communicatum fuerit, post communionem. Hic idem addidit in canone: diesque nostros in tua pace dispone, et ut alta uoce oratio dominica super eucharistiam decantaretur. Hic letaniam maiorem instituit, [147v] instituitque stationes fieri ad sanctum Petrum in natale Domini, in epiphania, in dominica de passione, in maiori scrutiniorum, in pascha, et in albis pasche, in ascensione, in pentecosten, in natale apostolorum, in tertia dominica de aduentu, et in dedicatione ecclesie eiusdem que est in octaua sancti Martini, in sancti Andree, in cathedra sancti Petri, in letania maiore, et in omni sabbato quatuor temporum; similiter instituit omnibus diebus quadragesime stationes fieri per diuersas ecclesias, et in albis paschalibus; et ut a septuagesima usque in pascha non caneretur alleluia; et ut in matutinali synaxi, in festiua octo tantum canerentur responsoria, et quotidiana tantum duo, et ut a presbytero diceretur: Deus in adiutorium meum intende. Hic doctor eximius anno Mauricii imperii XIV, indictione XIII, synodum episcoporum XXIV ad corpus beati Petri XXIV apostoli congregans, de necessariis ecclesie decernit. Idem missis in Britanniam Augustino, Melito et Iohanne, et aliis pluribus cum eis monachis timentibus Deum, Anglos ad Christum conuertit. Beatus autem Gregorius direxit Theodelinde regine Langobardorum librum qui dialogus nominatur, eo quod religiosa erat, et ferocem uiri sui animum sepissime piis suggestionibus aduersus ecclesiam mitigabat. Siquidem [148r] regina hec basilicam beati Iohannis Baptiste in ModiciaModicina construxit, qui locus supra Mediolanum duodecim millibus abest, multisque ornamentis auri argentique decorauit. Hac tempestate Autharis Langobardorum rex exercitum ad Istriam misit, qui post predas et incendia facta pace uim magnam pecunie regi Autari detulerunt, Comacinam quoque insulam obtinuerunt. Quo tempore Herminigildus Leuigildi Gothorum filius regis ob fidei catholice confessionem a patre Arriano priuatus regno et in carceris uincula proiectus, ad extremum in capite percussus est. Anno XXX regis Guthranni, tunica domini nostri Iesu Christi, que uni militum forte euenit, inuenta est in ciuitate Zaphat, in archaarca marmorea facta posita, tempore Thome Hierosolymitani episcopi et Iohannis Constantinopolitani et Gregorii Antiocheni. Anno XXXI. Guthranni regis Authari rex Langobardorum obiit anno dominice incarnationis DXC cui successit Agilulfus in regnum. Guthrannus itaque Francorum rex moritur anno regni sui XXXIII. Fuit autem Guthrannus in bonitate precipuus, in eroganda pauperibus elemosyna largifluus Christi sacerdotibus se humilem prebens subditis suis benignus, gentibus [148v] externis placatus, atque pacificus, et in omni bonitate cospicuus. Cui successit Childebertus eius nepos, filius Sigelberti; huic autem successerunt duo filii sui adhuc pueryli sub tutela regine Brunichildis constituti, et Theodeberto quidem regnum Austrasiorum, siue Burgundionum, quod pater Childebertus a genitore suo Sigeberto sibi relictum acceperat. Theoderico autem regnum Guthranni, quod Childebertus iure adoptionis tenuerat, sorte obuenit. Qui etiam sibi in his locis quibus et priores constituere sedes. His diebus Audoaldus super Langobardos leuatus est rex ab Agilulfo rege patre suo, astantibus legatis Theodeberti regis Francorum et desponsata est eidem regi puero filia regis Theodeberti, et firmata est pax perpetua cum Francis. Eodem tempore Francis cum Saxonibus pugnantibus, magna strages ab utrisque partibus facta est. Interea Childebertus rex Francorum ui ueneni extinguitur; rex autem Theodericus sanctum Desiderium Uiennensem episcopum prius exilio relegari, nouissime uero lapidari precepit. Obiit itaque Theodericus anno regni sui septimodecimo cui successit in regnum Clotharius Chilperici filius. Extinctis igitur, uel uaria sorte obeuntibus tot Francorum regibus, [149r] a quibus per XLquadraginta ferme et unum regnatum est annos, solus legitime successionis heres Clotharius Chilperico patre genitus ex regia stirpe uidebatur relictus, in quo regnandi ius potissimum transfundi oporteret. Interea Mauricius Augustus, postquam XXI. annis Constantinopolitanum rexitrex imperium, cum filiis suis Theodosio, Tiberio et Constantino occiditur a Foca tunc tribuno, qui fuerat prisci patricii strator. Fuit autem Mauricius utilis reipublice, denique contra hostes sepe dimicans uictoriam obtinuit. Hunni quoque, qui et Auares appellantur, eius uirtute deuicti sunt. Hic in medio sui tempore dum diuine legi contrarius esset et a beato Gregorio frequenter admonitus corrigi nollet, immo eidem uiro Dei, quia factis non poterat, uerbis iniurias irrogare non desisteret, tali meruit a domino redargui iudicio. Denique nocte quadam uidit in somnis assistere se imagini Saluatoris, et uox ex ipsa imagine audita est, dicens: date Mauricium, qui cum presentatus ab ignotis ministris fuisset, uox iterum sonuit, interrogans illum: quid magis eligeret, utrum in isto seculo que nequiter egerat recipere, an futuro examini reseruari, cui Mauricius: O Iesu bone, iube me potius in isto seculo male com[149v]missa luere, et uenturi iudicii diem non formidare, et Electorum tuorum participem fac esse. Tunc qui loquebatur: tradatur, ait, Mauricius Foce militi cum uxore et filiis, quod postea euenit.

Anno dominice incarnationis DCIV. Focas, ut premissum est, Romanorum regnum inuadens per octo annorum curricula tenuit. Erat autem hic formidolosus et sanguinarius, cuius secundo anno imperii, indictione VIII. Gregorius papa migrauit ad Christum; sepultusque est in ecclesia beati Petri ante Secretarium. Eo siquidem annotemp Teudepertus TheudepertusTeudepertus, et Theudericus reges Francorum aduersus Chlotharium patruum suum dimicauerunt, in quo certamine ex utraque parte multa milia hominum ceciderunt.

Interea Sabinianus, natione Tuscus de patre Bono, successit Gregorio in pontificatus honorem. seditque anno uno, mensibus V. Hic autem tempore famis iussit aperiri orrea ecclesie, et uenundari frumenta per unum solidum tritici modios XXX. Hic in ecclesia beati Petri luminaria addidit, et sepultus est in ecclesia eiusdem beati Petri apostoli.

Bonifacius natione Romanus ex parte Catadioce huic successit in pontificatu, seditque mensibus nouem. Hic obtinuit a Foca Cesare priuilegium ut Romane ecclesie Constantinopolitana subiceretur, et ut ro[150r]mana ecclesia caput esset omnium ecclesiarum. Hic in synodosinodo constituit ut nullus in episcopatuepiscopatus eligatur, nisi postprius tertium diem obitus episcopi predecessoris; et ut ipsa electio a clero communiter et populo fiat, et sic subsequatur assensus principis eiusdem ciuitatis. Quo uita decedente alter Bonifacius natione Marsorum, ex patre Iohanne, ei successit in pontificatu, seditque anno unoVI mensibus VIIIocto. Hic a Foca Cesare obtinuit dari sibi templum, quod ab antiquis uocabatur PantheonPantheum, quod ipse ablatis idolatrie sordibus consecrauit in honorem sancte Dei genitricis Marie et omnium sanctorum. Et hic sepultus est ad beatum Petrum apostolum.

Quo tempore Perse aduersus rempublicam grauissima bella gerentes multas Romanorum prouincias et ipsam Hierosolymam auferunt, et destruentes ecclesias, sancta quoque prophanantes inter ornamenta locorumlocurum uelatque sanctorum, que diripuerunt, etiam dominice crucis lignum de HierosolymaIerosolima abducuntadducunt. Interea Foca imperator ab uniuerso senatu deseritur, qui peruersa insaniens mente, opes imperii in mare proiciebat; contra hunc Heraclius prefectus, qui tunc Africam regebat cum exercitu ueniens eum regno uitaque priuauit. Eo quoque tempore Agilulfus Langobardorum rex qui et Aio est appellatus, postquam XXV regna[150v]uerat annos diem clausit extremum, cui Adoaldus filius eius una cum matre in regnum successit. Sub his autem ecclesie restaurate sunt et multe donationes per loca uenerabilia largite. Sed dum AdoaldusAudoaldus accepta potione a quodam imperatoris Legato aduersa mente insaniret, postquam cum matre decem regnauerat annis, de regno eiectus est et a Langobardis in loco eius Arioaldus est substitutus. Circa hec tempora beatus Columbanus, genere Scothus, postquam in Gallia in loco qui Luxouium dicitur monasterium construxerat, in Italiam ueniens, monasterium quod Bobium dicitur in Alpibus Cottiis edificauit. Clotharius uero Francorum rex anno regni sui XLIX Dagobertum filium suum regni fecit consortem. Anno autem XVI. suscepte monarchie, paterni autem regni XLIV, Clotharius rex moritur, qui aui sui simile nomen iunior appellatus est: fuit autem uir patiens, litteris eruditus, timoris, Dei plenus, pauperibus uictus necessaria tribuens, ecclesiarum Dei, atque sacerdotum consulens; cui Dagobertus filius successit, ex cuius aduentu fiducia bonis maximeque pauperibus orta, seditiosos uero atque rapine intentos formido grauis inuaserat, ac quedam mentiu[151r]m consternatio. Hic beato Arnulfo Metensium ciuitatis episcopo ad erudiendam litteram traditus fuerat, consilio cuius postea bene ac preclare plura faciebat. Dagobertus quippe cunctam Austriam cum Burgundia, cunctamque Neustriam cum Guasconum terra dominio suo subegit; post discessum uero beati Arnulfi idem Dagobertus rex consilio Pipini qui erat Maiordomus utebatur.

Anno dominice incarnationis DCXII Heraclius Heracliani filius, occiso Foca, ei in imperium substituitur; hic Heraclius multas prouincias a Persis peruasas reipublice restituit, monamachiam pugnam cum ductore exercitus Persarum, proposita lege, ipse Heraclius elegit eumque percussum equo deiecit mortuum, Chosroe quoque regem Persarum gladio suo interfecit: filium uero eius baptizatum de sacro fonte leuauit eumque regem in regno constituit, peruagatusque uniuersam Persidem, argentum turris in qua Chosroe sedem constituerat, exercitui suo tribuit. Aurum uero restauratione deputans ecclesiarum, quas Chosroe destruxerat, ipse Heraclius cum multimoda preda ac septem elephantis multis opibus oneratis, assumpta etiam Saluatoris cruce, Hierosolymam remeauit ipsamque crucem in loco suo reposuit, captiuos in propria restituit ac [151v] deinde Constantinopolim rediit. Fuit autem Heraclius uultu decorus, uisu hilaris, statura mediocris, egregi eque fortitudinis, qui sepe leones in arena plures interfecerit: cumque literis abunde esset instructus, ad ultimum astrologus eflicitur. Hic sociata sibi iure connubii sororis sue filia in Euthychis delapsus est sectam. Quo tempore Anastasius Persa monachus nobile pro Christo martyriummartirium patitur. Qui natus in Perside magicas a patre puer artes discebat: sed ubi a captiuis christianis Christi nomen acceperat, in eum mox animo toto conuersus, relicta Perside, Hierosolymam petiit; ubi accepta baptismatis gratia monasterium intrauit ibique VII annis regulariter uixit. Tandem captus a Persis, et multa diu uerbera inter carceres et uincula perpessus, mittitur ad Chosroe regem Persarum, a quo tertio per interualla temporis uerberatus ad extremum una manu per tres horas diei suspensus, sic decollatus cum aliis LXX martyrium compleuit. Mox tunicatunicam eius indutus quidam demoniacus curatus est. Interea superueniens cum exercitu Heraclius princeps, superatis Persis, christianos, qui erant captiui, reduxit gaudentes. Reliquie beati martyris Anastasii primo in monasterium suum, deinde Romam aduecte [152r] uenerantur in monasterio beati Pauli apostoli ad aquas Saluias.

Preterea Rome defuncto Bonifacio, Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, ei in pontificatu substituitur, seditque annos III mense I. Hic constituit sub interminatione separationis ut nulla mulier filium suum de fonte susciperet similiter et in confirmationibus; et hic sepultus est ad sanctum Petrum.

Huic successit Bonifatius, natione Campanus, ex patre Iohanne, seditque annis quinque: hic autem beatissimus papa Bonifatius paterna pietate clericos aluit, pauperes fouit, cunctos honorans, fuit mitissimus in diebus suis super omnes homines et misericors, unde et ipse ab omnibus amabatur. Hic constituit ut nullus de ecclesia trahatur et ut nullus aliquid de ecclesia rapere audeat, et hic sepultus est ad beatum Petrum apostolum.

Successit autem huic Honorius, natione Campanus, ex patre Petronio consule, seditque annis XII, mensibus XI. Hic autem pie clerum erudiuit, et inter eleemosynas, quas quotidie clementer pauperibus distribuebat, multas ecclesias auro, argentoque et ere decorauit: et decreuit omni sabbato a sancto Apolinare usque ad sanctum Petrum procedere cum letaniis.

Seuerinus natione Romanus, ex patre Abieno, tempore Heraclii post Honorium [152v] suscepit episcopatum, seditque mensibus II. Hic autem sanctus atque benignus fuit, amator cleri, et pauperum, largus, atque mitissimus: hic dilexit clerum et omnibus dona augumentauit, et hic sepultus est ad beatum Petrum.

Huic autem successit Iohannes natione Dalmata, ex patre Uenantio scolastico, seditque anno I mensibus VIII. Hic distractis thesauris ecclesie, multa milia hominum per Istriam et Dalmatiam a seruitute redemit, et hic sepultus est ad beatum Petrum apostolum. Interea Arioaldus, postquam super Langobardos uiginti annis regnum tenuerat, ab hac luce subtractus est. Langobardorum regnum Rothari suscepit. Fuit autem uiribus fortis, et iustitie tramitem sequens, Arriana tamen perfidia maculatus. Quo tempore pene per omnes ciuitates regni eius duo episcopi erant, unus catholicus et alter Arrianus. Hic autem Rothari rex Langobardorum leges, que sola memoria et usu retinebantur, scriptorum serie composuit, codicemque ipsum edictum appellari precepit. Erat autem, ex quo Langobardi in Italiam uenerant, annus LXXVII. Rothari uero Romanorum ciuitates ab urbe Tuscia, et uniuersas que in litore maris site sunt usque ad Francorum fines sibi parere coegit; qui postquam annis sex mensibus III regnum tenuerat, [153r] uita decedens, Langobardorum regnum Radoaldo filio suo reliquit. Hic cum iuxta basilicam beati Iohannis Baptiste fuisset humatus, quidam iniqua cupiditate succensus, eius sepulchrum noctu aperuit, et quidquid in ornamentis eius corporis repperit, abstulit: cui beatus Iohannes per uisionem apparens, cum uehementer conterruit, eique dixit: cur ausus es corpus istius contingere? fuerit licet non recte credens, tamen mihi se commendauit. Quia igitur hoc facere presumpsisti nunquam in meam basilicam deinceps ingressum habebis. Quod ita factum est. Quotiescumque enim uoluisset oraculum beati Iohannis ingredi, statim a ualidissimo uelut pugillo guttura eius feriretur, sic subito retro ruebat inpulsus. Rodoaldus igitur post mortem patris Langobardorum suscipiens regnum, Gundibergam filiam Theodelinde regine in matrimonio sibi sociauit. Hec Gundiberga regina, sicut mater eius in Modicia, sic et ista intra Ticinensem ciuitatem basilicam in honorem beati Iohannis Baptiste construxit, quam mire ex auro et argento, peplisque decorauit rebusque singulis optime ditauit. Rodoaldus rex, ut fertur, dum uxorem cuiusdam Langobardi stuprasset, ab eodem est interfectus, postquam septem diebus et quinque regnauerat annis. Huic in regimine successit Ari[153v]pertus filius Gundoaldi, qui fuerat germanus Theodelinde regine. Hic condidit apud Ticinum extra portam oraculum domini Saluatoris, quod et ornamentis uariis decorauit, et substantiis sufficienter ditauit.

Interea Rome Iohanne defuncto, Theodorus natione Grecus, ex patre Theodoro episcopo in pontificatu Romano ei successit, seditque annis VI mensibus V. Hic librum penitentialem composuit, Heraclius anno XXVI suscepte potestatis diem ultimum clausit.

Anno ab incarnatione domini DCXXXIX defuncto Heraclio, Heraclonas frater eius cum matre sua. Martina Constantinopolitana iura suscepit, rexitque imperium annis duobus et mensibus VI. Huius tempore Cyrus Alexandrie, Sergius et Pyrrhus regie urbis episcopi, Acephalorum heresim instaurantes, unam operationem in Christo humanitatis, et diuinitatis, unamque uoluntatem dogmatizabant. E quibus Pyrrhus sub papa Theodoro Romam ueniens ex Africa, ficta ut post apparuit, penitentia, obtulit eidem pape, presente clero et populo libellum cum sua scriptione, in quo condemnarentur omnia que a se uel a predecessoribus suis scripta uel acta sunt aduersus catholicam fidem. Unde et benigne susceptus est ab eo, quasi regi pontifex ciuitatis. Sed quia reuersus domum repetiit errorem domesticum, memoratus papa, aduocatis cunctis sacerdotibus et clero in ecclesia beati Petri apostolorum princi[154r]pis condempnauit eum sub uinculo anathematis. Fuit autem papa Theodorus amator pauperem, largus et multum misericors, qui sepultus est ad sanctum Petrum apostolum.

Anno incarnationis dominice DCXL mortuo Eraclona, surrexit germanus eius, Constantinus nomine, qui regnauit mensibus sex. Huius temporibus Paulus Pyrrhi successor, non tantum sana doctrina, sicut decessor eius, sed aperta persecutione catholicos cruciat, apccrisarios quoque sancte Romane ecclesie qui ad eius correptionem missi ad Constantinopolim uenerant, partim carceribus, partim exiliis, partim uerberibus affecit. Unde et ipse, sicut predecessores illius, ab Apostolica sede iusta depositionis ultione damnatus est.

Interea Rome defuncto Theodoro papa, Martinus natione Tuscus in loco eius constituitur, seditque annis VI, mense I. Hic dum missarum solemnia ad altare Dei genitricis Marie, quod dicitur ad Presepe, celebraret, spatarius Olympii ducis missus ut eum interficeret, diuina benignitate percussus cecitate, eum uidere non potuit.

Anno ab incarnatione Domini DCXLII defuncto Constantino, Constantinus filius eius, qui et Constans est appellatus, accepit imperium qui regnauit annis XXVIII. Hic deceptus est a Paulo, sicut Heraclius auus eius a Sergio eiusdem ciuitatis episcopo; exposuit typum aduersus catholicam fidem, nec unam nec [154v] duas uoluntates aut operationes in Christo definiens esse confitendas, quasi nihil uelle uel operari credendus sit Christus. Unde Martinus papa congregata Rome synodo episcoporum CV. damnauit sub anathemate prephatoshereticos, Cyrum Alexandrinum, Sergium, Pyrrhum et Paulum Constantinopolitanos Patriarchas . Et post hec missus ab imperatore Theodorus exarchus tulit Martinum papam de ecclesia Constantiniana et Constantinopolim perduxit; qui post hec exilio relegatus Chersonam, ibidem uitam finiuit. Facta est autem hec synodus anno nono Constantini, indictione IX.

Huic autem successit Eugenius natione Romanus, ex patre Rufiniano, seditque annis II. mensibus VIIVI. Qui fuit benignus, mitis, mansuetus, in omnibus affabilis, canonum quoque scientia eruditus, et sanctitate preclarus, et hic sepultus est ad sanctum Petrum.

Cui successit Uitalianus natione Signensis, ex prouincia Campanie, de patre Anastasio, seditque annis XIII mensibus VI. Hic composuit cantum, quo hodie Romani utuntur.

Circa hec tempora regis Persarum coniux, nomine Cesara, de PersidePersida exiens cum paucis fidelibus christianis propter christianum fidei amorem, Constantinopolim uenit, que ab imperatore honorifice suscepta, post aliquot dies baptismum ut desiderabat accepit [155r] et ab augusta de sacro fonte leuata est. Quod uir eius rex Persarum audiens legatos Constantinopolim ad imperatorem direxit, quatenus ei suam redderet uxorem. Imperator hoc audiens respondit eis dicens: rem, quam queritis, omnino ignoro; est tamen hic quedam mulier christianissima, quam nescio uestram esse reginam. Legati responderunt, dicentes: Si placet, cupimus hanc uidere mulierem. Que cum iussu imperatoris uenisset, mox legati ut eam conspiciunt, ad eius uestigia prouoluuntur eique uenerabiliter, quia eam uir suus requireret suggerunt quibus illa: Ite, inquit, et renunciate Domino uestro, quia sicut ego iam credidi, ita et ipse nisi in Deum crediderit, me iam ultra consortem thori habere non poterit. Quid multa? Legati reuersi ad patriam, uniuersa que audierant regi suo nunciante. Rex itaque nihil moratus cum LX milibus uiris, Costantinopolim pacifice ad imperatorem uenit, a quo gratanter et satis digne susceptus est. Qui cum suis uniuersis in Christum dominum credens pariterque sacri baptismatis unda perfusus et ab augusto de fonte leuatus, catholica fide confirmatus est; multisque muneribus ab augusto muneratus, accepta sua coniuge, letus et gaudens cum suis ad propria remeauit.

Preterea Aripertus Langobardorum rex, postquam per annos nouem [155v] regnauerat, diem claudens extremum, regnum duobus filiis adhuc adolescentibus, Perthari et Godeberto regendum reliquit, et Godebertus quidem Ticini sedem habuit, Perthari uero in ciuitate Mediolanensi. Grimoaldus autem Beneuentanorum dux hoc audiens suggestione Garipaldi Taurinatium mox animum omnium ad regnum Langobardorum obtinendum erexit, ordinauitque apud Beneuentum Romualdum filium suum ducem. Ipse cum electa manu Ticinum properans, per omnes ciuitates per quas uiam habuit sibi amicos atque adiutores ad regnum percipiendum asciuit. Cumque Placentiam uenisset, premisit ante se predictum Garipaldum totius mali incentorem ad Godebertum nuncians quod Grimoaldus cum ualida manu in eius obsequium ueniret. Garipaldus autem, postquam Godeberto domino suo consiliatus fuerat, ut intra palatium Ticini Grimoaldum hospitio reciperet, persuasit domino suo Godeberto ut non aliter quam lorica sub ueste indutus, cum Grimoaldo locuturus adueniret, asserens quia eum Grimoaldus occidere uellet. Rursus idem fallendi artifex ad Grimoaldum ueniens dixit, quod nisi se fortiter prepararet, eum Godebertus suo gladio perimeret, asseuerans Godebertum, quando cum eo ad loquendum ueniret loricam sub ueste gestaret. Quid plura? ad colloquendum die crastina cum uenissent et Godebertum Grimoaldus post salutationem [156r] amplexatus esset statim sensit quod loricam sub ueste gestaret; nec mora, euaginato gladio eum uita priuauit, regnumque eius et omnem potestatem inuadens sue subdidit dicioni. Quo audito Perthari, qui apud Mediolanum regnabat, quanta potuit uelocitate fugam arripuit atque Scythiam ad Cacanum regem Auarum peruenit. Erat autem quidam paruulus homunculus de propria familia Godeberti; is cum Garibaldum ducem in ipso sacratissimo die paschali ad ecclesiam uenturum sciret, super sacrum baptisterii fontem conscendens, leuaque manu se ad columellam tugurii tenens, unde Garipaldus uenerat, toto annisu eum in ceruice percussit et protinus caput eius amputauit, qui licet ab his qui cum Garipaldo uenerant interfectus fuerit domini sui mortem ultus est.

Eo tempore, quo Grimoaldus regnum Langobardorum arripuerat, Dagobertus Francorum rex anno regni eius XIV, circumpositis gentibus nationibusque sibi subiugatis ac per circuitum pace facta, ad pietatem intendit et ut se gratum Deo ostenderet uniuersas pene Gallie ecclesias patrimonii sui heredes instituit. Erat autem in regno eius Pipinus de potentissimis Austrasiorum, familiaritati eius inherens, qui odebat improbos nec se miscebat flagitiosis. Hunc quidam malignantium Dagoberto adorsi sunt facere odiosum. Sed domini protectus clementia, cuius in obseruanda iustitia sectabatur precepta, [156v] et insidias paratas euasit et regi utilia suadendo fidelissimus apparuit. His diebus Donus Romane ecclesie episcopus locum qui Paradisus dicitur ante basilicam beati Petri apostoli candidis et magnis marmoribus strauit. Hac tempestate Francorum exercitus de Prouincia egrediens in Italiam introiuit. Contra quos Grimoaldus cum Langobardis progressus hac arte eos decepit. Fugere quippe eorum impetu simulans, castra sua simul cum tentoriis et diuersis pariter bonis, precipueque uini optimi copia, hominibus autem uacua reliquit. Quo cum Francorum acies aduenissent, estimantes Grimoaldum cum Langobardis pauore deterritos castra integra reliquisse, mox leti effecti, certatim cuncta inuadunt et cenam affluentissimam instruunt. Qui dum diuersis epulis multoque degrauati uino et somno quieuissent, Grimoaldus super eos noctis medio irruens tanta eos cede prostrauit ut uix pauci ex eis elapsi ad patriam ualuerint repedare. Qui locus ubi hoc gestum est usque hodie riuus Francorum appellatur. Non post multum uero temporis Dagobertus Francorum rex cum rege Grimoaldo firmissime pacis fedus iniit suosque filios Sigibertum quidem Austrasiis, Clodoueum, uero pari dignitate Neustrie prefecit. His diebus Constantinus augustus, qui et Constans est appellatus, [157r] Italiam a Langobardorum manu eripere cupiens, Constantinopolim egressus Tarentum applicuit. Hic Italie fines inuasit, omnesque per quas uenerat Langobardorum ciuitates cepit. Ortonam autem atque Luceriam et Ecanam aliasque Apulie ciuitates inuadens, expugnauit, diruit et ad solum usque destruxit. Acerentiam uero propter munitissimam loci positionem capere minime potuit. Deinde cum omni suo exercitu Beneuentum circumdedit et uehementer eam expugnare cepit. At Romoaldus filius Grimoaldi regis, statim ut imperatoris aduentum cognouit, ad patrem suum direxit obsecrans ut quantocius ueniret, et suo figlio ac Beneuentanis potenter succurreret. Quod Grimoaldus rex audiens, statim cum exercitu Beneuentum properare coepit. Erat autem tunc Beneuentanorum episcopus beatus Barbatus.

Metuens igitur imperator subitum Grimoaldi regis aduentum, dimissa Beneuenti obsidione, Neapolim proficiscitur. Postquam uero imperator Neapolim peruenit, unus ex eius comitibus cui nomen Saburrus erat cum uiginti millibus militum direxit, ut cum Grimoaldo pugnaret. Grimoaldus qui iam Beneuentum aduenerat, hoc audiens uoluit contra eos proficisci. Cuius filius Romoaldus: non opus est, inquit sed tantum partem nobis de uestro exercitu tribuite et ego, Deo fauente, cum illis pugnabo et cum uicero [157v] maior gloria uobis ascribetur: factumque est. Cumque utreque partes forti contentione pugnarent, tunc unus de Langobardorum exercitu, qui regium comtum ferre solitus erat, quendam Greculum eodem comto utrisque manibus fortiter percutiens, sella super quam equitabat sustulit eumque in aera super caput suum leuauit. Quod cernens Grecorum exercitus, mox immenso pauore perterritus, in fugam conuertitur magnaque pernicie cesus, fugiens mortem, Langobardis uictoriam peperit. Ita Saburrus dux exercitus Grecorum cum paucis remeans ignominiam deportauit. Romoaldus uero patrata uictoria, Beneuentum ad patrem gaudens cum triumpho remeauit. Imperator itaque iracundiam corde conceptam in suos, hoc est in Romanos, conuertit. Moxque Romam pertendit et a Uitaliano papa honorifice susceptus, primo quidem die optulit beato Petro pallium auro textum, in crastinum uero per duodecim continuos dies, quos ibi resedit, ommia que fuerant antiquitus in ornamentum ciuitatis ex ere instituta deponi iussit, in tantum ut etiam basilicam beate Marie Pantheon antiquitus uocatam discooperiret tegulasque ex ere factas exinde auferret, easque cum aliis ornamentis Constantinopolim inde transmitteret. Qui tamen ubi Siciliam attigit, meritum pretium tantarum iniquitatum luit. Nam eiusdem insule [158r] incolas Calabrieque ac Sardinie atque Africe afflictionibus tam grauissimis attriuit, ut uxores a maritis et filii a parentibus separati duram cogerentur perpeti seruitutem, mansitque in Sicilia ab indictione VII usque in XII. Igitur Imperator suis, quam hostibus infestior, a militibus eius seuitiam execrantibus in balneo interficitur, nec longo post tempore Uitalianus papa diem obiit.

Cui successit Adeodatus natione Romanus, ex monacho de patre Iobiniano, seditque annis IV, mensibus II. Hic autem mitissimus erat ac benignissimus et cunctos homines libenter excipiebat ad se uenientes a maiore usque ad minorem. Peregrinis pie compassionem exhibebat, et quod ab eo unusquisque postulabat sine dubio impetrabat. Huius quoque diebus tante pluuie extiterunt ut denuo legumina nascerentur et ad maturitatem peruenirent. Et hic sepultus est ad beatum Petrum.

Huic uero successit Donus natione Romanus ex patre Mauricio, seditque annisannos V mensibus V. Huius temporibus mense augusto apparuit stella splendidissima a parte orientis, a galli cantu usque mane, mensibus III, cuius radii celos penetrabant. Et hic sepultus est ad sanctum Petrum.

Successit autem ei Agatho natione Siculus, seditque annis II, mensibus VI. Hic autem benignus fuit ac mansuetus et omnibus hylaris atque [158v] iucundus. Cuius temporibus indictione octaua, mense iulio, luna pertulit eclypsim statimque mortalitas grauissima subsecuta est. Hic autem Agatho dum Constantinopolim causa componende pacis inter Langobardos et imperatorem ueniret, obuium habuit in porta ciuitatis leprosum, cui cum osculum dedisset, statim a lepra mundatus est. At uero Grimoaldus LangobardorumLongobardorum rex, nono die post fleuotomum brachii, accepto arcu columbam sagittare nisus, eius brachii uena dirupta est. Cui, ut fertur, medicis uenenata medicamina superponentibus, ipse mortuus est. Hic in edicto, quod Rothari rex composuerat, aliqua capitula legis que ei utilia sunt, adiecit. Fuit autem corpore ualidus, audacia primus, caluo capite, barba prominenti, non minus consilio, quam uiribus decoratus. Cuius corpus sepultum est in basilica beati Ambrosii confessoris, quam dudum ipse intra Ticinensem ciuitatem construxit. Hic post mortem Ariperti regis expleto iam uno anno et mensibus tribus, Langobardorum regnum inuasit, regnauitque annis nouem. Igitur Pertari filius Ariperti regis, de quo supra diximus, qui prius in ScythiaSithia exulauerat, postea uero in Gallia cum de Gallia nauem ascenderet ut in insulam Britannie et ad regem Saxonum transmearet, haudaut longe a litore uox au[159r]dita est. Uos, qui in naui estis, dicite Perthari, ut reuertatur in patriam suam, quia tertia dies est hodie qua Grimoaldus ab hac luce subtractus est. Quo audito Perthari, quamuis neminem uideret, statim tamen reuersus est et exinde ad patriam tendens, mense tertio post mortem Grimoaldi in regnum leuatus est. Erat autem Perthari rex uir pius, fide catholicus, iustitie tenax pauperumque largissimus nutritor. Qui statim Beneuentum misit et Rodelandam suam coniugem et Cunipertum filium eius reuocauit. Qui ut regni iura suscepit, in loco unde olim fugerat, iuxta Ticinum construxit monasterium in honorem sancte uirginis et martyris Agathe, in quo multas uirgines congregauit rebusque pariter ac ornamentis didauit. Regina uero eius uxor basilicam sancta Dei genitricis et uirginis Marie que ad Perticas appellatur, miro opere condidit ornamentisque decorauit.

Interea Dagobertus Francorum rex, profluuio uentris laborans, circa fluuium Sequanam haud procul a Parisiis diem clausit extremum. Cuius corpus in ecclesia sancti Dionysii Martyris sepultum est. Fuit autem Dagobertus rex admodum cautus, ingenio astutus, circa beneuolos et sibi fideles mansuetus, rebellibus autem ac perfidis ualde terribilis; exercitis corporis maximeque uenationi deditus, atque in omni agilitate corporea strenuus; periti[159v]a quoque atque uirtute in bello preualidus. At eo tempore quo ipse defunctus est, eadem hora cuidam solitario in quadam insula Sicilie degenti, qui Iohannes dicebatur Eremita, cum se sopori dedisset, haud procul in pelago deformes truculente facie demones uinctum regem Dagobertum per spatia maris agitantes inflictisque insuper uerberibus ad Uulcania loca trahentes. Qui distentus cruciatibus, inter agitationes et ueruera, quorumdam sanctorum audiebatur postulare suffragia. Cum repente aperto celo, inter fulmina in fluctus cum fragore ruentia, uisi sunt descendisse uiri decore nitentes mirabili. Requirere solitarius cepit ab eis qui essent. Qui dixerunt se esse illos quos Dagobertus ad suum uocauerat solatium; Dionysium uidelicet ac Mauricium martyres nec non et Martinum confessorem. Hi ereptam demonibus animam, secum ad aethera leuauerunt canentes hunc Psalmum: Beatus quem elegisti et assumpsisti, Domine, habitauit in atriisatrinis tuis. Hec uir ille uenerabilis Iohannes Ansoardo defensori Pictauensis ecclesie, qui tunc euectu nauali partes peragrabat Sicilie retuli se uidisse. Qui sine mora in Gallias reuersus, hec sancto Audoeno narrauit.

Anno dominice incarnationis DCLVIII. Constantinus filius Constantis superioris regis, post mortem patris habenas imperii accepit. Huius quidem [160r] anno XVII Sarraceni Siciliam inuadunt et preda nimia secum ablata mox Alexandriam redeunt. Eodem anno Agatho papa ex rogatu imperatoris ipsius misit legatos suos Constantinopolim, in quibus erat Iohannes Romane ecclesie tunc diaconus, non longe post episcopus, pro adunatione facienda sanctarum Dei ecclesiarum. Qui benignissime suscepti a Constantino catholico, iusti sunt remissis disputationibus philosophicis, pacifico colloquio de fide uera perquirere, datis eis de bibliotheca Constantinopolitana cunctis antiquorum Patrum quos petebant libellis. Adfuere autem episcopi CL, presente Georgio patriarcha regie urbis, nec non et Antiochie Machario. Hi autem unam uoluntatem et operationem astruebant in Christo, falsantes Patrum catholicorum dicta perplurima. Finito autem conflictu Georgius conuictus est. Macharius uero cum suis sequacibus simul et predecessoribus Cyro, Sergio, Honorio, Petro, Paulo et Pyrrho anathematizatis, et in locum eius Theophanius abbas de Sicilia Antiochie episcopus factus; tantaque gloria legatos catholice pacis comitata est ut Iohannes Portuensis episcopus, qui erat unus ex ipsis, dominica octaua pasche missam publicam in ecclesia sancte Sophie coram principe et Patriarcha latine celebraret. Hec est sexta Synodus uniuersalis Constantinopoli celebrata et greco sermone conscripta, temporibus pape Aga[160v]thonis, exequente ac residente principe Constantino intra palatium suum, simulque legatis apostolice sedis et episcopis CL residentibus. Prima enim uniuersalis Synodus in Nicea congregata est contra Arrium CCCXVIII patrum, temporibus Iulii pape sub Constantino principe. Secunda in Constantinopoli CL patrum contra Macedonium, et Eudoxium, temporibus Damasi pape et Gratiani principis quando Nectarius eiusdem urbis est ordinatus episcopus. Tertia in Epheso CC patrum contra Nestorium Auguste urbis episcopum sub Theodosio magno principe et papa Celestino. Quarta in Chalcedone DCXXX patrum sub Leone papa, temporibus Marciani principis, contra Eutychen nefandissimorum presulem monachorum. Quinta item contra Theodorum et omnes hereticos, qui beatissimam Mariam solum hominem non Deum et hominem genuisse affirmabant. In qua Synodo catholice est constitutum ut beata Maria semper uirgo Theotocos diceretur, quia uere Deum et hominem genuit. Sexta hec de qua in presenti diximus. Quo tempore sancta et perpetua uirgo Christi Ethrida, filia Anne regis Anglorum primo Ecfrido regi coniux data, postquam XII annos thorum incorrupta seruauit maritalem, post reginam, sumpto uelamine sacro. uirgo sanctimonialis efficitur: nec mora etiam uirginum mater et nutrix pia sanctorum, accepto ad instruendum monasterium loco quem Elege uo[161r]cant. Cuius merita uiuacia testatur etiam mortua caro, que post XVII annos in sepultura cum ueste qua inuoluta est, incorrupta reperitur.

Constantinus imperator, postquam XVIII annos imperium rexerat, apud Constantinopolim moritur. Cui successit Iustinianus filius eius minor. Interea predictus Agatho Romane ecclesie pontifex diem obiit.

Cui successit Leo, qui dictus est iunior, natione Siculus, de patre Paulo, seditque mensibus X. Uir omnium uirtutum meritis decoratus. Erat enim eloquentissimus in diuinis scripturis sufficienter instructus, greca latinaque lingua eruditus atque scolasticus. Cantilena ac psalmodia precipuus, et in corum sensibus subtilissima exercitatione limatus. Bonorum omnium exortator operum, solertissime scientiam plebi florentissimam ingerebat, paupertatis amator, erga inopum prouisionem non solum mentis pietate sed et studii labore sollicitus. Hic et sextam suscepit Synodum condemnans ea que eadem Synodus condemnauerat. Hic constitutum fecit ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus nullam consuetudinem pro usu pallii aut diuersis officiis ecclesie persoluere debeat, aut alius pro hoc accipere qui etiam sepultus est ad beatum Petrum apostolum.

Huic autem successit Benedictus, cognomento iunior, natione Romanus de patre Iohanne, seditque mensibus X. Hic ab ineunte etate [161v] sue ecclesie militauit atque sic se in diuinis scripturis et cantilena a puerili etate, et in presbyterii dignitate nomine pariter et operibus exhibuit, ut digne ad pontificatus honorem perueniret; paupertatis namque fuit amator, humilis, mansuetus et omnibus compatientiam habens manumque largissima. Hic instituit ut ad tumulandum Romanum pontificem, omnes eiusdem ecclesie clerici concurrerent, similiter et ipse in eorum faceret obsequiis. Huius temporibus apparuit stella iuxta uigiliasuirgilias per aliquot dies et noctes, celo sereno inter natalem Domini et epiphaniam omnimodo obumbrata ueluti luna sub nube. Post hec eodem anno, mense martio, mons Uesuuius qui est in Campania eructuauit incendium et omnia circumquaque adiacentia pre cinere ipsius exterminata sunt. Non post multos uero dies idem papa defunctus est et sepultus ad sanctum Petrum apostolum.

Successit autem ei Iohannes, natione Syrus, de prouincia Antiochie ex patre Cyriaco, seditque anno I. Uir ualde strenuus atque scientia preditus et omnimodo moderatus. Hic autem iuxta pristinam consuetudinem in ecclesia Saluatoris, que appellatur Constantiniana, electus est temporibus Iustiniani augusti atque in eodem episcopio consecratus a tribus episcopis, uidelicet Hostiense, Portuense et Belliternense, sicut predecessor eius Leo papa. Hic etiam librum de Pallii digni[162r]tate composuit. Qui sepultus est ad sanctum Petrum.

Post hunc itaque Conon Thracia oriundus, educatus apud Siciliam, postmodum apud Romanam ecclesiam militans, presbyter effectus, pontificatus honore sublimatus est seditque mensibus XI. In cuius electione dum ad episcopatum quereretur non minima contentio facta est, eo quod clerus in Petrum archipresbyterum intendebat; exercitus autem in sequentem eius Theodorum presbyterum. Et dum diutius utreque partes sibi non acquiescerent, tandem consilio ducti sacerdotes et clerus unanimiter ingredientes in episcopium Lateranense una cum episcopis, qui tunc ibi aderant, nominatis his tribus personis nutu Dei elegerunt Cononem omnium morum honestate preclarum: in quo uere aspectus erat angelicus, ueneranda canities, fermo uerus, prouecta etas, simplex animus, quieti mores, religiose uite, qui se numquam aliquando in causis actuque seculari commiscuerat; et e uestigio itaque omnes iudices una cum primatibus exercitus pariter ad eius salutationem uenientes in eius laude omnes simul acclamauerunt. Cuius electionem Iustinianus imperator filius Constantini gratuita confirmauit assensione. Conon itaque longa infirmitate detentus diem obiit sepultusque est ad beatum Petrum apostolum.

Cui successit Sergius, natione Syrus, Antiochie regionis ortus ex patre Tiberio in Panormo Sicilie seditque annis XIII mensibus VIII. Hic Romam ueniens [162v] sub Adeodato pontifice inter clerum Romane ecclesie connumeratus est. Et quia studiosus erat in officium cantilene, acolitus factus est, qui per ordinem ascendens a Leone pontifice in titulo sancte Susanne presbyter ordinatus est. Hic inpigre per cemiteria diuersa missarum solemnia celebrabat. Defuncto uero Conone apostolice sedis presule, ut fieri assolet, populus Romane urbis in duas partes diuisus est, et una quidem pars elegit Theodorum archipresbyterum, alia uero Paschalem archidiaconumarchediaconem. Et quia Theodorus archipresbyter cum populo qui ei fauebat preueniens interiorem partem patriarchii tenuit; Paschalis uero exteriorem partem ab oratorio sancti Siluestri, et basilicam domus Iulie que super campum respicit occupauit. Cumque unus alio locum non cederet, sed utrique immaniter permanerent, ut unus alium superaret inito consilio primati iudicum exercitusque Romane militie, uel cleri plurima pars et presertim sacerdotum atque ciuium multitudo ad sacrum palatium perrexerunt. Et diu pertractantes quis fieri deberet, qualiterue duorum altercantium electorum sopiretur intentio, Deo annuente, in personam denominati Sergii uenerabilis tunc presbyteri concordantes, se contulerunt, eumque de medio populi tollentes in Lateranense episcopium cum laude deduxerunt et sine mo[163r]ra elegerunt. Sicque in sede beati Petri pontifex ordinatus est tempore Iustiniani imperatoris. Sergius autem papa basilicam Lateranensem reparauit, et ut Agnus Dei intra missarum solemnia decantaretur instituit.

Preterea Perthari Langobardorum rex cum solus per septem annos regnasset, octauo iam anno filium suum nomine Cunipertum in regno consortem asciuit, cum quo pariter per decem annos regnauit. Qui cum XVII annos primum solus et post cum filio regnum tenuisset, ab hac luce subtractus est corpusque illius iuxta basilicam domini Saluatoris, quam Aripertus pater eius construxerat, sepultum est. Fuit autem statura decens, corpore pleno, mitis per omnia, et suauis. Huic itaque filius eius Cunipertus in regno successit. Hic cum die quadam in ciuitate Ticini cum stratore suo consilium iniret, quomodo Aldonem, et Grausonem, qui mortem eius consiliati fuerant, uita priuare deberet, repente in fenestra qua consistebant, una de maiusculis musca consedit, quam Cunipertus cultello, quem in manu tenebat ut eam extingueret percutere uolens, eius tantum pedem abscidit. Aldo uero et Grauso dum ad palatium regis consilium nescientes uenirent, cum basilice beati Romani martyris que prope palatium sita est propinquassent, repente eis obuius quidam claudus uno pede truncato ueniens, dixit; quod eos Cunipertus si ad eum pergerent [163v] occisurus esset. Qui hec audientes, magno timore correpti, post altarium eiusdem basilice confugerunt. Quod dum Cuniperto regi nuntiatum esset, stratorem suum arguere cepit ut quid consilium eius prodere uoluisset; nemo enim alius huic intererat consilio. Cui strator suus ita respondit: Domine mi rex, tu scis quia postquam hoc consiliati sumus ego a tuo conspectu non exiui: et quomodo hoc alicui dicere potui? Tunc da Aldonem et Grausonem misit, interrogans eos ut quid in locum sanctum confugium fecissent? qui respondentes dixerunt: quia nobis nuntiatum est, quod nos dominus rex occidere uellet. Iterato rex misit interrogans quis fuerit ille qui eis nunciauerit, mandans eis ut nisi ei nuntiatorum proderent, eius gratiam inuenire non possent. Tunc illi, sicut factum fuerat, dicunt: claudum hominem se habuisse obuium, qui unum pedem truncatum habebat et genu tenus crure ligne utebatur, et hunc fuisse interitus sui nuncium. Tunc intellexerunt muscam illam, cui pedem truncauerat, malignum fuisse spiritum et ipsum sua secreta eis prodidis, maxime quidem ut et ipse strator a rege interficeretur. Ipse autem rex statim Aldonem et Grausonem in sua fide ab eadem basilica suscipiens, eisdem culpam pepercit, et in reliquum eos in loco fidelium ipsumque stratorem charum habuit.

Quo tempore Romualdus dux Beneuentanorum congregata exercitus multitudine Tarentum expugnauit [164r] et cepit, parique modo Brundisium, et omnem illam que in circuitu est latissimam regionem sue dicioni subiugauit. Coniux quoque Theuderada foras muros ciuitatis Beneuentane basilicam in honorem beati Petri apostoli construxit; quo in loco multarum ancillarum Dei monasterium statuit. Ipse autem Romualdus postquam XVI annis ducatum gessisset obiit. Post eum uero Grimoaldus filius eius tribus annis populos Samnitum rexit. Defuncto quoque Grimoaldo Gisulphus germanus eius ductor effectus est, prefuitque Beneuento annis XVII. Circa hec tempora cum in castro Cassino, uenientes de Cenomannicorum uel Aurelianensium regione Franci, atque uenerabilis patris Benedicti, pariterque eius germane uenerande Scholastice ossa auferentes, in suam patriam deportarunt, ubi sigillatim duo monasteria in honorem eorum constructa sunt.

Tunc quoque temporis Sarracenorum gens ex Egypto in Africam cum multitudine pergens, obsessam Carthaginem cepit, captamque crudeliter depopulata est et ad solum usque prostrauit. Iustinianus igitur imperator, de quo supra diximus, postquam Romanorum regnum suscepit eius per decem annos gubernacula tenuit. Hic Africam a Sarracenis abstulit et cum eisdem pacem terra marique fecit. Hic etiam Sergium Romanee cclesie pontificem iussit exilio relegari, quod diuina clementia peragere nequiuit. Obiit autem papa Sergius indictione XIV et sepultus est apud beatum Petrum apostolum.

Cui successit Iohannes, [164v] natione Grecus, seditque annis III, mensibus II. Interea Iustinianus Constantinopolitanus imperator propter culpam perfidie, gloria regni priuatus, exul in Ponto secedit. At Leo augustalem dignitatem arripiens, eum regno priuauit, regnumque romanorum tribus annis regens, Iustinianum exulem in Ponto reseruauit. Rursum Tiberius contra hunc Leonem insurgens, regnum eius inuasit et eum toto quo ipse regnauit tempore in custodia tenuit per VII uidelicet annos. Quo tempore Gisulphus dux Beneuenti cum Langobardis in Campaniam uenit deuastans eam et incendens multasque depredationes faciens, quamplures cepit captiuos. Iohannes uero iam dictus pontifex missis sacerdotibus cum apostolicis donariis uniuersos captiuos redemit et hostes ad propria repedare fecit, qui etiam sepultus est ad sanctum Petrum.

Iohanni uero successit alius Iohannes, natione Grecus de patre Platone. Hic fecit oratorium sancte Dei genitricis opere pulcherrimo in ecclesia beati Petri apostoli, et hic sepultus est ad sanctum Petrum.

Post hunc Sisinnius, natione Syrus, ex patre Iohanne sedit dies XX qui repentina morte defunctus sepultus est ad sanctum Petrum. Hic constituit ut quinta feria misse decantarentur.

Huic autem successit Constantinus, natione Syrus, ex patre Iohanne, seditque annis XI. Inter hec Cunipertus cunctis amabilis princeps, postquam XII annos Langobar[165r]dorum regnum post patrem solus obtinuit, ab hac luce subtractus est. Hic in campo, qui Coronate dicitur ubi bellum contra Alays gessit, construxit monasterium in honorem beati Georgii martyris. Fuit autem uir elegans et omni bonitate conspicuus audaxque bellator. Regnumque Langobardorum Liutperto adhuc puerilis etatis reliquit. Qui post menses VIII et annum unum et menses octo ab Ariperto interfectus est, Ansprandus eius oppressione in exilium relegatus est. Aripertus igitur Langobardorum regnum arripuit. Hic autem multas curtes et patrimonia Alpium Cotiarum, que quondam ad ius pertinebant apostolice sedis sed a Langobardis multo tempore fuerant ablata, restituit iuri eiusdem sedis et hanc donationem aureis literis scriptam Romam direxit.

At uero Dagoberto, de quo supra diximus, Francorum rege defuncto filius Sigibertus quidem in Austria, ChlodoueusClodoueus uero qui et Lodouicus nominatur in Neustria regni gubernacula susceperunt. ChlodoueusClodoueus autem rex accepit uxorem de genere Saxonum, nomine BathildethBathildem, omnique ingenio strenuam de qua tres suscepit filios uidelicet: Clotharium Childericum atque Theodericum. Fuit autem ipse ChlodoueusClodoueus omni spurcitie deditus, fornicarius, illusor feminarum, gule et ebrietati atque luxurie dedito, dicto factoue contentus. Huius uite et finis nihilnichil dignum historiaystoria recolit propter que omnia Pipinus sub Dagoberto maior domus eum deserens, ad Sigibertum [165v] se contulit. Decedente prefato Chlodoueo, qui regnauit annos XVI, Franci Chlotharium seniorem puerum ex tribus regem sibi statuunt, cum ipsa regina matre regnaturum, quique regnauit annis IV. Quo uita decedente Theodericus frater eius eleuatus est in regnum Francorum. Erat autem ipse leuis omniaque nimium incaute peragebat. Sub his diebus beatus Audoenus Rothomagensis episcopus plenus dierum ac uirtutibus preclaris migrauit ad Dominum. Eo tempore Pipinus iunior filius Ansegisi, decedentibus regibus, in Neustria dominabatur et post hec sub Theoderico rege cepit esse princeps regiminis et maior domus. Huic erat uxor nobilissima, nomine Plectrudis, ex qua genuit duos filios, nomen uni Drocus, minor uero uocabatur Grimoaldus. Prefatus uero Theodericus regnauit annis XIX. Post cuius obitum Chlodoueus filius eius puer mortuus est regnauitque annis II. Childebertus autem frater eius uir inclytus in regno statuitur. Huius temporibus Grimoaldus Pipini principis filius in aula regis Childeberti maior domus effectus est. Sub idem fere tempus Pipinus multa bella gessit contra Sueuos, et quamplurimas gentes. Mortuus est autem Drocus filius eius. Habuit quoque prefatus princeps Pippinus filium ex alia uxore, nomine Carolum, uirum elegantem, egregium, atque utilem. Tunc Childebertus rex iustus migrauit ad Dominum anno regni eius XVII regnauitque Dagobertus filius eius [166r] pro eo. Eo tempore Pipinus mortuus est, et qui propter animi mansuetudinem et iustitie seruatam equitatem a cunctis dilectus est, obtinuitque principatum annis XXVII et dimidio. Cuius principatui Grimoaldus filius eius maior domus successit, qui erat pius modestus et iustus.

Anno dominice incarnationis DCCVII. Iustinianus supradictus, qui amisso principatu Constantinopolitano in Ponto exulabat, auxilio regis Wulgarorum imperium una cum Tiberio filio suo recipiens, occidit omnes qui se exularant et Leonem qui locum eius usurpauerit, nec non et successorem eius Tiberium iugulari fecit. Gallinicum patriarcham, cuius consilio fuerat eiectus, erutis oculis Romam misit et dedit episcopatum Cyro qui erat in Ponto abbas eumque alebat exulem. Hic Constantium papam ad se uenire fecit, quem honorifice suscepit ac remisit, ita ut die dominica missas sibi in ecclesia sancte Sophie facere rogans, communionem de manu eius accepit, prostratusque in terram pro suis peccatis eum intercedere postulans, cuncta ecclesie priuilegia renouauit; qui cum exercitum mitteret in Pontum, prohibente papa Romano, ad comprehendendum Philippicum quem ibi religauerat conuersus omnis exercitus ad partem Philippici fecit eum ibidem imperatorem, reuersusque cum eo Constantinopolim pugnauit contra Iustinianum ad duodecimum ab urbe miliarum, [165r] et uicto atque occiso Iustiniano postquam imperium annos VI tenuerat, omnibus quippe erat exosus regnum eius suscepit Philippicus. Igitur Philippicus qui et Bardanis dictus est postquam imperiali dignitate confirmatus est Cyrum, de quo diximus, de pontificatu eiecit, eumque ad gubernandum abbatis iure monasterium in Pontum ire precepit. Idem Constantino pape misit litteras praui dogmatis, quas ille cum apostolice sedis concilio respuit, et huius rei causa fecit picturas in porticum sancti Petri que acta sanctarum sex Synodorum uniuersalium continerent. Nam huiusmodi picturas, cum haberentur in urbe regia, Philippicus iusserat auferri. Quapropter idem pontifex Constantinus simul cum populo Romano statuit ne heretici imperatoris nomen aut chartas aut figuram solidi susciperent; unde nec eius effigies in ecclesia introducta est nec nomen ad missarum solempnia. Contra hunc Philippicum postquam uno anno et mensibus sex imperauerat, Anastasius, qui et Arthemius dictus est, insurgens, eum regno expulit oculisque priuauit nec tamen occidit. Hic Anastasius litteras Constantino pape Romam direxit, quibus se fautorem catholice fidei et sancti sexti Concilii predicatorem esse docuit tenuitque imperium annis III.

Qui dum suis esset exosus, exercitus eius elegerunt Theodosium imperatorem. Theodosius uero [167r] contra eumdem Anastasium ueniens, apud Niceam ciuitatem graui prelio eum uicit, datoque exercitui sacramento clericum fieri ac presbyterum fecit ipsum ordinari. Ipse autem Theodosius ut imperium accepit, cum esset catholicus, mox in regia urbe imagines illas uenerandas, in qua sancte sex Synodi erant depicte et a Philippico fuerant deiecte, pristino in loco erexit. Regnauitque Theodosius anno I. Interea Constantinus papa diem obiit anno dominice incarnationis DCXCIX indictione V et successit ei Gregorius natione Romanus ex patre Marcello, seditque anno XVI mensibus IX. Fuit autem temporibus Anastasii et Theodosii Leonis atque Constantini Augustorum. Fuit quidem Gregorius uir castus, diuine scripture eruditus, loquela facundus, animo constans, ecclesiasticorum errorum destructor, et contrarius ac fortissimus inpugnator. Cuius imperatoris tempore per indictionem XII, mense ianuarii per X dies stella, que anthifer uocatur, cum radiis in celo apparuit in occidente, cuius radii partem Aquilonis aspiciebant et usque ad medium celum se extendebant. Hic per Bonifacium monachum et episcopum gentem Germanorum sedentem in tenebris et umbra mortis doctrina lucis conuertit ad Christum.

Eo tempore postquam IV annis apud Baioariam exulasset Ansprandus, de quo supra diximus, tandem cum exercitu Baioariorum regis, [167v] Italiam uenit, pugnauitque cum Ariperto Langobardorum rege, et facta est ex utraque parte magna populorum strages; et quamuis extremum nox prelium dirimisset et uictori Ariperto Baioarii terga prebuissent, eadem nocte Aripertus extinctus est. Regnauit autem cum patre DaginpertoDagimberto siue solus usque ad annum duodecimum, fuitque uir pius et elemosynis deditus, iustitie amator, in cuius tempore ubertas nimia extitit. Denique post Ariperti funus, Ansprandus Langobardorum regnum potitus est, qui tres solummodo mentes regnauit, uir per omnia egregius et cuius sapientie rari equandi sunt. Cernentes Langobardi huius interitum Liutprandum filium eius in regali constituunt solio. Liutprandus uero cum in regno confirmatus esset suo donationem patrimonii Alpium Cotiarum, quam Aripertus rex fecerat et ille repetierat, ex ammonitione uenerabilis pape Gregorii Romane ecclesie confirmauit. Hic initio regni sui Baioariorum plurima castra cepit, Rauennam quoque obsedit cepitque. Tunc Tyberis fluuius alueo suo egressus multa Romane fecit exitia ciuitati; ita ut in uia Lata ad unam et semis staturam hominis excederet aqua, et a porta sancti Petri usque ad pontem Moluium aque se coniungerent. Mansit autem septem diebus. Interea Theodosio apud Constantinopolim imperatore defuncto, Leo, cognomento Surus, cum Constantino [168r] persecutore dum imperiali dignitate sublimatus esset, sanctorum imagines apud Constantinopolim deponi atque incendi iussit. Quod non solum per totam imperii sui ditionem, sed et Romano pontifici mandauit similia facere si gratiam imperialem habere uellet. Sed pontifex non solum hoc facere contempsit, uerum etiam communione priuauit. Attamen idem imperator tam ui quam blandimentis habitantes Constantinopolim compulit, ut ubicumque haberentur imagines tam Saluatoris quamque sancte Dei genitricis, uel omnium quoque sanctorum sibi exhiberentur; sicque illas in medio ciuitatis congregari fecit et igne cremari. Et quia plerique ex populo tale scelus fieri prepediebant, aliquanti ex eis capite truncati, alii corporis parte mutilati sunt, regnauitque Leo annis IX. Quo tempore Sarraceni immenso cum exercitu Constantinopolim uenientes, triennio ciuitatem obsederunt, donec ciuibus multa constantia ad Deum clamantibus, plurimi eorum fame, frigore ac pestilentia perierunt, ac sic perpessi obsidione abscesserunt. Qui inde egressi Wulgarorum gentem, que est super Danubium, bello aggrediuntur et ab his quoque uicti refugiunt ac naues petunt suas. Quibus cum altum peterent, ingruente subita tempestate, plurim eorum mersi siue confractis per littora nauibus sunt necati.

Interea ConstantinopolimConstantinolim CCC milia hominum [168v] utriusque sexus pestilentia perierunt. Germanus patriarcha non consentiens imperatoris errori, a propria sede depulsus est et in loco eius Anastasius presbyter, qui fuerat imperator, patriarcha ordinatus est.

Liutprandus quoque Langobardorum rex audiens quod Sarraceni, depopulata Sardinia, etiam loca illa sedarent ubi ossa sancti Augustini episcopi propter uastationem Barbarorum olim ab Hyppone translata et honorifice fuerant condita, misit et dato pretio accepit et transtulit ea in Ticinis, ibique cum debito tanti patris honore recondidit.

Quo tempore defuncto Gisulfo Beneuentanorum duce, Samnitum populum Romualdus filius eius regendum suscepit. His autem diebus Franci in Francos inuicem irruunt ac sese mutuo dirissima cede prosternunt. Interea Dagobertus Francorum rex egrotans mortuus est, regnauitque annis V, Franci autem inuidentes Carolum Danielem quemdam clericum cesarie capitis crescente in regno stabiliunt atque Chilpericum nuncupant; eumque cum exercitu contra Carolum dirigunt. Carolus itaque contra eos dimicans uictor extitit, uastans regiones usque Ardennam siluam et usque Renum, uel Coloniam, ibique seditionem intulit et ipsam ciuitatem cepit, statuitque sibi regem Clotharium nomine qui non multo post mortuus est. Chilpericus [196r] autem et Eudo dux contra Carolum mouentes exercitum ueniunt; contra quos Carolus occurrit intrepidus Parisius ciuitate, Sequane fluuio transito usque Aurelianis peruenit, debellans eosque deuincens. Post hec ipse quidem Chilpericus mortuus est anno quinto et dimidio regni eius. Franci uero Theodericum filium Dagoberti iunioris regem super se statuunt. Per idem tempus rebellantibus Saxonibus, Carolus princeps ueniens preoccupauit illos debellansque illos reuertitur. Sub hisdem diebus, euoluto anni circulo, collecto agmine Renum fluuium transiit Alamannosque et Sueuos lustratur et Danubium usque accessit, illoque transmeato fines Bangarenses occupauit, subacta illa regione ac pretio multo sublato ab hostibus qui patriam depopulati fuerant, iterum remeauit ad propria. Eudo igitur Baioariorum gentis dux cernens se superatum, gentem perfidam Sarracenorum ad auxilium suum contra Carolum principem excitauit. Qui egressi cum rege suo, Abdirama nomine, Garonnam transeunt usque Burdigalem consumptis populis ecclesiisque crematis usque Pictauis profecti sunt cum uxoribus ac liberis quasi Galliam possessuri, quorum erat innumera multitudo. Contra quos Carolus princeps audacter aciem instruxit, ac super eos belli[169v]gerando irruit tentoria eorum subuertit, et fortiter cum eis dimicauit. Interfecto rege eorum Abdirama exercitum eius prostrauit atque deuicit, uictorque de hostibus triumphauit; in ipsa namque pugna ut fertur ex Sarracenis CCCLX milia, ex Francorum parte MCL ceciderunt. Post hec autem Eudo mortuus est.

Anno dominice incarnationis DCCXVII indictione XIV. Gregorius Romane sedis pontifex defunctus est et sepultus ad sanctum Petrum. Cui successit alter Gregorius, natione Syrus, ex patre Iohanne, seditque annis X mensibus VII. Hic autem erat uir mitissimus et ualde sapiens, in diuinis scripturis sufficienter instructus, greca latinaque lingua eruditus, atque disertus, in sensibus diuinarum scripturarum subtilissima exortatione elimatus, exortator omnium bonorum plebique florentissima catholice fidei ac salutaria predicans, corda fidelium dicto factoque corroborans, orthodoxe ac catholice fidei emulator atque defensor fortissimus, christianam religionem diligenter complectens, paupertatis amator, erga inopum prouisionem non solum mentis pietate, sed et studii labore sollicitus, captiuorum redemptor et debitorum, orphanis quoque et uiduis cum omni diligentia largiter necessaria tribuens. Quamobrem, Deo fauente, non solum ad sacrum presbyteratus ordinem peruenit, sed etiam dum in exequio sui [170r] decessoris ante feretrum eius fuisset inuentus, omnis Romanus populus a magno usque ad paruum diuina inspiratione subito permoti, per uim auferentes eum, in pontificatus ordinem elegerunt, tempore Leonis et Constantini imperatorum. Hic autem Gregorius Leonem imperatorem, qui sacras imagines destruere nitebatur, excommunicauit et regno priuauit.

Hic idem, cum Roma obsideretur a Liutprando Langobardorum rege, misit nauali itinere claues confessiones sancti Petri et Carolo principi rogans ut Romanam ecclesiam a Langobardis liberaret; noluit enim ab imperatore Constantinopolitano, quem admodum fuerat hactenus consuetudo, auxilium petere. Tum quidem quia propter sacras imagines, uelut supra dictum est, excommunicatus erat et in eodem errore perseuerans nec penituit. Tum uero quia per multa tempora, prout supra notatum est, a Sarracenis obsessus ipsam etiam regiam ciuitatem in qua manebat defendere nequibat. Hec itaque causa fuit quare Constantinopolitani imperatores patrocinium Romane ecclesie amiserunt. Circa hec tempora Carolus princeps pepigerat fedus cum Liutprando Langobardorum rege, eique Pipinum unum suum misit, ut eius iuxta morem capillum primus succideret. Quod ille gratissime complens eius cesariem succi[170v]dit. Sicque pater eius spiritualis effectus, multis eum ditatum muneribus natum genitori remisit. Huius igitur amicitie Carolus princeps confisus, misit eidem regi rogans ut causa sue dilectionis ab urbis obsidione se cederet et Romanam ecclesiam non inquietaret. Rex itaque compatris postulationi gratanter annuit.

Sequenti uero anno Carolus princeps regionem Burgundie et Lugdunum Gallie, Ligerim quoque fluuium transiens, usque Garonnam, uel urbem Burdigalensem, uel Castroblauiam cum urbibus, ac suburbanis eorum sibi subegit, anno eiusdem principis XXIX. et a passione Domini annis DCCXXXV. Subegit quoque et Frisones circa maritima habitantes; Wandalos etiam gladio et igne deuastantes Galliam deuicit, exterminans ac de totis Galliarum finibus proiciens; itemque rebellantibus Saxonibus, qui circa Renum fluuium consistunt, Renum amnem sagaci intentione transmeauit, maxima ex parte regionem illam ditissimam strauit gentemque iliam seuissimam ex parte tributariamtributaria esse precepit et quamplurimos obsides ab eis recepit. Per idem tempus Sarracenorum exercitus Galliam introiens multas deuastationes fecit, contra quos Carolus apud Auennionem urbem dimicans urbem ipsam cepit, [171r] hostes prosternens trucidauit, Rodanum fluuium cum exercitu suo transiit, Gothorum fines penetrauit atque Narbonam usque peraccessit; ipsam quoque urbem obsedit. Sarraceni itaque urbe egressi fortiter contra eum dimicarunt illisque mutuo conflegentibus, Sarraceni deuicti atque prostrati uidentes regem suum, nomine Athima, interfectum in fugam lapsi terga uerterunt: Franci eos usque mare insequentes, super eos insiliunt suffocantesque in aquis interimunt. Non multo post tempore Sarraceni iterato Gallorum fines ingressi usque ad Prouinciam perueniunt, et capta Arelate omnia circumquaque demoliti sunt. Tunc Carolus ut uidit innumeram multitudinem Sarracenorum legatos suos ad Liutprandum Longobardorum regem sibi karissimum misit, auxilium ab eo contra Sarracenos deposcens. Qui nihil moratus cum ingenti LangobardorumLongobardorum exercitu ad eius adiutorium properauit. Commisso itaque prelio tanta eos cede prostrauerunt, quod penitus eos ab illis regionibus deleuerunt. Liutprandus uero multis ab amico ditatus muneribus cum omni suo exercitu ad Italiam rediit, in qua multas per singula loca ecclesias instruxit rebusque plurimis ditauit.

Rome uero Gregorio papa defuncto et in ecclesia beati Petri sepulto, successit [171v] ei Zacharias, natione Grecus, ex patre Policronio, seditque annis X mensibus VII. Uir mitissimus atque suauissimus omnique bonitate ornatus, amator cleri et totius populi, tardus ad irascendum et uelox ad miserendum, nulli malum pro malo reddens, suis etiam persecutoribus bona pro malis reddidit. Hic inuenit totam Italiam ualde turbatam simul et ducatum Romanum, persequente Liutprando Langobardorum rege, ac Romane ecclesie iura auferente. Tantam uero Deus omnipotens huic Zacharie pape gratiam contulit ut etiam pro salute populi animam ponere non dubitaret. Qui prius missa legatione ad eundem regem Liutprandum, post ipse ueniens, salutaria illi uerba predicauit. Cuius sancti uiri admonitionibus inclinatus prenominatus rex ciuitates Romane ecclesie aliaque iura pertinentes eidem ecclesie, que per triginta annos ablate fuerant, reddidit et pace facta cum ducatu Romano ipse rex in uiginti confirmauit anni, sed et captiuos omnes quos ex diuersis prouinciis Romanorum tenebat eidem pontifici redonauit. Eodem uero die dominico post peracta missarum solemnia, eundem regem ad prandium ipse beatissimus pontifex cum omni alacritate inuitauit ut cum apostolica benedictione ac dilectione firmaret: sicque reuersus est ipse pontifex. Uniuersus itaque Italie populus in XX annorum spatium inita pace quieuit. Hic autem pontifex magni meriti et sanctitatis uir [172r] clerum suum ualde dilexit, utpote pater et bonus pastor omnes amplectens et utiliter fouens et neminem eorum tribulare uel angere permittens. Hic autem precepit ut filii compatrum se in matrimonium non coniungerent. Huius quippe temporibus in magna securitate et letitia populus a Deo illi commissus degens uixit.

Liutprandus uero Langobardorum rex iam etate maturus obiit anno regni eius XXXI. mensibus VII. Iste quoque Langobardorum leges adauxit. Fuit autem hic multe sapientie uir, consilio sagax, pius admodum et pacis amator, belli prepotens, delinquentibus clemens, castus, pudicus, orator, peruigil, elemosynis largus, litterarum quidem ignarus, sed philosophis equandus nutritor gentis, iuris amator, legumque augmentator, plus semper in orationibus quam in armis confidens, maxima cura amicitiam amicorum custodiens. Cui in regno eius Ildeprandus nepos eius successit, qui VII euolutis mensibus post eum obiens regnum Rachisi, qui dux eius fuerat, reliquit. Iste quidem fuit pius atque omnibus amabilis et largus in donis plurimis. Ad quem Zacharias papa missa relatione, continuo ob reuerentiam apostolorum eius precibus inclinatus, inita pace, uniuersus Italie quieuit populus. Hic autem Rachis rex, postquam regnauit annis quatuor et mensibus IX, deuoto animo regalem dignita[172v]tem relinquens, Deo seruiturus cum uxore et filiis monachus effectus est. Iste quoque aliqua in edicto capitula legis adiunxit.

Huic itaque Aistulphus in Langobardorum regnum frater eiusdem Rachisis rex instituitur. Hic autem erat astutissimus et ferox qui, postquam regni gubernacula suscepit, cepit iuri Romane ecclesie pernimium infestus esse; nam eius iura sibi uendicabat.

Interea Carolus memoratus princeps, febre correptus consilio optimatum suorum petito, filiis suis regna diuidit. Primogenitum itaque filium, Carlomannum nomine, Austria et Suauia, que nunc Alamannia dicitur, sublimauit. Alteri uero filio ianiori, Pipino nomine, Burgundiam, Neustriam et Prouinciam premisit. Obiit autem Carolus princeps Carisiaco uilla super Isaram fluuium, anno incarnati Uerbi DCCXLI sepultusque est Parisiis in ecclesia sancti Dionysii martyris. Rexit autem utraque regna annis XXXV. Habuitque idem Carolus filium alium de priore uxore, nomine Griphonem, qui post mortem patris pleraque fratribus bella intulit, Saxones quoque contra eos sollicitauit. Carlomannus autem et Pipinus frater eius iuncta manu Saxoniam ingressi sunt et Theodericum primarium gentis ipsius in deditionem acceperunt. Eodem anno Carlomannus, quod diu antea uouerat, dimissa expeditione regnum fratri suo [173r] Pipino cognognomento paruo, relinquens, ipse Romam uenit ibique dimissa seculari gloria ad monasterium sancti Benedicti, quod est in Casino castro, Deo seruiturum se statuit monasticum habitum suscipiens. Pipinus itaque Burchardum Wiziburgensem episcopum et Fuldradum capellanum misit Romam ad Zachariam papam, rogans ut eius auctoritate Francorum rex institueretur. Dataque sanctione sua Romanus pontifex iussit Pipinum regem institui.

Anno dominice incarnatione DCCLII. indictione V. Zacharias Papa obiit et sepultus est ad beatum Petrum, cui successit Stephanus, natione Romanus, ex patre Constantino, seditque annis V, mens. I. Hic post patris sui obitum paruus derelictus, in uenerabili cubiculo Lateranensi pro doctrina apostolice traditionis sub predecessoribus pontificibus permansit. Quem seriatim per ecclesiasticos ordines promouentes, diaconatus in ordine eum ordinauerunt. Defuncto uero Zacharia papa, Stephanum quendam presbyterum in ordine pontificatus cunctus populus sibi elegit et in Lateranense patriarchium intromisit. Qui dum causas disponeret, subito obmutescens, defunctus est. Post hec cunctus populus congregatus in basilica sancte Dei genitricis Marie ad presepe, ubi omnes misericordiam Dei et [173v] ipsius semper uirginis Marie potentes, bono animo et consona uoce predictum beatissimum uirum sibi elegerunt pontificem, quem omnes sincera mente cum laudis preconiis in basilicam Saluatoris, que appellatur Constantiniana, deportauerunt et exinde uementer patriarchium, iuxta morem eum ibi intromiserunt. Erat enim isdem beatissimus papa amator omnium ecclesiarum Dei, traditionem etiam ecclesiasticam firma stabilitate conseruans, pauperum Christi uelox subuentor, uerbi Dei in magna constantia predicator, pupillorum ac uiduarum uoce manuque fortissimus auxiliator. Hic autem obsecrationibus et muneribus prefatum Aistulphum regem sepissime monuit ut timore Dei ac beati Petri ab infestatione Romane ecclesie desisteret. Qui cum id ullo modo ab ipso impetrare nequisset, tandem ipse papa, spreto iam Constantinopolitano patrocinio, uenit in Gallias ad Pipinum regem per indictionem VII ut se et Romanam ecclesiam a Langobardorum oppressione defenderet; uenit et Carlomannus frater regis iam monachus factus iussu abbatis sui, quoniam Aistulphus rex illum obnixe deprecatus est ut apud fratrem suum precibus Romani pontificis obsisteret ac contrairet. Inuitus tamen hoc fecisse putatur, quia nec ille abbatis sui iussa contempnere nec abbas ille preceptis regis Langobardorum, qui hoc imperauit, [174r] audebat resistere. Audiens itaque Pipinus rex eiusdem pontificis aduentum, obuius ei festinanter aduenit cum Bertrada coniuge et filiis et primatibus cui et uice stratoris ipse pedes iuxta sellam eius ad palatium usque magno cum honore deduxit. Mox idem papa prefatum regem lacrymabiliter deprecatus est ut per caritatis federa causam beati Petri disponeret. Ut autem Stephanus papa a rege Pipino ecclesie Romane firmitatem defensionis accepit, ipsum sacra unctione ad regie dignitatis honorem consecrauit et cum eo duos filios eius Carolum et Carlomannum. Pipinus itaque rex, postquam bis ac tertio per suos legatos ad Aistulphum regem miserat, admonens ac deprecans pluraque illi munera pollicens ut propria ecclesie restitueret, illeque obstinatus obedire differet tandem suggerente atque insistente Romano pontifice cum ualida manu Italiam ingreditur; resistentibus sibi Langobardis et claustra Italie tuentibus ad ipsas montium clausas cum Langobardis acerrime pugnauit. Cedentibusque Langobardis, Francorum copie difficili labore uictores extiterunt. Aistulphus uero rex iterum pugnare non ausus in ciuitate Papia a rege Pipino obsessus est. Qui ante obsidionem non soluit quam firmitatis causa pro reddenda Romane ecclesie iustitia obsides [174v] recepisset; datis uero obsidibus promissisque iure iurando firmatis, ipse quidem Pipinus rex in Gallias reuersus est Stephanum uero papam Romam remisit. Carlomannus autem monachus frater regis, qui in Uienna ciuitate remanserat, priusquam rex de Italia reuersus est febre correptus diem obiit. Aistulphus autem Langobardorum rex, quamquam superiores obsides dedisset et de reddenda sancte romane ecclesie iustitia iure iurando obstrictus esset, nihil tamen de promissis opere compleuit. Sed post aliquantum temporis ipse cum Langobardorum exercitu Romanam uenit ad urbem una cum duce suo Desiderio et ex omni parte circumdans quotidie fortiter eam expugnauit, omniaque extra urbem ferro et igne deuastans atque funditus demoliens consumpsit ut urbem caperet. Quod cum regi Pipino per legatos eiusdem Romani pontificis nunciatum esset; Pipinus rex iterum cum exercitu Italiam intrauit et Aistulphum in Papia ciuitate se includentem obsedit: nec ab obsidione destitit usque dum Aistulphus, ab eo compulsus Rauennam ac Pentapolim et omnem Exarchatum Rauenne pertinentem predicto pape reddidit. His ita peractis Pipinus in Galliam reuersus est. Non post multum uero temporis Stephanus papa diem obiit et sepultus est ad sanctum Petrum apostolum.

Cui successit Paulus, natione Romanus, ex patre Constantino, seditque annis [175r] X, mens I. Hic autem minor germanus Stephani pontificis ab ineunte etate in Lateranensi patriarchio pro eruditione ecclesiastice discipline ab eodem fratre traditus est tempore Gregorii II iunioris pontificis, et postmodum a Zacharia papa in diaconatus ordinem pariter cum prefato germano suo promotus est. Sed dum isdem frater et antecessor pontifex ad uite extremum pertingeret, illico populus Romane urbis diuisus est, et alii cum Theophylacto archidiacono se tenebant, alii uero eidem diacono concordabant se Paulo. Dum uero (de) hac luce pontifex idem migrasset et in basilica beati Petri sepultus esset, continuo populi congregatio, que cum eodem Paulo erat quoniam ualidior, et fortior erat eum in pontificatus culmine secundum morem elegerunt; et ita in apostolica sede ordinatus est temporibus Constantini et Leonis imperatorum. Erat enim mitis et ualde misericors, nulli umquam malum pro malo reddens; et si pro tempore per iniquos satellites tribulabatur, in proximo tamen pietate motus consolationis illis misericordiam inferebant. Hic, ut multi testati sunt, noctu per semetipsum cum suis familiaribus cellas pauperum infirmorum adiacentium, qui ex suis nequaquam assurgere ualebant lectulis, nec non et aliorum inopum circuibat silentio, ampliorem ministrans illis alimoniam, atque subsidii inferens opem. Sed et carceres atque alia clau[175v]stra per eadem noctium secreta uisitabat, et quos ibidem inueniebat retrusos a mortis eruens periculo liberos ire laxabat. Plures quoque, qui debitis obligati atque afflicti, a suis feneratoribus opprimebantur, reddito ipso debito, a iugo redimebat seruitutis. Uiduis et pupillis, omnibusque egentibus opem ferens. Hic aggregatis sacerdotibus cum uniuerso populo Romane urbis, corpus beate Petronille de loco ubi quiescebat foris portam uia Appia abstulit una cum sarcophago marmoreo, in quo legebatur: Petronille filie dulcissime; unde non dubium est, quia scultura illa literarum propria beati Petri apostoli manu designata esse dinoscitur, ob amorem sue dulcissime nate. Ipsum itaque sanctum corpus, una cum sarcophago impositum super plaustrum nouum in ecclesia beati Petri apostoli cum ymnis, et canticis spiritualibus deportauit, et mirifico cum honore collocauit. Erat enim fortissimus orthodoxe fidei defensor, unde sepius suos missos cum apostolicis obsecratoriis, atque ammonitoriis litteris prefatis angustis Constantino et Leoni direxit pro restituendis, confirmandisque in pristino uenerationis statu sacratissimis imaginibussacratissimas imagines Domini Saluatoris, sancteque eius genitricis, atque omnium sanctorum. Hic multas ecclesias restaurauit, quamplures etiam nouiter edificauit nonnullas mirifice [176r] decorauit.

Aistulphus autem Longobardorum rex multa sanctorum corpora ex Romanis finibus in Papiam detulit, construxitque eorum oracula, ubi monasterium uirginum dedicauit, suasque filias ibidem consecrauit; fecit quoque et monasterium in fines Emilie, in quo multa donaria largitus est. Qui ualde dilexit monachos et in eorum manibus mortuus est, postquam regnauit annis VII et mensibus V. Fuit autem pernimium audax et ferox; hic etiam apposuit leges in Langobardorum edicto.

Aistulpho autem successit in regnum Desiderius, qui comestabulus eius fuerat. Iste quidem ultimus Langobardorum rex, uiginti octo annis mansit in regno Langobardis iam in deliciis resolutis. Huius quidem temporibus Paulus Diaconus eidem regi charissimus, in artibus floruit. His quoque diebus Constantinus, cognomento persecutor, cum ipse solus apud Constantinopolim post predictum Leonem regnaret, et eiusdem Leonis errores cum omni intentione prosequeretur, direxit Pipino regi munera multa. Ipse enim Pipinus iam dicti Leonis iussa, necnon et acta omnino detestabatur. Pipinus uero rex cum exercitu Saxoniam ingressus est, et quamuis Saxones ei ualidissime resisterent, commissis preliis plurimam ex ipsis multitudinem cedit coegitque, ut annis singulis honoris causa equos trecentos pro munere statuerent se daturos. His ita Pi[176v]pinus rex a Saxonibus sacramento firmatis, in Galliam sese cum exercitu suo sese recepit. Tunc eclypsis solis facta est II. nonas Iunii hora sexta. Eodem anno Paulus papa Roma defunctus et ad sanctum Petrum sepultus est, et cessauit episcopatus anno I, et mense I. Quo Constantinus transgressor apostolice sedis inuasor extitit per VI. indictionem. Obiit autem Pipinus rex anno suscepti regni eius XV mensibus IV diebus XX. Tenuerat uero antea principatum, et maioratumdomus annis X ab obitu patris sui usque ad susceptionem regni. Cuius corpus in basilica beati Dionysii martyris Parisiis humatum est. Filii uero eius Carolus et Carlomannus, omnium Francorum consensu, pariter reges sunt effecti.

At uero Rome defuncto Paulo papa, Stephanus natione Siculus ex patre Olibo romanum suscepit pontificatum, seditque annis IV mensibus V. Uir strenuus, et diuinis scripturis eruditus, atque ecclesiasticis traditionibus imbutus, et in eorum obseruationibus constantissimus perseuerator. Hic dum a Siciliensi insula paruulus Romam uenisset, tradidit eum papa Gregorius tertius in monasterio sancti Grisogoni, ibique clericus atque monachus est effectus. Quem postmodum Zacharias papa ex ipso tollens monasterio, in Lateranensis patriarchiipatriarchio cubiculo esse precepit, eumque postmodum presbyterum in titulo beate Cecilie sacrauit. Quem tamen [177r] pro eius castitatis modestia, in suo officio Lateranis detinuit; sed et reliqui, scilicet Stephanus et Paulus beati pontifices, eundem uenerabilem Stephanum pro eius piis conuersationibusconsecrationibus in suo seruitio detinuerunt. Dum uero predecessor eius Paulus papa infirmitate detineretur, de qua uitam finiuit, Stephanus ipse in eius perseuerans seruitio nullo modo ab eius lectulo recessit donec spiritum emitteret. Quo nec dum defuncto, Toto dux Nepesine ciuitatis cum exercitus multitudine armatorum subito elegit Constantinum fratrem suum tunc laicum existentem. Sicque in Lateranense patriarchium introductus est. Statimque Georgius Prenestine ciuitatis episcopus ab ipsa eadem multitudine ualde coactus, ipsum Constantium clericum fecit. Alia uero die simili modo contra canonum statuta subdiaconus factus, populum sibi sacramentum prebere fecit. Et adueniente dominica die, ab eodem Gregorio episcopo [177v] et duobus aliis episcopis consecratus est. Non multos post uero dies eiusdem Georgii episcopi, qui eum consecrauit, manus aruit atque contracta est, ita quod nec ad os suum conferre ualuit, sicque languens uitam finiuit. Constantinus autem transacto anno, seditione commota in populo, de sede pontificatus expulsus est. Alia uero die Philippum presbyterum de monasterio sancti Uiti trahentes elegerunt, eumque in basilicam Saluatoris more solito deduxerunt; illic ab episcopo oratione data iuxta antiquitatis morem omnibus pacem tribuit, et sic statim in Lateranense introduxerunt patriarchium. Ibique similiter in sella pontificali sedens, tribuens eis denuo, ut mos est, pacem ascendit sursum et mensam, ut assolent pontifices, tenuit. Eodem quippe die Romani ira accensi expulerunt eundem Philippum de patriarchio et in suum monasterium retruderunt. Sequenti uero die clerus et populus uniuersus unoque consensu in persona beati Stephani acclamauerunt et pergentes ad ecclesiam beate Cecilie, in qua presbyter existens spiritualem degebat uitam, statim eum pontificem elegerunt. Quem cum laudibus in Lateranense deportauerunt patriarchium, et rite omnibus in eius electione peractis, pontificatus culmen ascendit. Prefatus uero Constantinus deductus in ecclesiam sancti Saluatoris, in qua episcopi et presbyteri cum populo erant congregati, lectisque sanctis canonibus depositus est. Tunc accedens quidam subdiaconus nomine Martinus, oratorium de collo eius abstulit et ante pedes eius proiecit, et compagos ipsius abscidit, eumque in monasterium retrudit. Sicque alio die dominico antedictus beatus Stephanus a tribus episcopis ut mos est consecratus est. Facta statim ab uniuerso populo Romano penitentie confessionisque de[178r]precatione apud diuinam clementiam, per quam se omnes peccasse in predicti Constantini inuasoris apostolice sedis impia ordinatione consitentes, pro eo quod non ei restiterunt. Ita excelsa uoce in ambone basilice beati Petri a Leone scriniario eadem relecta est confessio. Post aliquantum uero temporis quidam iniqui Deum non timentes perrexerunt ad monasterium, in quo idem Constantinus retrusus erat, eumque de ipso monasterio eicientes, eius oculos cruerunt, et ita in platea dimiserunt; multa quippe mala quotidie per eum, atque homicidia in Italia perpetrabantur. His ita gestis beatus papa Stephanus direxit in Francie partes Sergium secundicerium ad excellentissimos uiros Francorum reges Carolum et Carlomannum, deprecans et exorans per suas apostolicas litteras, ut aliquantos episcopos gnaros Deumque timentes et in diuinis scripturis atque sanctorum canonum institutionibus eruditissimos dirigerent ad faciendum in Romana urbe concilium pro eadem impia noui erroris ac temeritatis presumptione, quam antefatus Constantinus apostolice sedis peruasor usus est perpetrare. Tunc ipsi christianissimi reges direxerunt de eisdem Francorum regionibus duodecim episcopos diuinis scripturis, et sanctorum cerimoniis canonum doctos ac probatissimos uiros in urbem Romam. Sanctissimus itaque Stephanus papa congregatis Italie episcopis in basilica Salua[178v]toris Laterani per indictionem VII synodum celebrauit. Deductus est autem ad medium sepe prefatus Constantinus apostolice sedis inuasor, iam orbatus oculis et subtilius inquisitusinquisitur, cur apostolicam sedem laicus existens presumpsisset inuadere, et talem inique nouitatis errorem in ecclesia Dei perpetrare. Qui coram omnibus professus uim se a populo pertulisse, et brachio fuisse electus atque coactus in Lateranense patriarchium deductus propter grauamina atque preiudicia illa, que Romano populo ingesserat domnus Paulus papa. Et corruens in terram, manibus extensis in pauimento, se reum atque super numerum arene maris peccasse deflebat, petens misericordie ueniam ab eodem sacerdotali consequi concilio. Quem a terra leuare facientes, ipso die nullam de eo protulerunt sententiam. Alio uero die denuo asserentes eum atque interrogantes de eadem impia nouitate, respondit nihil noui se fecisse, dicens: quia et Sergius archiepiscopus Rauennantium, laicus existens, archiepiscopus effectus est, et Stephanus episcopus Neapolitane ciuitatis et ipse laicus repente episcopus consecratus est. Dum uero talia isdem Constantinus prosequetur ilico sacerdotes uniuersi irati zelo ecclesiastice traditionis, turpiter illum extra eandem ecclesiam proiecerunt. Tunc desertis omnibus eius actionum gestis, simul et concilioconsilio illo, quod in scripturis quasi de eius [179r] confirmatione edictum fuerat, igne combusserunt in medio presbyterii ipsius ecclesie. Quo facto proiciens se in terram sanctus Stephanus papa, et uniuersi sacerdotes cum populo Romano clamantes kirieleyson, cum ingenti fletu peccasse se omnes professi sunt; pro eo quod de manibus ipsius Constantini communionem susceperunt, sicque omnibus ex hoc indita est penitentia. Tunc allatis sacratissimis canonibus, eisque liquido perscrutatis, prolata est sententia ab eodem sacerdotali concilio sub anathematis interdicto dicente: nullus unquam presumat laicorum neque ex alio ordine, nisi predistinctis gradibus ascendens, diaconus, aut presbyter cardinalis factus fuerit, ad sacrum pontificatus honorem promoueri. Et alia plura, que canonica indigebant correctione in eodem concilio statuerunt emendanda. De episcopis uero atque presbyteris et diaconibus, quos ipse Constantinus consecrauerat, ita in eodem concilio promulgatum est; ut episcopi illi, si qui eorum presbyter aut diaconus fuerunt, in pristino honoris sui gradu reuerterentur. Et si placabiles fuissent, coram populo ciuitatis sue denuo facto decreto electionis, more solito, cum clero et populo ad apostolicam uenissent sedem, et ab eo sanctissimo papa benedictionis susciperent consecrationem. Presbyteri uero illi ac diaconi ab eodem Constantino consecrati simili [179v] modo in eo quo prius existebant, habitu reuerterentur. Et postmodum si qui eorum placabiles extitissent, antedictus beatissimus pontifex presbyteros eos aut diacones consecrasset. Statuens ut ii qui ex eis consecrati erant nequaquam ad altiorem honorem ascenderent, nec ad pontificatus promouerentur culmen, ne talis impius nouitatis error in ecclesia pullularet. Ipse uero beatissimus Stephanus papa coram omni sacerdotali collegio clamauit dicens: nullo modo se permitti aut penitus declinari in eorundem presbyterorum aut diaconorum consecrationem. De laicis uero, qui ab eodem Constantino presbiteri aut diaconi consecrati sunt, ita promulgatum est: ut in religioso habitu cunctis diebus uite eorum siue in propriis domibus, uel ubi uoluissent permanere deberent. Huiusmodi itaque prolatis sententiis, illi episcopi qui ab eodem Constantino consecrati fuerant, reuertentes iuxta eiusdem concilii sententiam in pristino honoris gradu, electi denuo a clero et populo, ii qui de eis fuerant placabiles factoque solito decreto, ad sedem apostolicam properantes, ab eodem sanctissimo papa sunt consecrati. Nam presbyteri et diaconi illi usque ad mortem [180r] ipsius pontificis sic remanentes nequaquam ab eo sunt consecrati. In eodem quoque concilio statutum est: ut omnia que isdem Constantinus in ecclesiasticis sacramentis ac diuino cultu egit irrita fuissent, preter sacrum baptisma atque sanctum chrisma. His ita peractis continuo ex diuersis sanctorum patrum testimoniis de sacris imaginibus Dei et Saluatoris nostri Iesu Christi, et gloriose genitricis eius semper uirginis Marie, et beatorum apostolorum omniumque sanctorum subtiliter perdagantcs, in eodem concilio statuerunt magno honoris affectu ab omnibus christianis ipsas sacras imagines uenerari, sicut ab omnibus apostolice sedis pontificibus et uenerabilibus patribus hactenus traditum est et obseruatum. Confundentes atque anathematizantes execrabilem illam synodum, que in Grecie partibus nuper acta est pro deponendis ipsis sacris imaginibus. Expletis uero omnibus que in eodem concilio fuerant constituta, tunc isdem beatissimus pontifex, aggregans uniuersos sacerdotes et clerum atque uniuersum populum, simul cum eis profectus est ad beatum Petrum principem apostolorum, cum hymnis et canticis spiritualibus, nudis pedibus omnes. Illicque in ambonem ascendens Leontius scriniarius, cuncta que in eodem peracta sunt concilio, extensa uoce legit populo; sed et tres episcopi idest Gregorius Silue candide, Eustasius Albani et Gregorius Tiburtine, una cum ipso papa anathematis obbligationem protulerunt, ne quisquam presumeret quoque tempore transgredi quippiam de omnibus que in eodem concilio sunt statuta. Post aliquantum [180v] uero temporis contigit de hac uita migrasse Sergium archiepiscopum Rauennantium. Et continuo surgens Michelius scriniarius ipsius ecclesie, qui nullo sacerdotali fungebatur honore, profectus est Ariminum ad Mauricium ariminensium ducem; qui congregans exercitum, una cum consilio Desiderii Langobardorum regis, properauit Rauennam, et brachio forti elegit predictum Michelium et in episcopatus Rauennatis ecclesie introduxit, et Leonem archidiaconum, qui electus erat in archiepiscopatus ordine, Ariminum deportans ibidem arta custodia mancipatum isdem Mauricius detinere fecit. Tunc predictus Michelius atque Mauricius et iudices Rauennantium ciuitatis direxerunt ad prefatum beatissimum pontificem, promittentes ei copiosa munera, ut ipsum Michelium archiepiscopum consecraret. Ipse uero beatissimus presul per nullius dationis promissionem inclinatus est ad eius consecrationem, asserens nulla ratione fieri posse, dum sacerdotali honore minime preditus existeret Michelius, cui obtestationis litteras atque missos direxit ut ab eodem iniusto proposito recederet. Ipse autem nullo modo apostolicis ammonitionibus acquiescere uoluit, dansque plurima dona et munera Desiderio Langobardorum regi, et ornatus ipsius ecclesie, cum aliis diuersis rebus, in brachio forti per unius annis circulum, et eo [181r] amplius, ipsum episcopatum peruasum detinuit, denudans illum atque in magna paupertate redigens. Tunc beatissimus presul Stephanus misit legatos suos cum legatis Caroli regis Francorum, ammonens omnes Rauennianos ut ab eodem Michelio discederent. Qui statim eundem Michelium ab episcopio eiecerunt, Romamque direxerunt et predictum Leonem eiusdem ecclesie archidiconum elegerunt. Qui ad apostolicam sedem properans cum sacerdotibus et clero ipsius Rauennatis ecclesie et iudicibus ac plebe eiusdem urbis, in archiepiscopatus honorem ab eodem Stephano papa ordinatus et consecratus est. Erat enim isdem beatus papa Stephanus ecclesie traditionis obseruator, renouans pristinum ecclesie ritum in diuersis clericatus honoribus. Hic statuit ut omni dominico die a septem episcopis cardinalibus ebdomadariis, qui in ecclesia Saluatoris obseruant, missarum solemnia super altare beati Petri Gloria in excelsis Deo diceretur. Nam sedule isdem beatissimus pontifex suos missos atque litteras ammonitorias dirigere studebat Carolo regi Francorum et eius germano Carlomanno, pro exigendis iustitiis beati Petri a Desiderio rege Langobardorum, quas obdurato corde reddere Romane ecclesie nolebat.

Interea Carlomannus frater Caroli [181v] regis, post ammistratum communiter biennio regnum, morbo decessit. Carolus itaque totius amministratione regni accepta Francorum omnium rex constititur. Iste uero multa bella gessit: primum quidem in Aquitania, quod a patre fuerat inchoatum sed nondum finitum. Sed subacta Guasconia et compositis in Aquitania rebus, deinde superato Pyrenei montis iugo in Hispaniam transiit et usque ad Hiberim amnem, qui est apud NauarrosUenarros, et usque Dertosam processit, fugatis atque uictis Sarracenis, qui ipsam terram occupauerant. Interea Carolus rex matrem suam Bertradam in Italiam misit ad Desiderium Langobardorum regem, et eius filiam in matrimonio accepit.

Rome uero post hec Stephano papa defuncto et ad sanctum Petrum sepulto, Hadrianus ei in pontificatu successit, seditque annis XXIII.

Apud Constantinopolim autem, mortuo Constantino persecutore, successit ei Leo qui et Cazaris, qui imperauit annis V. Quo defuncto imperauit Irene cum filio Costantino.

Carolus autem Francorum rex Saxoniam aggredi bello statuit; eamque sine mora ingressus, ferro et igne cuncta depopulatus Eresburgum ciuitatem cepit et idolum quod colebant, cuius causa precipue uenerat, euertit, obsidibusque accepits in Galliam reuersus est, inuenitque legatos Hadriani pape postulantes, ut sibi et Romane ecclesie subueniret, quoniam insolentiam Desiderii regis et Langobardorum ferre non poterant. [182r] Rex itaque Carolus resrebus que inter Romanos et Langobardos erant diligenti cura pertractans, pro defensione Romane ecclesie commota exercitus multitudine Francorum et Burgundionum, Alamannorum quoque, nec non et Sueuorum atque Saxonum, ac bipertito exercitu, partim per montem Iouis, partim per montem Cinisium, Italiam intrare contendit. Superatoque Alpium iugo, Desiderium regem frustra sibi resistere conantem, commisso bello, uicit atque fugauit, Ticinoque inclusum obsedit et in oppugnatione ciuitatis, quia difficilis erat, multum temporis spatium plura moliendo consumpsit. Interea Carolus dimisso ad oppugnandum ciuitatem exercitu, ipse cum paucis Romam uoti gratia proficiscitur. Ueniens itaque a monte, qui dicitur Gaudii, usque ad sancti Petri ecclesiam pedester properauit. Hadrianus autem papa in gradibus sancti Petri prestolatus est uenientem, et usque ad confessionem sancti Petri cum hymnis et laudibus et psalmis cum clericis simul ac Romanis iudicibus, ut mos est, decenter illum deduxit. At ille potentissimus rex, offerens beato Petro multa donaria promittensque eius uicario fidem et debitam reuerentiam, Patriciatus honore a Romanis est sublimatus. Et cum peractis uotis ad exercitum fuisset reuersus, fatigatam [182v] longa obsidione ciuitatem ad deditionem compulit, quam cetere ciuitates secute Caroli regis potestati se subdiderunt. Ex illo quippe die dici meruit rex Francorum ac Langobardorum et Patricius Romanorum. At rex fubacta et pro tempore sibi ordinata Italia, omnibusque beato Petro ac domno pape, que a Langobardis erepta fuerant, restitutis, in Galliam reuertitur ducens captiuum Desiderium regem; erat autem hic multis exosus.

Adalgisius autem eiusdem Desiderii filius, desperatis patrie rebus, relicta Italia in Greciam ad Constantinum imperatorem se contulit, ibique patriciatus ordinem atque honorem consenuit. Sicque reges ex Langobardis cum eorum historia defecerunt.

Paulus uero diaconus, qui Langobardorum scripsit historiam, postquam a Carolo rege bis ac tertio per se suosque rogatus, ut eum diligeret et Desiderium nuper regem obliuisceretur, honorabiliter enim circa se precipua familiaritate ac dilectione illum habere cupiebat; eiusque monitis nullo modo acquiesceret, magis exilium elegit perpeti quam cum eo esse, qui amicum suum et dominum in captione tenebat. Dicebat enim se mutari non posse. Fuerat quippe pernimium regi Desiderio carus. Qui cum in insula quadam iussione regis exulasset, tandem Arechis [183r] Beneuentanorum dux, qui alteram filiam Desiderii regis nomine Adelperga habebat uxorem, fecit illum ad se uenire sibique honorabiliter cum omni diligentia quoadusque uiueret adesse precepit.

Rex autem Carolus de filia Desiderii regis, quam uxore habuit, posteaque dimisit, filium habuit nomine Carolum, et de Ildegarda, quam postea ex gente Sueuorum duxit uxorem, habuit filios Pipinum, et Ludouicum et filias Ratrudem et Bertam et Gislam aliasque filias tres. Subacta uero Italia Carolus rex Saxonicum bellum, quod intermissum uidebatur, repetiit, quod per XXXVI annos contractum est. Poterat siquidem citius finiri si SaxonumSaxonicum hoc perfidia patereturparteretur, perfida quippe gens est ac fidifragadiffraga. Difficile dictu est quotiens superati ac supplices se regi dederunt, imperata facturos polliciti sunt et per sacramentum firmauerunt, obsides qui imperabantur absque dilatione dederunt. Aliquotiens ita domiti et emolliti, ut etiam cultum demonum dimittere et christiane religioni se subdere uelle promitterent. Sed sicut ad hec facienda aliquotiens proni, sic ad eadem peruertenda semper fuere precipites; quippe cum post inchoatum bellum uix ullus annus exactus sit, quo non ab eis huiuscemodi facta sit rebellionis permutatio. Sed magnanimitas regis et perpetua tam [183v] in aduersis quam in prosperis mentis constantia, nulla eorum mutabilitate uel uinci poterat uel ab his que agere ceperat defatigari. Ter namque cum eis conflixit, semel quidem apud Guisaram fluuium in eo loco qui Brunesber uocatur; secundo autem in loco qui Theotmelli uocatur; tertio uero in finibus Guestfalorum. His tribus proeliis Saxones ita profligati ac deuicti sunt, ut ulterius regi resistere non auderent. Qui cum in Saxonia esset legati regis Danorum ad eum pro pacis causa uenerunt, qua composita dispositisque congrua confiniorum loca presidiis, Hispaniam quam maximo poterat belli apparatu aggreditur; saltuque Pyrenei superato, omnibusque que adierat oppidis, atque castellis in deditionem acceptis, cum exercitu recertitur. Subegit et Britones, illos etiam qui ad occidentem in extrema quadam parte Gallie super litus Oceani resident. Per idem tempus Carolus rex Italiam cum exercitu ingressus ac per Romam iter agens, Capuam usque Campanie urbem accessit, ibique castris positis, bellum Beneuentanis nisi dederentur comminatus est. Arichis autem Beneuentanorum dux intenionem regis salubri consilio preuenit, nam relicto Beneuento, in Salernum ciuitatem uenit munitiorem se contulit. Missaque legatione filios suos Romoaldum et Grimoaldum cum magna pecunia obtulit regi, promittens se ad omnia que imperarentur [184r] obediturum, cuius precibus rex, ut ei mos erat, annuens, diuini etiam timoris respectu bello abstinuit, et minore ducis filio obfidatus gratia suscepto, maiorem patri remisit. Accepit insuper a populo obsides XII.

Arechis autem qui hactenus Beneuentanorum dux nominabatur, hic idem postea primum appellatus est princeps Beneuenti atque Salerni. Quo defuncto successit ei Grimoaldus filius eius. Dehinc alius Grimoaldus princeps. Deinde Sico princeps et sic ceteri ipsius ciuitatis successores per multa annorum curricula principes sunt nuncupati. Nam antea ex quo Alboin Langobardorum rex Italiam ingrediens ac uniuersas Italie prouincias sue ditioni componens, omnes Beneuentanorum rectores dicti sunt duce quorum primus dux nominatus est Zotto.

Rex itaque Carolus, rebus Capuanorum et Beneuentanorum Apulie quoque et Calabrie totiusque Italie sibi pro tempore ordinatis, uenit Romam. Dehinc in Galliam reuersus est, congregatoque ingenti exercitu Baioariam petiit cumque super Lethum fluuium, qui Alamannos et Baioarios dirimit, cum exercitu consedisset, Baioarie dux nomine Tasillo, quamuis male in rege conscius, cum ualida manu populi sui uenit supplex ac ueniam sibi dari deprecatus est. Sed rex sicut erat mitissimus et clemens, ei pepercit accepitque ab eo XII obsides, [184v] populo terre ei per sacramentum firmato in Franciam reuersus est. Non post multum uero temporis dum conuentum uauassorum suorum more solito rex adesse iussisset, predictus Tasillo dux multis criminibus, etiam crimine maiestatis est acusatus. Ut autem coram omnibus de his que sibi obiciebantur conuictus est, uno omnium assensu, ut maiestatis reus capitali sententia est damnatus. Sed clementia regis licet morti addictum liberare curauit: nam mutato habitu in monasterium missus est. Baioarii quoque, qui perfidie huius et fraudis conscii et consentanei reperti sunt, exilio per diuersa loca relegantur nullusque eorum morte damnatus est.

Est natio quedam Sclauenorum sedens super litus Oceani, que propria lingua Welatabi francica autem Uultzi uocatur, Francis semper inimica finitimosque suos bello premere solebat. Cuius insolentiam rex diu non ferens bello etiameam aggredi statuit. Comparatoque exercitu apud Coloniam Rhenum transiit, inde per Saxoniam iter agens ac per Albiam fluuium transiens, Uultzorum terram ingreditur, cunctaque ferro et igni uastari iussit. Sed gens illa, quamuis bellicosa, impetum regis sustinere non ualuit. Eorum quippe primates et reguli cum uniuerso populo omnes se regi subdiderunt et fidem se regi seruaturos iureiurando promiserunt. Deinde [185r] omnes barbaras ac feras nationes que inter Renum et Salam fluuios. Oceanumque ac Danubium posite, lingua quidem pene dissimiles, moribus uero atque habitu ualue dissimiles, Germaniam incolunt, ita perdomuit ut eas tributarias dimitteret, inter quas precipue sunt Welatabi, Sorabi, AbodritiObodriti, Boemani. Quibus subactis sibique fidelitatis sacramento firmatis, eadem uia qua uenerat in Franciam reuersus est. Quo tempore apud Baioariam comparatis copiis et commeatibus firmatis, Carolus rex ut Hunnis uel Auaribus bellum inferret, bipertito exercitu cum filiis suis Pipino et Ludouico nec non et Carolo, circa utramque Danubii ripam cepit iter, Baioariis in nauibus per aquam fluminis commeatus deferentibus ac sic prima castra super Anisum fluuium posita sunt. Nam ishis fluuius inter Baioariorum atque Hunnorum terminos medius currit. Plura quippe in eadem regione prelia ab eo gesta sunt, in quibus multum sanguinis effusum est. Tunc ipse Carolus rex pontem naualem in Danubio quo ad bellum Hunnorum uteretur edificauit. Deuictis igitur Hunnis eorumque regno destructo, direptis pene omnibus Hunnorum opibus, per Commagenos simili modo transiens ferro et igni pene cuncta uastauit. Sicque peragrata ac deuastata maxima ex parte Pannonia, et apposita in altera [185v] Danubii parte Dacia, Histria quoque et Luburnia atque Dalmatia, exceptis maritimis ciuitatibus quas ob amicitiam et ictum cum eo fedus, imperatorem Constantinopolitanum habere permisit, ipse rex cum incolumi exercitu Francorum per Sabariam in Baioariam se recepit. Dehinc in Regrinum ciuitatem, que nunc Reganesburg uocatur, uenit, in qua ciuitate rex episcoporum conuentum congregauit, propter Felicem episcopum Argellis ciuitatis in Pyrenei montis iugo site. Hic namque episcopus natione Hispanus contra ecclesie catholice fidem dogmatizabat: Dei filium non proprium esse patris sed adoptiuum. Qui non solum in cospectu Concilii, sed etiam cum in presentia Hadriani pape Romam missus esset, apostolica auctoritate damnatus est. At uero Rome Hadriano papa defuncto, Leo tertius qui Sermocinarius est appellatus Romanum pontificatum suscepit. Qui mox per legatos suos claues confessionis sancti Petri ac uexillum Romane urbis regi Carolo misit, rogans ut aliquem de suis optimatibus mitteret, qui populum Romanum ad suam fidem, atque subiectionem sacramento firmaret.

Tunc legati Adelfonsi regi Asturie atque Gallicie pacem petentes regi Carolo maxima dona detulerunt, quorum quidem petitionibus annuens, eos in pace dimisit.

His autem diebus apud Constantinopolim Constantinus filius Hyrene im[186r]peratricis a suis comprehensus est, et excecatus. Rome uero Leo papa, ut in historiishystoriis Francorum legitur, cum ad letaniam procedens de Lateranis pergeret a Romanis captus et erutis oculis, ut quibusdam uisum est lingua quoque amputata, nudus ac semiuiuus in monasterium missus est. Dehinc ad regem deductus et ualde ut uicarius sancti Petri honorifice susceptus et cum ei cuncta propter que uenerat intimasset, rex pre nimio cordis dolore fleuit statimque legatos suos Romam misit et cum honore eum in locum suum restituit. Sedit autem Leo papa annis XX. mensibus V. Rex tamen iter suum quod in Saxoniam facere disposuerat non omisit, nam more solito propter contundendam perfide gentis contumaciam, Saxoniam uastaturus intrauit nec destitit priusquam omnes terminos eius peragrasset. Nam usque ad ultimos fines eius, qua inter Albiam et Wisuram fluuios Oceano alluitur, accessit: omnesque qui trans Labiam habitant Saxones cum mulieribus et infantibus transtulit in Franciam. Ultimum uero contra Normannos qui Dani uocantur piraticam exercentes et maiori classe litora Gallie atque Germanie uastantes bellum ab eo susceptum est: ii iam Abodritos uicinos suos sibi subegerant Frisiamque ac Saxoniam bellis iam plurimis fatigauerant. Normannis pene sibi subactis, classem in mari constituit, [186v] presidia ad contuendum sibi regnum disposuit rebusque pro rerum opportunitatibus dispositis per Oceani litus iter agens, Britonum prouinciam plerumque sibi rebellantem totam domuit; essetque sibi in fide subacta, nisi illius infide gentis instabilitas atque perfidia cito aliorum more se solito commutasset. Et propterea Carolus rex eosdem Britones tributarios fecit: quibus domitis in Franciam reuertitur. Rex autem cum Aquisgrani reuersus esset in Italiam cum exercitu Rauennam et usque Anconam uenit. Deinde Romam profiscitur, ibique honorifice a clero et populo cum gaudio susceptus est. Cumque de inuestigandis que pontifici obiciebantur, criminibus perquireret et nullus eorum criminum probator esse uoluisset; ipse pontifex coram omni populo in ecclesia beati Petri ad euangelia se purgauit. Rex autem cum die natalis domini ad missarum solemnia in basilica beati Petri apostoli coram altari assisteret, Leo papa coronam capiti eius imposuit cuncto populo Romano acclamante: Carolo Augusto a Deo coronato, magno et pacifico imperatori Romanorum uita et uittoria. Post quas laudes more antiquorum principum, ab eodem pontifice adoratus est ac deinde omisso patricii nomine, imperator et augustus appellatus est. Filium uero eius Pipinum in regem unxit, unxit etiam et Ludouicum fratrem eius minorem, [187r] quibus et coronas imposuit, similiter et Carolum unxit, qui maior natu erat. Et Pipinum quidem in Langobardia, Ludouicum in Aquitania, Carolum uero in Saxonia et super Uultzos constituit. Post paucos uero dies, iubente Carolo imperatore, ii qui eundem pontificem deposuerant in iudicium adducti et habita de eis questione, secundum legem Romanam, ut maiestatis rei capite damnatidampnati sunt , tam ii quamqui huius facinoris principes.participes fuerunt, Pro quibus tamenpro aliis omnibus papa pio affectu apud imperatorem intercessit; nam et uita et membrorum integritas eis concessa est, ceteri pro facinoris magnitudine exilio sunt deportati. Ordinatis igitur Romane urbis et apostolici totiusque Italie, non tam publicis sed ecclesiasticis ac priuatis rebus, in Galliam ad hyemandum reuersus est. Moris siquidem ei erat ut nisi ineuitabili necessitate preueniente, ubi natalem Domini ibidem et pascha celebrarent et plerumque Aquisgrani. Tunc Hyrene imperatrix de ConstantinopoliConstantinopolim misit legatos suos Carolo imperatori propter pacem confirmandam inter Francos et Grecos: et statuta pace legatos ipsos dimisit. Greci uero post hec Hyrene deposuerunt et Nicephorum imperatorem fecerunt. Eo tempore Carolus imperator in Corsicam insulam contra Mauros classem misit eamque ab eis liberauit. Hic autem edificauit basilicam Dei genitricis [187v] Marie Aquisgrani opere mirabili. Apud Maguntiam quoque in Reno flumine pontem fecit quingentorum passuum longitudinis, nam tanta est ibi fluminis latitudo. Interea Pipinus rex Caroli imperatoris filius, Beneuentanorum subacta prouincia, ceterisque Italie rebus compositis, ad patrem uenit. Carolus autem alius subacta Sclauorum prouincia, editicatis super Albim fluuium ultra Saxones duobus castellis ad quos a patre directus fuerat, ad eum reuersus est. Ludouicus uero, capta Barcinona ciuitate que in hispanico limine sita est subactaque Dertosa que est in ripa HiberisHyberis fluminis cum plurimis circumadiacentibus, ad patrem rediit. Eodem tempore IV. nonas septembris fuit eclypsis lune. Eodem anno II. kalendas Februariifebruarii cum luna erat XVI. stella Iouis per eandem lunam transire uisa est. Et idibus Februariifebruarii fuit eclypsis solis media die. Iterum IV. kalendas martii, fuit eclypsis lune. Mense Augustiaugusti XI. kalendas Septembrisseptembris eclypsis lune facta est hora noctis tertia. Interea Pipinus rex Italie Caroli imperatoris filius diem obiit. Eodem anno sol et luna bis defecerunt; sol quidem VII. idus iunii, et II. kalendas Decembrisdecembris; luna uero XI. kalendas iulii, et XVIII. kalendas ianuarii. Cum imperator Aquisgrani resideret duas accepit legationes pro pace petenda: una quidem Nicephori Constantinopolitani imperatoris; altera uero regis Danorum, et pace firma[188r]ta misit eos a se. Nec multo post Carolus filius imperatoris, qui maior natu erat defunctus est. Preterea Nicephorus imperator Constantinopolitanus post multas et insignes uictorias in Mesia prouincia, commisso cum Bulgaris prelio, moritur. Et Michael Curopalates gener eius imperator factus est. Hic ad imperatorem Carolum pro pace petenda direxit, quod et Leo papa satis laudauit. Tunc fuit solis eclypsis idus maii post meridiem. Eodem anno Leo papa obiit.

Et Stephanus diaconus ei papa successit, qui sedit annis VII, mensibus III. Carolus imperator habito generali conuentu cum Aquisgrani hyemaret, Amalarium Treuerensem episcopum et Petrum abbatem Nonantulas Constantinopolim misit propter pacem cum Michele confirmandam. Tunc etiam filium suum Ludouicum Aquitanie regem, cum imposita sibi corona imperialis nominis, sibi consortem fecit. Bernardum nepotem suum filium Pipini regis filii sui regem constituit et ad contuendam Italiam misit. Qui ueniens pactum cum Grimoaldo, tunc Beneuentanorum duce, firmauit, eo modo quo et Pipinus pater eius scilicet ut Beneuentani tributum singulis annis septem milia solidorum darent, quod etiam Ludouicus imperator postea pacto confirmauit.

Et Michael Constantinopolitanus imperator [188v] Bulgaros bello appetens haud prosperis successibus domum reuersus, deposito diademate, monachus efficitur, in cuius locum Leo armenus Barde patricii filius imperator constituitur.

Anno ab incarnatione domini nostri Iesu Christi DCCCXIV, indictione VII, Carolus imperator dum Aquisgrani hyemarethiemaret, obiit anno etatis sue LXXI, regni autem XLVII subateque Italie XLII. Ex quo uero imperator et augustus est appellatus anno XIV. Auxit etiam Carolus imperator gloriam regni sui quibusdam regibus ac gentibus per amicitiam sibi conciliatis. Adeo namquenanque HadefonsumAdefonsium Gallicie atque AsturieAsturiem regem societate deuinxit, ut cum is ad eum litteras uel legatos mitteret, non aliter se apud illum quam proprium filium suum appellari iuberet. Scotorum quoque reges sic habuit ad suam uoluntatem per munificentiam inclinatos, ut eum numquam aliter nisi dominum, seque subditos et seruos eius pronuntiarent. Cum Aaron rege Persarum qui, excepta India, totum pene tenebat orientem, talem habuit in amicitia concordiam ut omnium, qui in toto orbe terrarum erant, regum ac principum amicitie eum rex ipse preponeret, solumque illum honore ac munificentia sibi colendum iudicaret. Per legatos quoque suos inter uestes et aromata et ceteras orentalium terrarum opes ingentia illi [189r] dona direxit, cum ei ante paucos annos miserit elephantumelephantem unum uiuum quem solum habebat. ConcessitqueConcessit eidem imperatori sacratissimum locum in quo est Saluatoris nostri sepulchrum, ut illius potestati adscriberetur. Ipse autem imperator per singulos annos plurima ad eundem locum donaria mittebant. Imperatores etiam Constantinopolitani Nicephorus, Michael et Leo ultro amicitiam et societatem eius expetentes, multotiens ad eum cum muneribus complures misere legatos; cum quibus tamen propter susceptum a se imperatoris nomen et ob hoc quasi qui imperium eis eripere uellet, ualde suspectum fedus firmissimum statuit, ut nulla inter partes cuiuslibet scandali remaneret occasio. Erat enim in amicitiis optime temperatus, ut eas et facile admitteret et constantissime retineret. Ceterum per omne uite sue tempus ita cum summo omnium amore atque fauore et domini et foris conuersatus est, ut numquam ei uel minima iniuste seueritatis a quoquam fuisset obiecta culpa. Religionem christianam, quaquam ab infantia fuerat imbutus, sanctissime et cum summa pietate coluit ecclesiam mane et uespere, item ac nocturnis horis et sacrificii tempore, quo eum ualitudo permiserat, impigre frequentabat curabatque magnopere, ut omnia que in ecclesia gerebantur, magna fierent honestate. Amabat peregrinos, et in eis [189v] suscipiendis magnam habebat curam, ita adeo ut eorum multitudo non solum palatio, uerum etiam regno uideretur onerosa, ipse pre magnitudine animi huiusismodi pondere minime grauabatur. Corpore fuit amplo atque robusto, statura eminenti que tamen iustam non excederet, nam septem suorum pedum proceritatem eius constat habuisse; apice capitis rotundo, oculis pregrandibus ac uegetis, naso paululum mediocritatem excedenti, canitie pulchra, facie leta et hilari, uoce clara, incessu firmo totaque corporis habitudine uirili, uestitu patrio, idest francisco utebatur; ad corpus camisia linea et feminalibus lineis, tunica uero que limbo serico utebatur; tibialiis quoque cum falciolis crura et pedes calciamentis constringebat; amphiballo uenetouenero amictus et gladio semper accinctus. Peregrina uero indumenta quamuis pulcherrimapulcerrima respuebat, nec umquam eis indui patiebatur. In festiuitatibus quidem precipuis ueste auro texta gemmisque et calciamentis gemmatis, diademate quoque ex auro et gemmis ornatus incedebat et gemmato ense : aliis autem diebus habitus eius parum a communi ac plebeio distabat. In cibo temperatus, in potu temperatior, inter cenandum numquamnunquam histrioneshystriones, sed aut sapientem, aut lectoremlectionem audiebat: legebantur ei historie et antiquorum res [190r] geste ac libri precipue sancti Augustini, in his precipue delectabatur. Erat eloquentia copiosus et exuberans, poteratque quidquid uellet apertissime exprimere; latinam linguam ita didicit ut ea tanquam patria uteretur. Artes liberales studiosissime coluit, litterarumque sapientes plurimum ueneratus, magnis ditabat muneribushonoribus. Circa pauperes sustentandos et gratuitam liberalitatem, quam Greci elemosynam uocant, ita deuotissimus extitit , ut non solum in patria et in regno suo id facere curauerit, uerum trans maria in Syria et Egypto, atque Africa, Hierosolymis, Alexandrie atque; Carthagini, ubicumque christianos in paupertate uiuere compererat, penurie eorum compatiens, pecuniam mittere solebat. Sacra ac uenerabilia loca colebat et precipue romanam ecclesiam, in cuius donaria magna uis pecunie tam in auro quam in argento, nec non et in gemmis ab illo congesta est cuius quidem pontificibus multa munera largitus est. In omnibus tamen quibus regnauit annis quater tantum uoti causa Romam profectus est.

Prosapia siquidem regum a beato Arnulpho usque ad Carolum imperatorem, ut in Francorum habetur historiis, sic annotatur: Buotgisius illuster uir genuit Ansgisum; Ansgisus genuit Pipinum maiorem domus; Pipinus genuit Carolum ducem; Carolus dux genuit Pipinum regem; Pipinus quoque rex genuit Carolum regem [190v] famosissimum, et primum Francorum imperatorem.

Ludouicus filius eius omnium Francorum consensu patri imperator succedens administrationem regni potenter clementerque curauit. Hic autem propter rebelliones in Saxoniam properans ad Welatabos, et usque ad litus Oceani cum exercitu uenit: quibus domitis obsidibusque acceptis in Galliam reuersus est, et filios Lotharium quidem in Baioariam Pipinum uero in Aquitaniam misit ; alios uero filios suos Ludouicum et Carolum adhuc puerulos secum retinuit. Quo tempore Leo Constantinopolitanus imperator, qui Michaeli successerat, legatos pro pace confirmanda imperatori Ludouico misit; ipse autem Leo imperator anno imperii sui VII, factione Michaelis comitis domesticorum in palatio interemptus est et idem Michael imperium arripuit.

Interea Stephanus papa diem obiit annos pontificatus sui VII, et mens. III.

Quo defuncto Pascalis successit, in cuius electionem Ludouicus imperator, postquam de eo sibi legatio fuerat assensum dedit. Hic autem Rome edificauit ecclesiam in honore beate Marie, que dominica nominatur, quam etiam marmorismarmoreis uestiuit; sedit annos VI.

Eo defuncto successit Eugenius qui penitentialem librum composuit.

At uero Pipinus iussu patris Guasconiam cum exercitu ingressus, sublatis ex ea seditiosis, totam ipsam prouin[191r]ciam ita placauit ut nullus in ea rebellis remansisse uideretur. Imperator Ludouicus copiis adunatis Redonas ciuitate capta, que terminis est BrittannieBrittanie contigua, Brittaniam ingressus, totam ferro et ignibus deuastans sibi subegit; qua subacta, obsidibusque receptis, Rotomagum est reuersus. Ibi predicti Michaelis imperatoris ad eum cum muneribus causa firmande pacis legati uenerunt et ea sancita sunt reuersi. Sequenti uero anno mense iunio in territorio AugustodunensiAugustidunensi aere in tempestate mutato, ingens fragmentum ex glacie simul cum grandine cecidit, cuius longitudo XV, latitudo VII, grossitudo duos pedes habuisse dicitur. Ludouicus imperator dum Aquisgrani conuentum haberet legatos de Normannia uenientes, similiter et legatos Danorum atque Frisiorum, nec non et Uultzorum Hispanieque, et Adelphonsi regis Galliciarum, regis etiam Sarracenorum, omnes quidem pacem petentes ac singulos dona deferentes recepit, quos et in pace dimisit. Tunc filiis suis Lothario quidem Italiam, Pipino uero Aquitaniam, Ludouico autem Baioariam dono permisit; Carolum uero uirilibus armis idest ense cinxit, caput eius regali corona insigniuit, partemque regni, idest Neustriam, ei tribuit, monens eos omnes ut unanimes essent et se alterutro tuerentur: Lotha[191v]rio quoque coronam imposuit. His quoque temporibus in territorio Tullense iuxta Commerciacum uillam puella quedam annorum XII circiter post sacram communionem, quam in pascha de manu sacerdotis sumendo perceperat, primo quidem pane, deinde aliis omnibus cibis ac potibus abstinendo in tantum ieiunasse perhibetur ut nulla penitus corporis alimenta percipiens, sine omni uictus desiderio, plenum triennium compleuerit. Quo tempore Eugenius papa decessit.

In cuius locum Ualentinianus diaconus a Romanis electus et consecratus, uis decem menses in pontificatu compleuit; hic autem Ludouicum coronauit imperatorem.

Quo uita decedente Gregorius presbyter tituli sancti Marci a Romanis electus, sed non prius papa est ordinatus quam legatus Ludouici imperatoris Romam uenit et electionem populi qualis esset examinauit.

Ludouicus autem imperator natura clementissimus, quamuis in magnis seculi sublimitatibus constitutus esset humilitate tamen altius eminebat, qui in initio sui imperii causas ecclesiarum diligenti cura pertractans, constituit ut Christi ministri non essent humane seruituti obnoxii et unaqueque ecclesia suos haberet sumptus uiuendi communiter, ne alicuius auaritia ministerio ecclesiastico ad proprium abuteretur questum, nec propter inopiam cultus negligerentur diuini et hoc opere curauit similiter et per [192r] singula cenobia ordinauit stipendia monachorum, elemosynarumelemosinarum etiam largitione plurimarum sed et seruorum Christi orationum instantiam, quibus semper se commendabat, quotidie diuinitatem sibi placare studebat. Hic anno eius imperii XVI indictione VII, sed et anno dominice incarnationis DCCCXXX. apud Aquisgranum iussit congregari synodum episcoporum catholicorumque et laudatorum uirorum clericorum ac laicorum propter statum atque utilitatem fidei, maxime regiminis ecclesiarum Dei, presidente Gregorio papa, et inter multa que iuste et pie ibi statuta sunt, in mandatis decretum est ut episcopi et clerici pretiosas exquisitasque uestes ac sericas, aut bracteis aureis seu gemmis cultis oneratas deponerent, nec ulterius talibus ornamentis uterentur: similiter et pretiosa cingula, siue huiusmodi pretiosa ac deaurata calciamenta; monstro namque simili dicitur et impietatis crimini deputatur, si ecclesiastice familie deputatus aspirare conetur ad huiusmodi pompe secularis gloriam.