Historia universalis, sexta etas · Romualdus Salernitanus, Chronicon

Historia universalis, sexta etas

Sexta etas.

Sexta Etas ab aduentu Domini inchoatur, cum Dei uerbum caro factum est, transactis ab exordio [65r] mundi iuxta Hebreos, annis MMMCMLII, secundum septuaginta uero interpretes annisanni VDVIII. Iuxta Eusebium annis VCXCIX. Anno Cesaris Augustiaugusti XLII. A morte uero Cleopatre, et Antonii, quando et EgyptusEgiptus in prouinciam uersa est, anno XXVII . Olimpiadis quidem CXCIII. Ab urbe autem condita anno DCCLII idest anno eo, quo, compressis per orbem terre gentium motibus, firmissimam uerissimamque pacem ordinatione Dei Cesar composuit, nasci dignatus est in terris Ihesus Christus Dominus filius Dei, suoque sextam mundi etatem consecrauit aduentu. In cuius ortu audientibus hominibus exultantes Angeli cecinerunt: GloriaGloriam in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bone uoluntatis. Eodem quoque anno tunc primum idem Cesar census singularum ubique prouinciarum et censeri omnes homines iussit. Tunc igitur natus est Christus Romano censui statim ascriptus, ut natus est. Anno imperii Augustiaugusti XLVII Herodes morbo intercutaneis eque et scatentibus toto corpore uulneribus, miserabiliter et digne moritur; pro quo substitutus ab Augusto filius eius Archelaus regnauit annis nouem, idest usque ad ipsius Augusti finem. Tunc enim non ferentibus ultra, sed accusantibus apud Augustum ferocitatem eius Iudeis, in Biennam Gallie urbem [65v] relegatur et ad comminuendam Iudaici regni potentiam, insolentiamque domandam, quattuor fratres eius pro eo sunt Tetrarche creati, Herodes Antipater Lisias et Philippus. Quorum Philippus et Herodes, qui Antipas prius nuncupabatur, etiam uiuenteiuuente Archelao, Tetrarche fuerant ordinati.

Cesar autem tanto amore etiam apud Barbaros fuit, ut reges nonnulli in honorem eius conderent ciuitates, quas Cesareas uocarent: sicuti in Mauritania a rege Iuua et in Palestina, que nunc urbes clarissime sunt. Et multi reges ex regnis suis uenerunt, ut ei obsequerentur. Hic denique turbas, bella, simulationessimulatione execratus est: et nisi iustis de causis numquam genti cuiquam bellum induxit. Dicebat enim : imperatori bono quicquam minus quam temeritatem congruere; satisque celeriter fieri, quicquid commodecomode geritur. Diligebat preterea Uirgilium, Flaccumque poetas. Erga ciues clementissime uersabatur. In amicis liberalissimus extitit, quorum precipui ob taciturnitatem et modestiam erant Agrippe. Rarus quidem ad percipiendas inimicitias, ad retinendas amicitias constantissimus, liberalibus studiis, presertim eloquientie in tantum incumbens, ut nullus [66r] pene laberetur dies, quo non legeret, scriberet, uel declamaret. Auxit , ornauitque Romam edificiis multis, isto glorians dicto: Urbem lateritiam reperi, marmoream relinquo. Fuit mitis, gratus, ciuilis animi, sed lepidi, toto corpore pulcher sed oculis magis, quamquoniam acies clarissimorum syderum modo, et tamquamtanquam solis radiorum uibrabat: nec tamen tantus uir uitiis caruit; fuit enim paululum impaciens , leuiter iracundus, occulte inuidens, palam factiosusfacciosus. Porro dominandi supra quam estimari potest cupidissimus, studiosus alee lusorelusor. Cumque esset cibi , ac uini multum aliquotiens alacer sompni abstinens, seruiebat tamen libidini usque ad probrum uulgaris fame. Cumque esset luxurie seruiens, erat tamen eiusdem uitii seuerissimus ultor. Anno LXXXVII uite sue ingressus Nolam morbo interiit, cunctis uulgo clamantibus: Utinam aut non nascereturmesceretur aut non morereturmoritur. Neque enim facile ullus eo , aut in bellis felicior fuit, aut in pace moderacior. Quadraginta quattuor annis, quibus solus gessit imperium, ciuilissime uixit. In cunctis liberalissimus, in amicos fidelissimus, quos tantis euexit honoribus, ut suo pene equaret fastigio ., Subsub hoc pollebant sapientes insignes, Uirgilius, Salustius, Libius, Ortensius, OratiusOrdicius, Athe[66v]nodorus, Tharseus, et Sicius Alexandrinus. Imperauit autem Cesar Augustus annis LVI , duodecim cum Antonio, quadraginta IV solus. Qui certe numquam Reipublice ad se potentiam traxisset, aut tamdiu ea potiretur, nisi magnis nature et studiorum bonis abundassethabundasset. Rempublicam beatissimam Tyberio successori reliquid, qui priuignus ei, mox gener, postremo adoptione filius fuerat; satisque prudens in armis, satisque ; fortunatus ante sumptum imperium sub Augusto fuit, ut non immeritoinmerito Reipublice dominatus ei committeretur . MMMCMLXVII.

Orosius: Anno ab Urbe condita DCCLXVII Tyberius Caesar priuignus Augusti, idest Libie uxoris sue filius , imperium adeptus est, mansitque in eo annis XXIII. Huic inerat scientia licterarum multa, eloquia clara. Hic per semetipsum bella nulla gessit, sed per legatos quidem aliqua grauia: nisi quod aliquantis in locis precogniti ab eo cito gentium rumores comprimebantur. Ipse autem plurima imperii sui parte cum magna , et graui modestia Reipublicereipublice prefuit, adeo ut quibusdam presidibus augenda prouinciis tributa suadentibus scripserit : boni pastori esse tondere pecus, non decoriare.

Beda: Hic quosdam reges ad se per blandi[67r]tiam euocatoseuocatus nunquam remisit. In quibus ArchelaumArchelaus Cappadocem, cuius etiam regnum in prouincie formam redegit et maximam ciuitatem appellari nomine suo iussit, que Cesarea dicitur, cum Mazacha antea diceretur. Huius anno XII Pylatus Iudee procurator ab eodem dirigitur. Herodes Tetrarcha, qui Iudeorum principatum tenet annis XXIV , in honorem Tyberii , et matris eius Libie, Tyberiadem condidit et Libiadem. MMMCMLXXXII.

Anno imperii Tyberii XV . Dominus noster Iesus Christus post baptismum quod predicauit Ioannes, mundo regnum celorum predicando cepit annunciareannuntiare, peractis a principio mundi secundum Hebreos annis, ut Eusebius in chronicis suis signat, quattuor milibus , annotando quod XVI . Tyberii anno principium fuerit , LXXILXXXI Iobelei secundum Hebreos. Quare autem nostra supputatio unde XX minus ponendos estimauerit annos, qui superiora libelli huius legerit, facile inueniet. Iuxta uero Chronicam eandem, quam ipse Eusebius de utraque edictione, ut sibi uidebatur, composuit , sunt anniannis quinque milia ducenti XXVIII. MMMCMLXXXVI.

Anno octauo decimo imperii Tyberii Cesaris Dominus noster Iesus Christus Cruci affixusassisus, mundum sua passione redemit, et predicaturipredicatum per Iudee regiones Apostoli, Iacobum [67v] fratrem domini HierusolymisHierusolimis ordinant episcopum ;, ordinant et septem diacones. Et lapidato Stephano ecclesia per regiones Iudee, et Samarie dispergitur. Agrippa cognomento Herodes filius Aristoboli, filii Herodis, accusator Herodis Tetrarche Romam profectus, a Tyberio in uincula coniiciturconicitur: ubi plurimos sibi asciuit ad amicitiam et maxime Germanici filium Gaium. Hactenus Beda.

Orosius: Anno septimo decimo imperii Tyberii, cum dominus noster Iesus Christus uoluntarie se quidem tradidit passioni, sed impie a Iudeis apprehensus et patibulo affixus est , maximo terremotu per orbem facto, saxa in montibus scissa, magnarumque urbium plurime partes plus solita concussione ceciderunt. Ad horam quoque diei sextam sol in totum obscuratus est, tetraque nox obducta terris est: usque adeo autem neque lunam lumini solis, neque nubes obstitisse manifestum est, ut XIV eadem die luna tota celi regione interiecta, longissime a conspectu solis aufuisse referatur. AcAt postquam passus est Dominus Christus a mortuis resurrexit, et discipulos suos ad predicandum misit ., Pilatus preses Palestine prouincie ad Tyberium imperatorem retulit de passione Christi et resurrectione, consequentibusqueconsequentibus uirtutibus, que per se ipsum facte fuerant, uel per discipulos suos fiebant in no[68r]mine eius, et de eo quod certatim crescente plurimorum fide Deus crederetur. Tyberius cum suffragio magni fauoris retulit ad senatum ut Christus Deus haberetur. Senatus indignatione motus, cur non sibi prius secundum morem delatum esset, ut de suscipiendo cultu prius ipse decerneret, consecrationem Christi recusauit, edictoque constituit , exterminandos esse urbe Christianos; precipue cum et Seianus prefectus Tyberii suscipiende religioni obstinatissime contradiceret. Tyberius tamen edicto accusatoribus Christianorum mortem cominatus est. Sicque paulatim immutata est illa Tyberii Cesaris laudatissima modestia in penam contradictoris senatus , atque ex mansuetissimo principe , seuissima bestia exarsit. Nam plurimos senatorum proscripsit , et ad mortem coegit . Horum, horum uix duos incolumes ; reliquid ceteros diuersis causis necauit. Uiginti sibi patricios uiros consilii causa elegerat; Seianum prefectum suum contradictorem, et filios suos , ac nepotes interfecit. Sicque factum est, ut qui spreuerantspiritu erant Christo rege saluari, rege Cesare punirentur. Iudeorum plerosque exilio relegauit. Eius imperii anno XXIII in Campania mortuus est; anno dominice incarnationis XXXVIII.

[68v] Gaius cognomento Callicula filius Drusi priuigni Augusti et ipsius Tyberii nepos sceleratissimus, imperii summam adeptus est. Hic ingressus uiam suam nil umquam strenue gessit. Stupra sororibus intulit: ex una etiam natam filiam cognouit. Cum apud cunctos ingenti auaritia, libidine , et crudelitate seuiret, interfectusinterfactus est in palatio, anno etatis sue tricesimo nono, imperii autem anno tertio , mense X , diedieque nono. Hic que Erodem Agrippam amicum suum uinculis liberatum, regem Iudee facit, qui manet in regno annis VII , idest usque ad annum quartum Claudii. Quo ab angelo percusso, successit in regnum filius eius Agrippa et usque ad exterminium Iudeorum annis XXVI perseuerat. Herodes Tetrarcha, et ipse Gaii amicitiam petens, cogente Herodiade Romam uenit: sed accusatus ab Agrippa, etiamet TetrarchiamTetrarcham perdidit, fugiensque in Ispaniam cum Herodiade, merore periit. Pilatus autem, qui sententiam dampnationis in Christum dixerat, tantis irrogante Gaio angoribus coarctatuscoartatus est, ut sua se manu perimeret: Matheus in Iudea predicans, eo tempore euangelium scripsit.

Orosius: Anno urbis condite DCCXCI tertius ab Augusto Gaius Callicula regnare cepit mansitque in eo annis non ple[69r]nis IV, homo omnium ante se flagitiosissimus, et qui uere dignus Romanis blasfemantibus, et Iudeis persecutoribus punitor adhibitus uideretur. Hic, ut breuiter magnitudinem crudelitatis exprimam, exclamasse fertur: utinam populus Romanus unam ceruicem haberet. Sepe etiam de conditione temporum suorum conquestus est, quod nullis calamitatibus publicis insignirentur. Hic siquidem magno et incredibili apparatu profectus querere hostem, quem tunc Romanum iamdudum sopitis omnibus non habebat, uiribus ociosisotiosis Germaniam , Galliamque percurrens, in ora OceaniOcenam ad prospectum BritannieBritanie restitit. Cumque ibi Minocinobellinum BritannorumBritanorum regis filium, qui a patre pulsus, cum paucis oberrabat, in deditionemdedicationem recepisset, deficiente belli materia, Romam rediit. HisdemIsdem autem diebus Iudei, qui iam tunc ob passionem Christi, meritis ubique cladibus exagitabantur, legatum ad CesaremCaesarem miserunt. Sed Callicula omnibus infestissimus, spreta eorum legatione, templum HierusolymisHierusolimis omnesque Iudeorum sacrassacerdos edes profanis sacrificiis Gentilium , ac statuisstatuit repleri simulacrisque imperauit, et se ibi ut Deum coli precepit. Pilatus autem preses, qui sententiam dampnationis [69v] in Christum dixerat, postquam plurimas seditiones in HierusolymisHierusolimis excepit acanc fecit, tantis, irrogante Gaio, angoribus coarctatuscoartatus est, ut sua se transuerberans manu, malorum compendium mortis celeritate quesieritquefierit. Gaius Callicula libidinibus suis, etiam illud sceleris adiecit, ut sorores suas simul stupro pollueret, deinde exilio dampnauit. Qui postquam omnes simul exules iussit occidi; ipse autem a suis proditoribus occisus est. Duo libelli in secretis eius reperti sunt: quorumequorum alteri pugio, alteri gladius pro signo nominis adscriptum erat: ambo lectissimorum uirorum utriusque ordinis, senatorii et equestris, nomina et notas continebant, morti destinatorum. Inuenta est et ingens archa uariorum uenenorum, quibus mox Claudio Cesare iubente demersis, infecta maria traduntur, non sine magno piscium exitio: quos enecatos per proxima litora passim estus eiecit. Quanta uero hominum multitudo morti preparata euasit, ex multitudine interfectorum piscium notum fuit.

Anno dominice incarnationis XLIXXXXIX.

Claudius patruus Callicule imperauit annis XIII mensibus VII, diebus XXVIII. Petrus Apostolus cum prius AntiochenamAntiocenam fundasset ecclesiam, Ro[70r]mam pergit in exordio regni Claudii, ibique XXV annis cathedram tenet episcopalem, idest usque ad ultimum Neronis annum. Exinde Christiani Rome esse ceperunt. Marcus Euangelista quod Rome scripserat euangelium, EgiptoEgypto, Petro mittente, predicat. Quarto ClaudiiCladii anno fames grauissima, cuius Lucas meminit, facta est. Eodem anno ipse Britanniam adiens , quam neque ante Iulium Cesarem, neque post eum quisquam attingere ausus fuerat, sine ullo prelio ac sanguine intra paucissimos dies plurimam insule partem in deditionemditione recepit; OrcadasOrchadas etiam insulas Romano adiecit imperio , ac sexto , quam profectus erat mense, Romam rediit. Nono regni sui anno Iudeos tumultuantes Roma expulit, quod et Lucas refert. Sequenti anno fames magna Romam corripitcorrupit. Sub hoc enim sapientes erant Apollonius ex Tianensibus Italie PithagoricusPitagoribus philosophus; ita ut hunc ipsoipse quoque PhithagoraPitagora , Philostratus , et alii acrioris ingenii fuisse describant.

Orosius: Anno ab Urbe condita DCCXCV Tyberius Claudius ab Augusto quartus Regnum adeptus est mansitquemansit in eo annos XIV. Exordio regni eius Petrus apostolus Domini nostri Iesu Christi , Romam uenit et salutarem cunctis credentibus fidem, fideli uerbo docuit, [70v] potentissimisque uirtutibus approbauit. Quinto anno eiusdem Tyberii principatus, inter TheramTherar et Thesariam, insula de profundo emicuit XXX stadiorum spatio extenta. Anno eius septimo sub procuratore Iudee Cumano in HierusolymisHierusolimis tanta seditiosedidio in diebus azymorumazimorum exorta est, ut in portarum exitu populo coarctatocoartato, triginta milia Iudeorum prostrata, et confusione suffocata referantur. Tyberius autem manifestis ueneni signis mortuus est anno uiteuitae sue XLIV.

Anno dominice incarnationis XLIV.

Nero Callicula GaiiGagii nepos annis XIII mensibus VII diebus XXVIII. Hic autem auunculo suo simillimus, Romanum imperium et deformauit, et minuit. Inusitate luxurie sumptuumque, ut qui exemplo GaiiGagii Callicule frigidis et calidis lauaretur unguentis, hamis aureis aureisque retibus piscaretur, que a blattinis funibus extrahebantur. Infinitam senatus partem interfecit. Bonis omnibus hostis fuit. Tantoque se dedecori prostituit, ut cantaret et saltaret in cena cithareticocytharetico habitu, uel tragico. Parricidia multa commisit, fratre, uxore, matre, ac Seneca magistro interfectis, urbem Romam incendit. In re militari nichil omnino ausus. Britanniam pene amisit et [71r] duo nobilissima sub eo oppida illic atque euersa sunt. Armeniam Parthi substulerunt legionesque Romanas sub iugo miserunt. Due tamen prouincie sub eo facte, Pontus Polemoniacus, concedente rege Polimene, et Alpes Coctie rege defuncto. Post hec Romane urbiurbis execrabilis, ab omnibus destitutus, simul et a senatu hostis iudicatus; cumque quereretur ad penam, que pena talis erat, ut nudus per publicum ductus, furca capiti eius inserta, uirgis usque ad mortem cederetur, et ita precipitaretur saxo ligatus in flumine, e palatio fugiit, et in suburbano liberti sui, quod est inter Salariam, et Numentanam uiam, ad quartum urbis miliarium, sese interfecit; anno etatis sue XXXI , imperii XIV atque in eo omnis Augusti familia comsumpta est.

Beda: Huius secundo anno Festus Iudee procurator successit Felici, a quo Paulus Romam uinctus mittitur: et biennio in libera manens custodia, post hec ad predicandum mittitur: nec dum Nerone in tanta erumpente scelera, quanta de eo narrant hystorie. Iacobus frater Domini cum XXX annis Hierosolimitanam rexisset ecclesiam, septimo Neronis anno lapidatur a Iudeis, uindicantibus in illo, quod Paulum interficere nequiuerunt. Festo magistratui Iudee suc[71v]cedit Albinus. Albino Florus: cuius luxuriam et auaritiam ceteraque flagitia non ferentes Iudei contra Romanos rebellauerunt. Ad quos Uespasianus magister militie transmissus est, plurimas urbes Iudee cepit.

Primus Nero super omnia scelera sua Christianos persequitur, quorum eximios Petrum cruce, Paulum gladio occidit. Sub hoc pollebant Rome poete Lucanus et Ouidius, satyricisatirici Iuuenalis et Persius, Senecaque tragicus, MusoniusMufonius atque Plutarchus philosophi.

Orosius: Anno ab urbe condita DCCCVIII Nero Cesar ab Augusto quintus principatum adeptus est mansitque in eo annis non plenis XIV. Gaii CaliculeGallicule auunculi sui erga uitia ac scelera sectator, immo transgressor, petulantiam, libidinem, luxuriam, auaritiam, crudelitatem, nullo non scelere exercuit; siquidem petulantia percituspertitus omnia pene Ytalie GreciequeGretieque theatratetra perlustrans, assumptoassumpt etiam uarii uestitus dedecore, scenicosscenicas citharistascytharistas, tragicos, et aurigas, sepe sibi superasse uisusiussus est. Libidinibus porroporto tantis exagitatus est, ut ne a matre quidem, uel sorore, ullaue consanguinitatis reuerentia abstinuisse referatur, uirum in uxorem duxerit, ipse a uiro uxor acceptus sit: luxurie uero tam effre[72r]nate fuit, ut retibus aureis piscaretur, que purpureis funibus extrahebantur, frigidis, et calidis lauaretur unguentis. QuiQue etiam numquamnunquam minus mille carruciscarnicis confecisse iter traditur. Denique urbis Rome incendium uoluptati sue spectaculum fecit; per sex dies , septemque noctes ciuitas ardens regios pauit aspectus; horrea quadro extructa lapide magneque ueterum insule, quas discurrens flamma adire non poterat, magnis machinis quondam ad externa bella preparatis labefacte atque inflammate sunt, ad monumentorum bustorumque diuersoria infeliciinfelice plebe compulsa. Quod ipse ex altissima illa Mecenatica turri prospectans letusque flammeflamine , ut aiebat , pulchritudine, tragicotragiato habitu IliademAliadam decantabat. Auaritie autem tam prerupte extitit, ut post hoc incendium urbis, quam se Augustus ex latericia marmoream reddidisse iactauerat, neminem ad reliquias rerum suarum adire permiserit; cuncta enim que flamme quoquo modoquomodo super fuerant, ipse abstulit. Centies centena milia sestertiorum auri, et argenti annuas ad expensas a senatu conferri sibi imperauit; plurimos senatorum, nulla existente causa, bonis priuauitpriuabit: negotiatorum omnium sub uno die, [72v] tormentis quoque adhibitis, omnemomne censum penitus abstersit. Crudelitatis autem rabie ita efferatus est, ut plurimam senatus partem interfecerit. Equestrem ordinem penitus destituerit; matrem, fratrem, sororem, omnes cognatos, et propinquos ceteros sinefine hesitatione prostrauit, suumque magistrum Senecam ueneno necauit.

Prima persecutio in Ecclesia.

Iste primus Rome Christianos suppliciis et mortibus affecit, ac per omnes totius orbis prouincias pari persecutione excruciari edicto imperauit: ipsosqueipsumque extyrpare conatus, beatissimos Christi apostolos Petrum cruce, Paulum gladio occidit.

HieronymusIeronimus: Paulus siquidem ipse eodem anno, quo Dominus passus est, interfecto Stephano diaconorum maximo, ad Deum conuersus, Christum predicare cepit. Et post annos tres a conuersione sua uenit HierusolymamHierusolimam uidere Petrum, mansitque cum eo diebus XV ut , eius auctoritate fultus, libere posset uerbum Dei ecclesiis predicare. Deinde post annos XIV assumpto Barnaba , et Tito, iterum uenit HierusolymamHierusolimam, deferens secum euangelium suum, quod intitulatur secundum Lucam, ut cum apostolis, maximeque cum Petro apostolorum principe , suam conferret auctoritatem; sicque illorum auctoritate roboratus euangelium suum ecclesiis Dei per totumtotam [73r] IllyricumIlliricum Italiamque , Gallias quoque et usque Hyspanias disseminauit. Sed priusquam in Hyspanias iret, Romam a Festo preside ductus est secundo imperii Neronis anno. Duodecimo autem eiusdem Neronis anno, secundo Romam uenit. Petrus uero apostolorum princeps filius Ioannis, postquam apostoli singulas ad predicandum sortiti sunt regiones, hic AntiochenamAntiocenam fundauit ecclesiam, ibique episcopus ordinatus sedit annos VII. Dehinc successore sibi in Antiochia ordinatoornato, Romanam Ecclesiam suo decorauit episcopatu. In qua per XXV annos, et menses tres, a quarto uidelicet Claudii anno, usque ad ultimum NeronisUeronis annum residens, scripsit duas epistolas, que Canonice nominantur, et euangelium Marci; quia Marcus discipulus eius fuit, et filius de baptismo. euangeliorum quoque libri, quorum alius hebraicis, alius grecis, alius litteris latinis compositi fuerint, eius tamen sunt testimonio comprobati. Constituitque duosduo episcopos sibi adiutores, Linum , et Cletum, cum quibus ceteros episcopos ordinabat. Hic Marcum episcopum ordinans in Alexandriam misit, Apollinarem uero Rauennam. At uero Clementem successorem sibi constituit. Quem cum in cathedram collocaret, hoc ei decretum imposuitinposuit dicens: Trado tibi potestatem a Domino [73v] michi traditam ligandi , atque soluendi. Ligabis quod oportet, solues quod expedit, tamquam qui ad liquidum ecclesie regulas noueris: et tu in curiscurris seculi deditus minime reperiaris. Tibi autem crimen impietatis est, studia , et sollicitudines suscipere secularessecolares: ad hoc enim solum uocatus es, ut opportuneoportune , et sine intermissione doceas uerbum Dei. Et hichinc ante Paschapascha Domini quadragesimale ieiunium ecclesiis tradidit. Et ante Natalemnatalem Domini tres ebdomadas , et quartam imperfectaminperfectam ab omni christiano populo instituit uenerari in commemorationemcommemoratione primi , et secundi aduentus Domini nostri Iesu Christi, et ordinationes celebrauit per mensem decembrisdecember, quique uno die cum beato Paulo magistro gentium martyrio coronatur, post passionem Domini anno XXXVIII. Marcus autem obiit Alexandrie VIII Neronis anno.

Orosius: Nero postquam GalbamGalbani in HyspaniaHispania imperatorem creatum ab exercitu cognouit, totus animo ac spe concidit. Cumque incredibilia perturbande, immo subruende reipublice mala moliretur, hostis a senatu pronunciatuspronuntiatus et ignominiosissime a palatio fugiens , ad quartum ab urbe lapidem sese interfecit, atque in eo omnis Cesarum familia consumpta est.

Hieronymus: At uero beatus Clemens Spiritu [74r] Sancto plenus, metuens, ne hec apostolica ordinatio posteris temporibus transiret in uitium, dum quidemquidam hereditarium munus putantes, munus de Dei cogitarentcogitaret electione, Linum , et Cletum priores sibi in episcopatu ante se coegit pontificari. Et sic Clemens primus est per Petri electionem, tertius uero per gradum. Linus itaque natione Tuscus, patre HerculanoErculano , sedit annis XI. Hic ex precepto beati Petri constituit , ut mulier in ecclesiam , non nisi uelato capite introiret.

Anno ab incarnatione Domini LXXI. Anno ab urbe condita DCCCXXIV. Galba apud HyspaniasHispanias usurpauit imperium, uir antiquissime nobilitatis. Nam priuata eius uita insignis fuerat militaribus et ciuilibus rebus: sepe consul , sepe proconsul: frequenter dux grauissimis bellis. Qui mox ut Neronis mortem comperiens, Romam uenit, cumque omnes auaritia , segnitiequesegnicieque offenderet, et qui bonis initiisiniciis ad seueritatem propensior rueret; insidiis OthonisOttonis in foro Rome iugulatus est, imperii sui mense septimo, anno uero etatis sue LXXIII. Quo occiso simul cum Pisone nobili industrioque adoloscente, quem sibi in filium atque in regnum adoptauerat, OthoOtto Rome, Uitellius in Germania, Uespasianus in Syria imperia rapuerunt. Igitur OthoOtto materno [74v] genere nobilior, quam paterno, neutro tamen obscuro, in priuata uita mollis et Neronis familiaris, cum inter tumultus cedesque inuasisset imperium, bellum ciuile contra Uitellium molitus, cum tribus primum leuibus preliis, hoc est uno ad Alpes, alio circa Placentiam, tertio circa locum, quem CastorisCastores uocant, contra UitellianosUitellinos duces congressus uictor extitisset, quarto apud BebriacumPeriacum prelio, cum animaduertisset suos uinci, quamuis ingentes copias ad bellum haberet, sponte sese interfecit; petentibus militibus, ne tam cito de belli desperaret euentu. Obiit autem XXXVIIIXXXIX etatis sue anno, imperii uero mense tertio. Uitellius familia honorata magis, quam nobili ortus; nam pater eius non admodum clare natus: tres tamen ordinarios gesserat consulatus, uictor Romam ueniens imperio potitus est. Ubi cum multa crudeliter ac nequiter ageret, graui seuitia notabilis, incredibili etiam ingluuie, ac uoracitatis appetitu: quippe de die in diem, sepe quarto uel quinto feratur epulatus. Notissima certe cena memoriememorie cena inin cena memorie mandata est, in qua super ceteros sumptus duo milia piscium, et septem milia auium apposita traduntur postquam de Uespasiano comperit, primum deponere molitus est imperium, postea [75r] a quibusdam animatus, Sabinum Uespasiani fratrem nichil dum mali suspicantem, cum ceteris Flauianis in Capitolium compulitconpulit, succensoque templo et mixta simul flamma ruinaque omnes in unum pariter interituminteritu ac tumulumtumulo dedit. Post deficiente in Uespesiani nomen exercitu suo destitutus, appropinquantibusqueappropinquantibus iam hostibus, trepidus cum se in quandamquadam proximam palatio cellulam contruxisset, turpissime inde protractus, per uiam sacram nudus duceretur, passim fimum in os eius coniectantibus, in forum deductus, octauo, quo regnum presumpserat, mense, apudaput GemoniasGermanias scalasscolas minutissimorum ictuum crebiscrebris compunctionibus excarnificatus, ac deinde unco tractus et in Tiberim mersus, etiam communi caruit sepultura.

Anno dominice incarnationis LXXII et anno ab urbe condita DCCCXXV. Uespasianus huic successit. Hic apud Iudeam Palestine imperator ab exercitu appellatus et bellum Tito filio commendans, ipse Romam per Alexandriam imperator proficiscitur, qui secundo imperii eius anno Iudee regnum subuertit templumque solo strauit, post annos prime hedificationis MLXXXIX. Consumatumque hoc bellum annis IVIII , duobus [75v] ,quidem iuuente Nerone et duobus aliis postea. Uespasianus autem obscure quidem natus, sed optimis comparatus, priuata uita illustris, qui inter alia magnorum opera, in priuata adhuc uita in Germaniam, ac deinde in BritanniamBrittanniam a Claudio missus, tricies et bis cum hoste conflixitconflexit: duas ualidissimas gentes, uiginti oppida, insulam Uectam Britannie proximam Romano adiecit imperio.

Orosius: Iudei post passionem Christi destituti in totum gratia Dei, cum omnibus undique malis circumuenirentur, quibusdam in monte Carmelo seducti sortibus, que portenderent exortos a Iudea duces rerum potituros fore, in rebellionem exarserunt extinctisque Romanis presidiis legatum Syrie suppetias ferentem, raptarupta aquila, et cesis copiis, fugauerunt. Ad hos Uespasianus a Nerone missus Titum filium suum maiorem inter legatos habuit; nam multas et ualidas legiones secum in Syriam traiecit. Itaque cum Iudeos, multis eorum oppidis captis, in urbe HierosolymorumHierosolimorum precipue ob diem festum congregatos, obsidione clausisset, cognita Neronis morte, ortatuportatu plurimorum regum et ducum , maxime Iosephi Iudeorum ducis sententia, qui captus, cum in uincula coniicereturconiceretur constantissime dixerat : continuo se ab eodem imperatore [76r] soluendum, imperium adeptus, relicto in castris ad procurationem obsidionis filio Tito, per Alexandriam profectus est Romam; sed cognita interfectione Uitellii, paulisper Alexandrie substitit. Titus uero magna ac diuturna obsidione Iudeos premens, machinis cunctisque bellicis molibus, non sine multorum sanguine, tandem muros ciuitatis irrupit. Sed ad expugnandam interioris templi munitionem , quam reclusa multitudo magnorum ac locupletum tuebatur, maiore ui et mora opus fuit. Quod tamen postquam in potestatem redactum opere atque antiquitate suspexit, diu deliberauit utrum tanquam incitamentum hostium incenderet, an in testimonium reseruaret. Sed ecclesia Dei iam per totum orbem uberrime germinante, hoc tanquam effectum et uacuum nullique usui bono commodumconmodum arbitrio Dei auferendum fuit. Itaque Titus imperator ab exercitu pronunciaturpronuntiatur, templum in HierusolymisHierusolimis incendit: accidit quod a die conditionis primeprimo usque ad diem euersionis annis MCII. Muros urbis uniuersos solo adequauit. DC milia Iudeorum eo bello interfecta, Cornelius et Suetonius referunt; Iosephus uero Iudeus, qui ei tunc bello prefuit et apud Uespasianum propter predictum imperium, ueniam gratiamquegratmque meruerat, [76v] scribit : undecies centena milia gladio et fame perisse, reliquias uero Iudeorum diuersis actas conditionibus, toto orbe uenditas atque dispersas ,: quorum numerus ad nonaginta milia hominum fuisse narratur. Uespasianus , et Titus imperatores magnificum agentes de Iudeis triumphum, urbem ingressi sunt, anno ab urbe condita DCCCXXV. Pulchrum et ignotum antea cunctis mortalibus inter CCCXX triumphos, qui a conditione urbis usque in id tempus acti erant, hoc spectaculum fuit. Qui continuo omnibus bellis, ac tumultibus domi forisque compressis, pacem totius orbis censuerunt. Iure enim idem honos ultioni passionis Domini impensus est, qui etiam natiuitati fueratfuerant attributus. Uespasianus itaque Rome se in imperio moderatissime gessit. Pecunie autem non adeo auidusaiudeus fuit, ut alicui eam iniuste auferret ,: et quamuis eam cum omni diligentia et prouisione colligeret ,; studiosissime tamen largiebatur, precipue indigentibus. Nec facile ante eum cuiusdam principis maior, est libertas comperta, uel iustior; qui tam placidissime lenitatis fuit, ut maiestatis quoque contra se reos non facile punierit; offensarum, et inimicitiarum immemor; a causidicis , etac philosophis in se dicta leuiter tulit ;, diligens coercitor fuit discipline militaris. Non solum autem [77r] Iudeam, uerum etiam Palestinam, Achaiam, Liciam, RhodumRodum, Bizantum, Samum, ThraciamTraciam quoque, Ciliciam, Commagene Romano subegit imperio; filios autem suos ita cognitos habuit, ut, cum multe contra eum coniurationes fierent, quas patefactas ingenti dissimulatione contempsit, in senatusenatum dixeritdixit, aut filios suos successores, aut neminem Post hec cum senatui populo, postremo cunctis amabilis ac iocundus esset, profluuio uentris extinctus est in uilla propria, circa Sabinos, annos agens etatis LXIX principatus sui anno nono die octauo. Beda scribit illum regnasse annis XIIX, mensismenses XI, dies XXII.

Anno dominice incarnationis LXXXI et anno ab urbe condita DCCCXXVIII. Titus Uespasiani filius, segregatis a numero principum OthoneOttone et UitellioBitellio, ab Augusto octauus, biennio et duobus mensibus post patrem regnauit, qui et Uespasianus est dictus, uir omniumomni uirtutum genere mirabilis, adeo ut amor et delicie humani generis diceretur. Fuit quippe eloquentissimus , bellicosissimus, moderatissimus. In oppugnatione HierusolymorumHierusolimorum sub patre militans, duodecim propugnatores, duodecim sagittariorum ictibus occidit; suos omnes in tantum dilexit, ut nullum omnino interficeret. Conuictos [77v] aduersus se coniurationis dimisit, et in eademeodem familiaritate illos habuit, qua et prius habuerat. Tante fuit largitatis, ut cum nulli quicquam negaret, et ab amicis propter hoc reprehenderetur, respondisse fertur : nullum debere ab Imperatore tristem discedere. Hic cum quadam die recordatus in cena fuisset, nulli se illo die quicquam prestitisse, dixit: Amici, hodie diem perdidi. Iste Rome amphiteatrumanphiteatrum edificauithedificauit, et quinque milia ferarum in eius dedicatione occidit. Post hec in eadem uilla, qua et pater eius, morbo mortuus est; tantus autem, eo mortuo, luctus publicus fuit, ut omnes doluerint tamquamtanquam in propria orbitate. Huius autem imperii anno secundo, decedente Lino papa, Cletus natione Romanus, ex patre EmilianoEmelliano pontificalem cathedram gubernandam suscepit, seditque annos IX mensemmenses unumI. Hic ordinauit XXV Titulos in urbe Roma, et hic martiriomartyrio coronatuscoornatus est et sepultus iuxta corpus beati Petri in Uaticano, ubi et Linus.

Anni Domini LXXXIII. Anno ab urbe condita DCCCXXX. Domitianus frater Titi iunior, ab Augusto nonus, Neroni , aut Callicule similior quam patri , aut fratri, toto successit in regnum. Hic paulatim per XV annos, quibus regnauit, per omnes scelerum gradus excreuit. Primis namque an[78r]nis moderatus imperio fuit, mox ad ingentia uitia prorupit, libidinis, iracundie, crudelitatis, auaritie. Tantum in se odia concitauit, ut merito patris nomen , et fratris aboleret. Superbia quoque effera in eo execrabilis fuit. Consobrinos suos interfecit, nobilissimos ex senatu inuidie simul ac prede causa alios palam interfecit, alios in exilium transmisit, ibique trucidari imperauit. Libidinis intemperantia quicquid cogitari potest fecit. Plurimas urbis edes, destructis populi Romani rebus, extruxitexstruxit. Bellum aduersus Germanos et Dacos gessit, pari reipublice pernicie, cum in urbe ipse senatumsanatum populumque laniaret et foris male circumactum exercitum assidua hostes cede conficerent. Domitianus tamen prauissima elatus iactantia, sub nomine superatorum hostium, de extinctis in preliis Romanorum legionibus triumphauit. His in tantam suberbiam prolapsus fuit, ut Dominum sese ac Deum uocari, scribi, colique iusserit.

Secunda persecutio in Ecclesia.

Hic secundus post Neronem Christianos persequitur, sub quo Iohannes apostolus in Pathmos insulam exilio religatusrelegatus est, et Flauia Domitilla in insulam Pontianam ob fidei testimonium exiliatur. Qui et ipsum Iohannem apostolum in feruentis olei dolium iussit mergi, [78v] a quo omnino illesus exiuit. Domitianus quoque acerbitate tormentorum, et cruentissime questionis, exquiri genus Dauid inter Iudeos , atque interfici precepit. Cumque Domitianus exitiabilisexiciabilis ob scelera uniuersis exosus esset, suorum coniuratione in palatio interfectus est, anno etatis sue XXX , imperii uero XV , mense V , cuius cadauer populari sandapila per uespilionesuispelliones exportatum, atque ignominiosissime sepultum est. Cuius imperii anno octauoVIII post Cletum Clemens , natione Romanus, ex patre Faustino pontificalem cathedram gubernauit, seditque annos IX menses duos. Hic constituit canonem super eucharistiameucharistia decantari, et ut Episcopus electione cleri , et laude plebis constitueretur. Hic sub Traiano deportatus exilio trans Ellespontum, marinis fluctibus pro Christi nomine immersusinmersus est.

Anni Domini LXXXVIII et anno ab urbe condita DCCCXLVI quamuis Euthropius quingentesimumquingentissimum hunc annum esse scripserit: Nerua in priuata uita moderatus et strenuus, nobilitatis medie, senex admodum, imperator decimus ab Augusto creatus est. Equissimum se et utillimum reipublice prebuit: qui diuina prouisione consulens Traianum sibi adoptauit in regnum. Nerua siquidem primo edicto [79r] suo cunctos exules reuocauit. Unde et Ioannes apostolus hac indulgentia liberatus ad Ephesum rediit. Et quia concussam se absente per hereticos uidit ecclesie fidem, confestim hanc descriptam in euangelio suo uerbi Dei eternitatem stabiliuit. Nerua confectus morbo diem obiit, post annum et IVquattuor menses imperii sui ,: etatis uero sue anno LXXXI.

Anni Domini XCIXXCVIII et anno ab urbe condita DCCCLI. Traianus genere hispanus, cognomento Ulpius Crinitus, cuiusdamcuiusdem Consulis filius, undecimus ab Augusto apud Agrippinam Gallie urbem , insignia sumpsit imperii. Qui rem publicam ita administrauitamministrauit, ut omnibus principibus merito preferatur, inusitate ciuilitatis et fortitudinis ; Romani enim imperii, quod post Augustumab Augusto defensum magis fuerat , quam nobiliter ampliatum ,; fines longe lateque diffudit. Germaniam trans Renum in pristinum statum reduxit. Daciam , et multas trans Danubium gentes subegit. Parthos recepit. Albanis regem dedit. CarduenosCorduenos , et Marcomannos occupauit. Regiones trans EuphratemEufratem , et Tigrin sitas, prouincias fecit. Armeniam, Assiriam, Mesopotamiam, SeleuciamEleuciam et Ethesifontem et Babyloniam uicit ac tenuit. Persidis regem statuit. Et usque ad Indie fines, [79v] et Maremare Rubrumrubrum accessit. Arabiam postea in prouincie formam redegit. In Marimari Rubrorubro classemclasem constituit , ut Indie fines deuastaret. Gloria militari, ciuilitate et moderatione ceteros superauit.

Tertia persecutio in Ecclesia

In persequendis sane Christianis errore deceptus, tertius a Nerone Traianus, cum passim repertos cogi ad sacrificandum ydolis, ac interfici precepisset, Plinii secundi, qui inter iudices persecutor datus erat, relatu admonitus, eos homines nichil contrarium Romanis legibus facere, rescriptis ilicoillico temperauit edictis. Hic ipse Plinius tunc orator et hystoricus insignis habebatur, cuius plurima ingenii opera extant. Pantheum Rome, quod Domitianus fecerat, fulmine crematur, cui nomen ob id indictum est, quod omnium deorum sit ipsa domus. Iudei per uniuersas partes seditionemsedicionem mouentes, digna cede prosternuntur. Quo tempore Iohannes apostolus anno LXIX post passionem Domini, etatis autem sue XCVIII, Ephesi placida morte quieuit. Traiano aduersus Christianos persecutionem mouente, Simeon, qui et SimeonSimon filius CleopheCleope, HierusolymorumHierusolimorum episcopus crucifigitur: et Ignatius AntiochieAntiocee episcopus Romam perductus bestiis traditur. Anacletus natione grecus ex patre AntiochoAntichio, qui Clementi successerat, marytirio coronatus, et in Uaticano sepul[80r]tus est. Hic constituit , ut non minus quam a tribus episcopis ordinaretur episcopus. Et ut ordinationes clericorum cunctis ordinibus palam fierent, presente plebe ,. Et ut inimici , uel suspecti non possint accusare presbyterum. Post hunc Euaristus natione Iudeus ex oppido Bethleem Romanum episcopatum rexit annis VII et mensibus X. Hic constituit ut VII diaconi essent in urbe Roma, qui custodirent papam propter stilum ueritatis, ne infestaretur a maleuolismaliuolis, et semper parati essent ad obsequium prebendum, et in missarum solemniissollempniis, et in predicatione. Et hic martyrio coronatus, et in Uaticano sepultus est. Alexander natione Romanus ex patre Alexandro post hunc suscepit Ecclesiam, iuuenis quidem etate, sed senior moribus, seditque annos X mensibus VII. Hic in canone memoriam passionis Christi addidit, ubi dicit: qui pridie quam pateretur , usque mei memoriam facietisfacistis. Hic precepit, ut aqua uino misceretur in sacrificio, propter Christi unitatem et ecclesie, et ut oblatio ex azymo fieret, non ex fermento, propter Christi corporis ueritatem, et ut modica esset, dicens: Hec oblatio quanto potior, tanto pautior. Precepit etiam omnibus Dominicis diebus aquam cum sale exorcizari, et mixtam benedici, et ex ea populum aspergi, ad effugandas diabolicas insidias, et con[80v]trarias ualetudinesualitudines. Et hic martyrio coronatus, et septimo ab urbe miliario uia Numentana sepelitur, et Traianus autem Rome , et per prouincias equalem se omnibus exhibens, egrotantes libenter uisitans, amicos salutari causa frequentans, uel cum dies festos habuisset, conuiuia cum eisdem indiscreta uicissim habens, sepe in uehiculis eorum sedens, nullum ledens senatorum, nihilnichil iniustum ad augendum fiscum agens; liberalitatislibertatis publice ac priuate, ditans omnes, et honoribus augens, quos sibi uel mediocri familiaritate cognouisset; in exequendo iure et exhibenda iustitia sepe uacans, operam cum omni diligentia dabat: leges discretus ordinans et ad hec peragendaperagendo uiros idoneos eligens, atque illustres instituebat: orbem terrarum hedificans immunitatesinmunitates ciuitatibus tribuens: fluminum transitus, ac itinera periculosa tuto , et salubri opere componens: nichil non tranquillum, nichil non placidum agens. Hoc ipsius fertur egregium. Amicis eum culpantibus, quod priuatum nimis , ac benignum se cunctis exhibebat, respondit : talem priuatis imperatorem esse oportet, quales sibi priuatos imperator optat habere. Post ingenti igitur gloria belli domique e Perside rediens apud SeleuciamSeleucia Isaurie urbem profluuio uentris extinctus [81r] est. Obiit autem etatis anno LXIII, imperium autemXVIII mensibus sexVI, dies XV , solus omnium intra urbem sepultus est. Cuius ossa collata in urnam auream in foro, quodet ipse edificauit, posita sunt sub columna . Huius, huius altitudo CXL pedes habet. Huius autem tantum memorieiniemore delatum est, ut usque ad Iustiniani tempora, et multo post, non aliter in senatu principibus acclamatum sit, nisi: Felicior eris Augusto Octauiano ;: melior eris imperatore Traiano.

Anno ab incarnatione Domini CXVIII.

Et anno ab urbe condita DCCCLXVII. EliusHelius Adrianus , consobrine Traiani filius, duodecimus ab Augusto principatum adeptus , uno et XX annis imperauit. Hic quamuis prius errore deceptus, et inter quam plurimorumquamplurimorum martyria Christianorum, quos ad sacrificandum ydolis compellebat, Eleutherium Ecane ciuitatis Apulie episcopum, Rome sibi presentari, uariisque tormentis interfici precepisset, postea per Quadratum discipulum apostolorum, et Aristiden Atheniensem uirum fide sapientiaque plenum, et per Serenum Granium legatum, libris de christiana religione compositis instructus , atque eruditus, precepit per epistolam, ut nemini liceret Christianos sine obiectu criminis aut probatione dampnare. Idemque [81v] continuo , pater patrie ultra morem maiorum malorum appellatur, et uxor eius Augusta. Adrianus rempublicam iustissimis legibus ordinauit. Orbem Romanum circumiit, multa hedificauit, facundissimus latino sermone, grecoque eruditissimus fuit. IdemIam in utraque lingua eruditissimus bibliothecam Athenis miri operis extruxit. Iudeos sane perturbatione scelerum suorum exagitatos, et Palestinam prouinciam depopulantes, ultima cede perdomuit, precepitque ne cui Iudeo introeundi HierusolymamHierusolimam esset licentia, Christianis tantum ciuitate permissa, quam ipse in optimum statum, murorum extructione reparauit, et EliamHeliam uocari de nomine suo precepit. Adrianus autem obiit in Campania maior sexagenario. HierosolymeHierusolime uero ex Gentibus primus constituitur episcopus Marcus, cessantibus his, qui fuerant ex Iudeis, qui sunt numero XV et fuerunt a passione Domini per annos ferme CVII. Per idem tempus rethoresrechotes insignes erant, Faborinus , et Palemon, necnon et Herodes Atheniensis, et MarcusMarchus Bizantius. Tertio quoque anno imperii Adriani, decedente Alexandro urbis Rome episcopo, XistusChristus , natione Romanus , ex patre pastore , sedit annos IX menses III. Hic constituit , ut ministeria sacrata non tangerentur, nisi ab altaris [82r] ministris, et ut corporale non fieret ex serico, nec tincto panno, sed de purissimo lino contexto: et ut nulla mulier uasa sancta et sacrata, uel pallam altaris auderet contingere. Constituit etiam, ut quicumque episcoporum uocatus fuisset ad sedem apostolicam, rediens ad parochiam suam, non susciperetursusciperentur nisi cum literislitteris pape ad salutationemsaluationem plebis. Et hic martyrio coronatur et iacet in sepulchro, in quo requiescit Linus , et Cletus, Anacletus , et Euaristus ;: et tantorum martyrummartirum altare solum sibi nomen uindicatuendicat XistiXysti. ThelesphorusThellesphorus natione grecus , et anachorita post hunc suscepit Ecclesiam, seditque annis XI mensibus II. Hic in missarum solemniissollempniis ympnum addidit angelicum. Et ante Paschapascha Domini VII ebdomadibusebdomatibus omnem clerum ab esu carnium precepit abstinere. Et in Natalenatale Domini tres missas instituit celebrandas: primam in pullorum cantu, iam proximante media nocte, quando Christus in Bethleem nasci dignatus est. Secundam illuciscente aurora, quando Christus in cunabulis a pastoribus est adoratus. Tertiam ipsa hora diei tertia, quando illuxit nobis dies redemptionis nostre. Nam omni tempore ante hore tertietertium cursum nullus presumeret missas celebrare, qua hora Dominus noster Iesus Christus secundum euangelium Marci [82v] ascendit in crucemcruce. Et hic martyrio coronatus, et sepultus cum fratribus suis in Uaticano. Quo tempore Aquila interpres habetur.

Anno incarnationis Domini CXL.

Et anno ab urbe condita DCCCLXXXVIII. AntoninusAntonius cognomento Pius, genere clarus, tertius decimus ab Augusto imperator creatus, cum filiis suis , Aurelio et Lucio XX et plenis tribus regnauit annis, adeo tranquille et pie, ut merito Pius , et pater patrie nominatus sit. Uixitque ingenti honestate priuatus omnibus; et quamuis maior imperio, nulli tamen aceruus , cunctis uero benignus. in re militari moderata gloria, defendere magis prouincias, quam ampliare studens ,: uiros equissimos ad ministrandam rempublicam querens ,: bonos honorabiliter habens ,: improbos sine aliqua acerbitate detestans, regibus amicis amabilis non minus , quam terribilis , adeo ut barbarorum plurime nationes , depositis armis , ad eum controuersias suas , litesque deferrent, sententieque parerent. Hic ante imperium ditissimus, omnes suas opes stipendiis militum et circa amicos minuit, uerum erarium optimum reliquit , unde et Pius propter clementiam dictus est. Hic apud Lorium uillam suam ad duodecimum [83r] lapidem, quod est miliario ab urbe duodecimo , morbo correptus interiit, uite anno LXXVII , imperii. Imperii XIIIXXIII. Huius tamen temporibus Ualentinus heresiarchaheresiarchis , et Cerdo magister Marcionis Romam uenerunt. Iustinus philosophus librum de christiana religione compositum AntoninoAntonio tradidit, eumque benignum erga Christianos homines fecit. Qui non longe post suscitante persecutione Crescente cinico pro Christo sanguinem fudit. Anno primo AntoniniAntonii Pii HiginiusIginus natione grecus ex philosopho de Athenis post Thellesphorum Romanam suscepit ecclesiam, seditque annos IV mensibus II. Hic clerum composuit et distribuit gradus, constituitque , ut unus patrinus , uel patrina suscipiat leuatum a fonte: similiter et in confirmationibus fiat , et in cathecumeno faciendo. Et hic martyrio coronatus, et sepultus est cum fratribus suis in Uaticano. Huic successit Pius natione italus ex patre Rufino. Huius temporibus fuere Rome due sacratissime uirgines, Potentiana et Praxedis. Sub huius episcopatu Hermes scripsit librum, qui dicitur Pastoris, in quo preceptum angeli continet, ut Pascha die Dominico celebretur, quod et ipse Pius episcopus constituit. Policarpus episcopus Ephesinus Ioannis apostoli disci[83v]pulus Romam ueniens, multos ab heretica labe castigauit, qui Ualentini et Cerdonis fuerant doctrina corrupti. Sub hoc Arrianus philosophus Nicomediensisnicomediensis pretor agnoscitur, nec non et Maximus Tyrius, AppolloniusApollonius Stoicus Chalcedonius, Basilides Solphopolitanus. Isti etiam Magistri uerissimi Cesaris extiterunt. Criniscus Cinicus philosophus, et Herodianus grammaticus optimi pollebant. Pius autem Rome episcopus martyriomartirio uitam finiuit et sepultus est cum fratribus suis. AnicetusAgnitius natione Syrus ex patre Ioanne post hunc suscepit Ecclesiam. Hic precepit ut nullus clericus comam nutriret, secundum apostoli preceptum. Et in martirio coronatus est, et positus in Uaticano.

Anno ab incarnatione Domini CLXII et anno ab urbe condita DCCCCXCMX. MarcusMarchus Antonius Uerus cum Lucio Aurelio Commodo fratre quartus decimus ab Augusto regnum suscepit, mansitque in eo annis XIX. Hii primum equo iure imperium administraueruntamministrauerunt, cum usque ad id tempus singuli Augusti fuerint. Bellum contra Parthos, qui rebellauerantrebellauerunt, ammirabili uirtute et felicitate gesserunt, atque de eis triumphauerunttriumpharunt. Persecutione orta in Asia Policarpus et Pionius fecere martyriummartirium. In Gallia quoque [84r] plurimi gloriose pro Christo sanguinem fudere. Nec multo post uindex scelerum lues multas late prouincias, Italiam maxime, Romamque uastauit. Aurelius Commodus, dum cum fratre in uehiculo triumphali sederet, subito sanguine ictus, casu morbi, quem apoplexiam Greci uocant, suffocatus interiit. Defuncto Commodo fratre, Antoninus Uerus solus reipublice prefuit, quem mirari facilius, quam laudarelaudari oportet. Adeo enim tranquillissimus fuit, ut ab infantia quoque uultum nec ex gaudio, nec ex merore mutauerit. Ipse etiam non solum uite moribus, sed etiam eruditione philosophus. Hic cum omnia Rome equo iure egisset, ad nullam insolentiam elatus imperii fastigio, liberalitatislibertatis promptissime, prouincias ingenti benignitatis amore tractauit. Contra Germanos et Marcomannos, Quados, Glaucos, et Sarmatas pugnauit: quibus deuictis multique interfectis, ex eis ipse cum Commodo filio suo Antonino, que iam Cesarem fecerat, triumphauit. Ad huius belli sumptum, cum iam, erario exhaustoexausto, largitioneslargitionis nullas haberet, ut militibus daret ,; neque indiceret prouincialibus, aut aliqui senatui aliquid uelle, instrumenta regii cultus in foro Traiani distrai iussit, uasa [84v] aurea, pocula christallina, et murenam uxoream, ac suam, aureas, etac sericas uestes, et multa ornamenta gemmarum, pretiosorumque lapidum; horum itaque omnium per duos continuos menses uenditio facta est, multumque auri redactum. Post uictoriam tamen emptoribus pretia restituit. Qui autem reddere comparata noluerunt, molestus nulli fuit. In redditione munerum post uictoriam adeo magnificusmagnificatus fuit, ut centum simul leones exibuisseexhibuisse tradatur. Preteriti etiam temporis per omnes prouincias tributa donauit, omniaque fiscalium titulorum monimenta congesta in foro iussit incendi, seuerioresqueseuioresque leges nouis constitutionibus temperauit.

Quarta persecutio in Ecclesia.

Cuius autem precepto persecutiones Christianorum, quarta post Neronem uice, graues extiterunt, multique in eis sanctorum coronati sunt. Cessauere huius imperii anno VIIIoctauo. Soter natione Campanus ex patre Concordio successit Aniceto, seditque annis nouem, mensibus sex. Hic constituit , ut legitima non habeatur uxor, nisi que a Sacerdote fuerit benedicta, et a parentibus tradita, et secundum legem dotata, et a paranymphisparanimphis custodita. Et ut nulla monacha [85r] pallam sacratam contingeret, nec in ecclesia incensum poneret. Et hic martyriomartirio uitam finiuit, et iacet in sepulchro cum fratribus suis. EleutheriusEleuther natione grecusGrecus ex patre Habundio post hunc cathedram suscepit pontificalem. Hic iterum firmauit, ut nulla esca a Christianis repudiaretur, que rationalis, et humana esset. Et hic martyriomartirio coronatus, et positus est ad fratres suos. Antonino imperatori Melitus Asianus Sardiensis episcopus apologeticum pro Christianis tradidit. Lucius Britannie rex, missa ad EleutheriumEuletherium Rome episcopum epistola, ut Christianus efficeretur imperat. Apollinaris Asianus IerapoliIeropoli , et DionysiusDionisius Corynthi clarissimi habentur episcopi. Sub hoc Galienus genere Pergamus optimus medicus pollebat. Iulianus Rome leges promebat; Fronto rhetorrethor, Aristides SmyrneusSmirneus sophista, Oppianus poeta, Atticus Platonicus philosophus erant. Cum igitur Antoninus fortunatam rempublicam uirtute , et mansuetudine reddidisset, postremo in Pannonia constitutus, repentino morbo interiit. Tunc Catafricarum hereses exorte fuerunt.

Anno ab incarnationeincarnationis Domini CLXXXI, et anno ab urbe condita CMXXX Lu[85v]cius Antonius Commodus ab Augusto quintus decimus patri successit in regnum, mansitque in eo annis XII. Hic nichil paternum habuit, nisi quod contra Germanos feliciter et ipse pugnauit. Ceterum per omnia, luxurie et obscenitatis dedecore deprauatus, nichil paterne uirtutis , et pietatis simile gessit. Gladiatoriis quoque armis sepissime in ludo pugnauit, et in amphitheatroamphiteatro feris sesese se frequenter obiecit; interfecit etiam quamplurimos senatores, maxime quos animaduertit , nobilitate , industriaque excellere; flagitia regis, pena urbis insequitur. Nam fulmine Capitolium, ex quo facta inflammatio, bibliothecam illam maiorum cura studioque compositam, edesque alias iuxta sitas, rapaci turbine concremauit. Deinde aliud incendium postea Rome exortum edem Ueste , et palatium, plurimamque urbis partem solo coequauit. Colossi capite sublato, sue imaginis caput ei iussit imponi. Septembrem mensem ad nomen suum trasferre conatus, ut Commodus diceretur, sed ab omnibus id postea execratum fuit. Panthenus philosophus ex stoicis tunc in diuino uerbo fulgebat. Commodus cunctis incommodus in domo Uestaliani subita morte strangulatus interiit, cum post patrem [86r] annis duodecim et mensibus septem imperasset. In tanta quippe omnium execratione fuit, ut hostis humani generis etiam mortuus iudicaretur. Huic successit Elius Pertinax grandeuus iam septuagenarius, qui cum prefecturam urbium ageret, ex senatusconsultosenatusconsultu , imperare iussus, sextus decimus ab Augusto, sexto mense, quo regnare ceperat, pretorianorum militum sedicione, et Iuliani iurisperiti scelere, in palatio occisus est, qui nil habet hystorie. Iulianus , Pertinace interfecto, inuasit imperium; Uiruir nobilissimus , et iure peritissimus, qui sub diuo Adriano perpetuum composuit edictum . Iulianus mox a Seuero apud Pontem MoluiumPontemmoluium bello ciuili uictus, et interfectus est septimo mense, postquam ceperat imperare. Ita inter Pertinacem, et Iulianum annus unus assumptus est. TheodocionTheodotion interpres habetur.

Anno ab incarnatione Domini CLXIVCLXCIV, et anno ab urbe condita CMXLIV , Seuerus generegenerus Afer Tripolitanus ab oppido Lepti, qui se ex nomine imperatoris, quem occisum ultus fuerat, Pertinacem uoluit appellari, septimus decimus ab Augusto, destitutum adeptus imperium XVII tenuit annis. Hic autem prius fisci aduocatus, mox militaris tribunus , per multa deinde et uaria officia , atque honores, usque ad administrationemamministrationem [86v] reipublice peruenit, solus omnium memoria, et antea et postea ex Africa imperator fuit. Parcus admodum, natura seuus, multis semper bellis lacessitus, fortissime quidem rempublicam, sed laboriosissime rexit ,; qui etiam preter bellicam gloriam , etiam ciuilibus studiis clarus fuit , et licteris doctus, philosophice scientie ad plenum instructus ., Pascennium Nigrum, qui in Egipto , et Syria ad tyrannidemtirannidem aspirauerat, apud Cizicum uicit , et interfecit. Sarmatas rebellare conantes ferro coercuit. Parthos uicit, Arabas , et Aziabenos superauit ,: ac multa in toto orbe Romano reparauit. Clemens Alexandrine ecclesie presbiter , et Panthenus stoicus philosophus, Narcissus HierusolymorumHierusolimorum episcopus , et Theophilus Cesariensis, Policarpus quoque , et BachylusBachilus Asiane prouincie episcopi insignes habentur.

Quinta persecutio in Ecclesia

Seuerus quinta post Neronem persecutione Christianos excruciauit, et Leonidem patrem Origenis martyrio coronauit. Tunc Uictor natione Afer ex patre Felice tertius decimus Rome episcopus, postquam sedit annis decem, mensibus duobusduo, martyrio coronatur, et sepelitur cum fratribus suis. Hic autem datis late libellis constituit Paschapascha die dominico celebrari, sicut predecessor eius EleutherEulether, a quarta decima lu[87r]na primi mensis, usque in uigesimam primamuicesima prima. Cuius decretis fauens Theophilus Cesaree Palestine urbis episcopus, scripsit aduersus eos, qui quarta decima luna cum Iudeis Paschapascha celebrabant, cum ceteris, qui in eodem concilio aderant episcopis sinodicamsidonicam et ualde utilem epistolam. Zepherinus natione Romanus ex patre Habundio successit Uictori in episcopatu, seditque annis octo et mensibus septem. Hic constituit ut uasa altaris essent uitrea, nam antea erant lignea. Et hic martyrio coronatur, et ponitur ad collegas suos. Hanc profanam in Christianos et ecclesiam Dei presumptionem Seueri, celestis ultio e uestigio acta subsequitur. Nam continuo rapitur, uel potius detrahitur in Galliam Seuerus e Syria ad tertium ciuile bellum. Unum iam enim Rome aduersus Iulianum ,: aliud in Syria contra PescenniumPascennium gesserat, tertium Clodius AlbinusAlbini Iuliani in occidendo PertinacePertinacem socius, qui se in Galliam Cesarem fecerat, suscitabat; cuius bello multum utriusque Romani sanguinis fusum est. Albinus tamen apud Lugdunum oppressus et interfectus est. Seuerus uictor in BritanniamBritannias defectudeuectus pene omnium sociorum trahitur, ubi magnis , grauibusque preliis sepe gestis, receptam partem insule a ceteris indomitis gentibus, uallouallu distinguendam putauit ,: et ut ab incursione bar[87v]barica faceret suos securos, magnam fossam, firmissimumque uallum crebris insuper turribus communitum per CXXXII milliamilia passuum a mari ad mare duxit. Ibique apud Eburacum oppidum obiit anno septimodecimo sui regni. Reliquit duos filios, Bassianum , et Getam, quorum Geta hostis publicus iudicatus interiit; Bassianus a senatu, Antonini nomine assumto, regno potitus est. Quo tempore SymmachusSymachus interpres habetur.

Anno ab incarnatione Domini CCXI et anno ab urbe condita CMLVIICMLXII Aurelius Antonius Bassianus, idemque CaracallaCarecalla Seueri filius, octauus decimus ab Augusto principatum adeptus est, mansitque in eo annis non plene septem. Patre asperior et minax, omnibus hominibus libidinelibidinem intemperantior, qui etiam nouercam suam duxit uxorem; qui tamen lauacra, que Antoniana appellantur, opere fecit egregio. Preter hec, nil boni memorabile gessit. Hic contra Parthos bellum moliens, inter Edessam , et Carras ab hostibus circumuentus occisus est. Quo tempore Alexander episcopus Cappadocie cum desiderio locorum sanctorum Ierosolimam uenisset, uiuente adhuc Narcisso eiusdem urbis episcopo, persenilis etatis uir, et ipse ibi ordinatus est episcopus, Domino, ut id fieret, per reuelationem monente. [88r] TertullianusTerculianus Afer centurionis proconsularis filius omnium Ecclesiarum sermone celebratur.

Item anno primo huius Antonini Caracalle, CalistusCalixtus natione Romanus ex patre DomitioDomicio post Zepherinum episcopalem suscepit cathedram. Hic constituit ieiunium die sabbati ter in anno fieri, frumenti, uini , et olei secundum prophetiam. Ad hoc quoque iuxta quattuor anni tempora, quattuor indixit omni Ecclesie ieiunia, primum uernale, secundum estiuale, tertium autumpnale, quartum hyemaleyemale; in quibus precepit etiam ordinationes fieri, quamquam nec ipse , nec alius quislibet Romanorum pontificum a beati Petri , usque ad Sancti Siluestri tempora , legitur celebrasse ordinationes, nisi in mense Decembrisdecembris. Hic itemidem prohibuit, ut in accusatione presbyterorum infames , et suspecti , et inimici non suscipiantur: eos uero hereticos nominauit qui dicunt : sacerdotes post lapsum, si dignam egerint penitentiam, non posse ad pristinos redire honores. Sed et hic martyrio coronatus est , et sepultus in cimiterioCimiterio, quod suo nomine dicitur Calixti.

Post Bassianum nonusdecimus ab Augusto Ofiliusfilius , Macrinus, qui prefectus pretorio erat , cum filio Diadumedo inuasit imperium. Hi facti imperatores nichil memorabile ex temporis breuitate gesserunt, nam emenso anno, continuo [88v] apud Archelaidem militari tumultu ambo pariter occisi sunt. Abgarus uir sanctus regnabat EdesseAdesse ut uult Africanus.

Anno ab incarnatione Domini CCXXIII , et anno ab urbe condita CMLXX Marcus Aurelius Antoninus, qui Antonini Caracalle filius putabatur, uicesimus ab Augusto imperium adeptus, tenuit annis quattuor. Hic autem sacerdos HeliogabaliEliogabali templi , erat , qui cum Romam ingenti militum et senatus expectatione uenisset, stupris et probris omnibus se contaminauit, impudicissime et obscenissime uixit, et nullam sui, nisi flagitiorum , totiusque obscenitatis infamem satis memoriam reliquit. Tumultu autem militari exorto , Rome ipse cum matre interfectus est. In Palestina Nicopolis, que prius Emmaus uocabatur, urbs condita est, legationis industriamindustria pro ea suscipiente Iulio Africano scriptore temporum. Hyppolitus episcopus multorum conditor opusculorum, temporum canonem, que scripsit, hucusque perduxit. Quo tempore Urbanus papa, natione Romanus , ex patre Pontiano post CallixtumCalixtum ecclesie suscepit gubernacula. Hic precepit , ut omnia uasa ecclesiastica aurea uel argentea fierent, uel, si pauper esset ecclesia, stagnea. Hic primus [89r] instituit ut ecclesia susciperet predia, ex quorum reditibus clerici communiter uiuerent. Hic multos nobilium ad fidem Christi , et maryrium perduxit. Huius tempore extitit Cecilia uirgo prudentissima, que duos fratres Tyburtium , et Ualerianum ad coronas uocauit, que postquam domum suam beato Urbano ecclesiam tradidit dedicandam, in eadem, inclito martyrio, finiuit uitam. Tunc Sabellius oritur.

Anno ab incarnatione Domini CCXXIII et anno ab urbe condita CMLXXIV Aurelius Alexander uigesimus primus ab Augusto, senatus , ac militum uoluntate imperator creatus, XIV annisannus digno equitatis preconio fuit. Hic in Mammeam matrem suam, quia Cristiana erat, unicein nece pius fuit, et ob id omnibus amabilis, et quamplurimis benignus; qui expeditione in Persas facta, XersemXersen regem eorum maximo bello uictum interfecit. Ulpiano usus assessoreascensore summam sui moderationemmoderaminem reipublice exhibuit, sed militari tumultu apud MogonciacumMoguntiacum interfectus est.

His autem diebus Origenes presbiter Alexandrie, immo doctor toto orbi clarus habetur, quem Mammea mater Alexandri audire curauit, et AntiochiamAntiociam accitum summo honore habuit. Quo tempore Urbanus Rome episcopus martyrio uitam finiuit, et sepultus est cum fratribus suis. Huic successit Pon[89v]tianus natione RomanusRomani ex patre Calpurnio, seditque annis quinque mensibus sex. Qui iussu Alexandri in exilio damnatusdampnatus in insula Sardinia, ibique pro Christi nomine martyr effectus, quieuit in pace. Cuius corpus Anterus, qui ei successit, detulit in Romam, et sepeliuit in cimiterio Calixti uia Appia. AntherusAnterus natione Grecus ex patre Romulo post hunc Romanam rexit ecclesiam, seditque annis undecim mense uno. Hic constituit , ut episcopi maxime utilitatis , uel necessitatis causa possint transferri de sede in sedem. Hic gestas Martyrum a notariis diligenter exquisiuit, et in ecclesiis recondidit legendas. Et hic martyrio coronatus est sub Maximino, et sepultus est cum collegis suis in cimiterio Calixti.

Anno ab incarnatione Domini CCXXXVI et anno ab urbe condita CMLXXXVII Maximinus uigesimus secundus ab Augusto , ex corpore militari primus ad imperium accessit, sola militum uoluntate, cum nulla senatus intercessisset auctoritas, postquam bellum in Germania gesserat.

Sexta persecutio in ecclesia

Mox imperator creatus persecutiones in Christianos sextus a Nerone exercuit ;: maxime propter Christianam Alexandriam, que successerat Mammee, matris eius familie ,: uel precipue propter Origenem presbyterum miserat. [90r] Hic autem tertio postquam regnauerat anno, a Pupieno interfectus, et persecutionis , et uite finem fecit.

Post AntherumAnterum Fabianus natione Romanus ex patre Fabio Romanus episcopus factus est, seditque annis tredecim mensibus undecim. Hic constituit , ut omni anno in cena Domini ChrismaCrisma ab episcopo consecraretur , et uetus in ecclesiis concremaretur. Hic regiones diuisit septem diaconibus, qui a notariis gestagestas Martyrum in integro colligerent. Et hic martyrio uitam finiuit , et sepultus est ad catacumbas, Decio Cesare presidente sub Philippis christianis imperatoribus.

Anno ab incarnatione Domini CCXXXIX et anno ab urbe condita CMXCI Gordianus uicesimus tertiusquartus ab Augusto imperator creatus mansit in eo annis sex; quamuis cum eo duo alii Augusti essent creati obscurissimo genere, Pupienus uidelicet , et Albinus. Gordianus autem genere nobilis, cum consensu militum, cum proconsulatum Africe ageret, Maximino imperanteimperatore, princeps fuitfuisset electus. Hic cum Romam uenisset, Pupienus et Albinus in palatio interfecti sunt, soli Gordiano imperio reseruato. Gordianus itaque admodum puer ad bellum Parthicum profecturus, Iani portas aperit. Igitur Gordianus ingentibus preliis aduersus Parthos prospere gestis, suorum fraude rediens super EuphratemEufraten interfectus est. His temporibus [90v] Iulius Africanus inter scriptores ecclesiasticos nobilis habebatur, sicut in cronicis, quas conscripsit Alexandrie, ipsemet refert. Origenes in Cesarea Palestine Theodorum, cognomento Gregorium, et AthenodorumAthenadorum adolescentulos fratres, Ponti postea nobilissimos episcopos, diuina philosophia imbuit. Sub hoc habebatur Porphyrius Plotini platonici philosophi auditor, Theopompus philosophus apud Cheroniam, et NicanorNicanos sophista penes Athenam pollebat.

Anno ab incarnatione Domini CCXLV et anno ab urbe condita CMXCVII Philippus uicesimus quartus ab Augusto, statim occiso Gordiano, imperator circa EuphratenEufraten creatus, Philippum filium suum consortem regni fecit, exercitumque ex Syria incolumemincolumen ad Italiam reduxit, mansitque in eaeo annis septem. Hic primus imperator omnium Christianus fuit, ac post tertium imperii eius annum, millesimus a conditione Rome annus expletus est. Ita magnificis ludis augustissimus omnium preteritorum hic natalis annus a Christiano imperatore celebratus est. Nec dubium est, quin Philippus huius tante deuotionis gloriam et honorem ad Christum , et ecclesiam reportaret, quando ascensum in capitolium , immolatasque ex more hostias nullus auctor ostendit. Ambo tamen Philippi, quamuis diuersis locis , [91r] tumultu militari , et Decii fraude interfecti sunt. E quibus iunior Philippus adeo seueri animi fuit, ut nullius cuiusquam commentocomento solui potuerit, patremque ludis secularibus concinnantem uultu annotauerit auersato. Origenes aduersus quemdam EpicurumEpycurum philosophum, qui contra Christianos libros conscripserat octo uoluminibus respondit: qui, ut breuiter dicam, tantum scribendi sedulus fuit, ut IeronymusIeronimus quodam loco plusquam sex milia librorum eius se legisse commemoretmemorat. His quoque diebus, Decio iam Cesare existente, Cornelius natione Romanus ex patre Castino , post Fabianum suscepit episcopatum , seditque annis duobusduo mensibus duobusduo. Hic sacerdotibus concessit pro recta fide iurare. Huius tempore corpora apostolorum Petri et Pauli ab orientalibus uiris noctu furata sunt: quo facto terremotus tantustantum Romanam concussit ciuitatem, ut pene omnes mori cogitarent. Sicque factum est, ut omnes , tam pagani , quam Christiani, tam uiri , quam mulieres, tam paruuli , quam senes , ita unanimiter prompta uoluntate eos persequerentur, ut diceres totam urbem demigrare. Sed Dei nutu , ita factum est, ut et sanctorum corpora Rome cum honore reportata sunt et uiri religiosi, qui hoc amore pietatis fecerant, a cruciatu et morte Dei misericordia liberati suntsint. Sanctorum corpora [91v] per annum apud catacumbas inhumata iacuere. Interea ex precepto Decii Cesaris sub Philippis christianis imperatoribus , et totius senatus consultoconsultu concessum est Romano pontifici , ceterisque christianis libere ad sepulturas Apostolorum faciendas insudare, et ad id faciendum data sunt eis de fisco reipublice adiutoria. Primum quidem beati Pauli corpus leuatum de catacumba suscepit papa Cornelius, et sepeliuit una cum Lucina in predio eiusdem, uia OstiensiHostiensi, ad latus, ubi decollatus est. Beati uero Petri corpus accepit prefatus Episcopus, et posuit iuxta locum, ubi crucifixus est, inter corpora sanctorum episcoporum in templo Apollinis in monte aureo Uaticani Palatii Neroniani. Hic idem Cornelius post iussu Decii imperatoris effecti exilio Centumcellis damnatusdampnatus est et martyrio uitam tiniuit. Quo tempore Antonius monachus claruit.

AnnoAnni Domini CCLII et anno ab urbe condita millesimo quarto Decius ea Pannonia inferiori, Budalie natus, ciuilis belli, quod in Gallia motum fuerat, incentorintentor et repressor, occisis Philippis, uicesimus quintusquartus ab Augusto, simul cum filio suo, quem Cesarem fecit, inuasit imperium tenuitque annis tribus.

Septima persecutio in Ecclesia.

Idemque continuo ad persequendum , interficiendosque Christianos, septimus post Neronem [92r] feralia dispersit edicta, plurimosque sanctorum ad coronas Christi de suis cruciatibus misit. Hic in medio barbarorum sinu interfectus est, filius autem eius gurgite paludis submersus est, ita ut nec cadauer eius potuerit inueniri. Digno damnatusdampnatus iudicio qui persecutionem in Christianos mouens, beatum Laurentium leuitam et martyrem extinxit.

Beda: Decius regnauit annis duobus mensibus sex. Hic cum Philippos patrem et filium interfecisset, obab eorum odium rabido furore persecutionem in Christianos mouit, in quaquo Fauianus in urbe Roma martyrio coronatur, post quem beatus Cornelius martyrio coronatur. Cui successit Lucius natione Romanus ex patre PorphyrioPorphirio, seditque annis tribus mensibus duobus. Hic precepit, ut duo presbyteri , et tres diaconi in omni loco episcopum non desererentdefererent, propter testimonium ecclesiasticum. Qui postquam de exilio reuersus est, capite truncatus, positus est cum collegis suis episcopis. Stephanus natione Romanus ex patre Iulio post hunc curam suscepit episcopalem. Hic constituit , ut sacerdotes , et leuite uasis et uestibus sacratissacris in usu cotidiano non utantur, nisi in ecclesia tantum. Et hic decollatus est ex precepto Decii intra missarum solempnia, quando communicabat, cum duodecim presbyteris et septem Diaconibus , et decem et septem clericis, et in eodem [92v] loco ad Catacumbas sepultus est.

XistusXystus natione Grecus ex philosopho post hunc intrepidus accessit ad pontificatum, seditque anno uno mensibus decem. Hic non metuens principum minas , nec Imperialia precepta, dixit ad clerum suum: fratres et commilitones , audistis precepta seua uulgari .! uidete, nemo metuat terrores. Tunc commendans thesauros ecclesie beato Laurentio, ipse tentus , et catenatus ante templum Martis ductus , et in eo loco decollatus est cum Felicissimo et Agapito et sepultus in cemeteriocimeterio Calixti.

Cui Dionisius ex monacho successit, seditque annis duobus mensibus tribus. Hic constituit in urbe RomaRome presbyteros in titulis singulis singulos propter penitentespenitentiam suscipiendos , et propter baptisma, et parochiasparrochias diuisit. Interea Alexander Ierosolimorum episcopus apud Cesaream Palestine interficitur. Quidam autem uolunt Decium non solum imperii sui tempore, uerum sub quibusdam aliis ante se regnantibus, propter crudelitatem, quam in Christianos exagitabat, Cesar, ad id sequendum fuisse.

Post interitum Decii, mox Gallus et UolusianusBolusianus filius eius imperatores creati sunt. Sub his Emilianus in Moesiaimmo esia res nouas molitus est. Ad quem opprimendum cum ambo profecti essent, inter Danubium amnem interfecti sunt, non completo bi[93r]ennio. Hi nihilnichil omnino clarum fecerunt: sola pestilenciapestilentia et morbis atque egritudinibus notus eorum principatus fuit. Emilianus , obscurissime natus, obscurius imperauit; siquidem Maurus fuerat ac tertio mense extinctus est.

Beda: Gallus cum UolusianoBolusiano filio regnauit annis duobus, mensibus quattuor. Huius imperii tempus DionysiusDionisius Alexandrie episcopus ita meminit: At ne Gallus quidem Decii malum aut uidere potuit, aut cauere ,: sed in eundem offensionis lapidem impegit ,: cuius cum regnum in initio floreret , et cuncta ex sententia ei crederent, sanctos uiros, qui pro pace eius regni Deo summo supplicabant, persecutus est, cum quibus et prosperitatem suam fugauit , et pacem. Origenes septuagesimo etatis sue anno nondum adnon de integrum impleto defunctus et in urbe Tyri sepultus est.

Anno ab incarnatione Domini CCLVII et anno ab urbe condita MX, duo imperatores, uicesimo septimo post Augustum loco, creati sunt :. Ualerianus in Grecia ab exercitu Augustus appellatus ;. Rome autem a Senatu GallienusGalienus Cesar creatus, mansitque Gallienus in regno infeliciter annis quindecim, respirante Christianorum persecutione a Decio facta.

Octaua persecutio in Ecclesia.

Ualerianus siquidem mox ut arripuit imperium [93v] octauus a Nerone adigi per tormenta Christianos ad idolatriam, abnegantesque eameum , interfici iussit, fuso per omnem Romanam solitudinem sanguine sanctorum. Ualerianus ilicoillico nefarii auctor edicti, a Sapore Persarum rege captus, imperator populi Romani ignominiosus, apud Persas seruitute consenuit, ac infamis officii continua, donec uixit, damnationedampnatione sortitus, ut ipse adclinis humi regem semper ascensurum in equum non manu sua, sed dorso attolleret. Et GallienusGalienus quidem tam preclaro Dei iudicio territus, tanquam misero college permotus exemplo, pacem ecclesie tepidam restituit. Sed non compensat iniurie, ultionisque mensuram unius impii quamuis perpetua, et supra modum abominandaabhominanda captiuitas: contra tot milia excruciata sanctorum , iustorumqueiustorum sanguis ad Deum clamans, in eadem se terra, ubi fusus est, uindicari rogat. Non enim de solo constitutore precepti iustum supplicii iudicium flagitabatur, sed etiam executores, delatores, accusatores, spectatores , ac iudices, postremo omnes , qui iniustissime crudelitati uel tacita uoluntate assentiebanturassentabantur, quia Deus secretorum cognitor est, quorum maxima per omnes prouincias pars hominum uersabatur, eadem ultionis plaga corripi iustum erat. Soluuntur repente undique, per[94r]missu Dei, ad hoc circumposite, relicteque gentes, laxatisque habenis in omnes Romanorum fines inuehunturinueuntur Germani ex Alpibus ; RhetiaGrecia , totaque Italia penetrata, Rauennam usque perueniunt; Alamanni Gallias peruagantes, etiam in Italiam transierunt ;, Grecia, Macedonia, Pontus , et Asia Gothorum inundatione delenturdeletur. Nam Dacia trans Danubium in perpetuum aufertur; Quadi , et Sarmate Pannonias depopulantur; Germani ulteriores abrasa potiuntur Yspania; Parthi Mesopotamiam auferunt, Syriamque conradunt. Et ne qui forte Romani corporis ad hanc dilacerationem cessaret, conspirant intrinsecus tyrannitiranni, consurgunt bella ciuilia, funditur ubique sanguis Romanorum, Romanis barbarisque seuientibus: sed cito ira Dei in misericordiammisericordia uertitur. Igitur primus GenuusEugenius qui purpuram imperii sumpserat, apud Nitriam occiditur. Postumus obscurissime natus inuasit tyrannidem, multo quidem reipublice commodo, nam per decem annos ingenti uirtute ac moderatione usus et dominantes hostes expulit et perditas prouincias in pristinam faciem reformauit; qui seditione militum interfectus est. Emilianus apud MaguntiamMagunciam, cum res nouas moliretur, oppressus est. Post mortem PostumiiPostunii Marius uilissimus opifex pur[94v]puram sumpsit, et secunda imperii die interfectus est. Deinde Uictorinus a Gallis ultro creatus , uir strenuissimus, sed cum esset nimie libidinis , et matrimonia aliena corrumpens, a centenario quodam dolum machinante , Agrippine occisus est, imperii sui anno secundo. Huic successit Tetricius senator, qui tunc Aquitaniam honore presidis administrans, absens a militibus imperator creatuselectus est, et apud Burdigalem purpuram sumpsit, multasque seditiones militum pertulit. At uero in Oriente per OdenathumOdenachum quemdam collecta agresti manu, Perse uicti sunt ac repulsi, defensata Syria, recepta Mesopotamia, et usque ad CtesifontemActesifontem rusticani Syrie cum OdenathoOdenacho suo uincendo uenerunt. GallienusGalienus autem cum rempublicam deseruisset , ac Mediolani libidinibus inseruiret, fraude Aureliani ducis sui occisus est imperii sui anno nono.

Beda: Ualerianus cum filio Galieno regnauit annis quindecim. Hic in Christianos persecutione commota, statim a Sapore rege Persarum capitur, ibique luminibus orbatus, seruitute miserabilimirabili consenescit. Unde Galienus tam claro Dei iudicio territus, pacem Ecclesiis reddidit; sed ob meritum tamen uel proprie libidinis , uel paterne impietatis , innumera barbaris assurgentibus, Romani regni detri[95r]menta sustinuit. Hac persecutione Ciprianus Cartaginensis episcopus, cuius doctissima extant opuscula, martyrio coronatur; cuius uite et passionis uolumen egregium reliquit Pontius diaconus eius, qui usque ad diem passionis eius cum ipso exilium sustinuit. Theodorus autem, cuius supra meminimus, cognomento Gregorius , Neocesaree Ponti episcopus, magna uirtutum gloria claret, e quibus unum est, quod ut ecclesie faciende locus sufficeret, montem precibus mouet , et alias trasfert. Quo tempore DionysiusDionisius RomeRomae episcopus martyrio coronatur, et sepelitur cum fratribus suis. Felix natione Romanus ex patre Constantio , post hunc episcopus effectus est, seditque annis quattuor, mensibus tribus. Hic constituit super reliquias MartirumMartyrum missas celebrari . Et, et hic martiriomartyrio coronatus est , et sepultus in Cimiterio PretextatiPretextari. Marcus natione Romanus post hunc suscepit episcopatum. Hic constituit , ut nullus episcopus , uel sacerdos, etiam si maioris scientie et probitatis sit, anteponat se prius quam ipse, ordinato. Et hic solus de tantorum numero pontificum , martyrium euasit, et requiescit in ecclesia, in qua prius presbyter ordinatus fuerat, quequae usque hodie ecclesia sancti Marci dicitur in media Roma, in regione, que dicitur Pinus.

Anno Domini CCLXVIICCLXXII [95v] et anno ab urbe condita MXXV Claudius uicesimus octauus ab Augusto a militibus electus , et a senatu appellatusappellatur Augustus, imperium sumpsit, et per annum unum , et menses nouem feliciter tenuit. Hic statim Gothos , iam per annos quindecim IllyricumIlliricum , Macedoniamque uastantes, bello adhortus, incredibili eos strage deleuit. Cum Alamannis haudaut procul a laculaco Uenaco in syluasilua, que Linguona dicitur, dimicans, tantam multitudinem fudit, ut egre pars dimidia superfuerit; ob que clypeusclippeus ei aureus , et in Capitolio statua ei aurea collocata est. Sed priusquam biennium imperii expleret, apud SyrmiumSirmium morbo correptus interiit. Tunc Marcion disertissimusdissertissimus AntiocheneAntiocene ecclesie presbyter, qui in eadem urbe rhetoricamretholicam docuerat, aduersus Paulum de Samusathe , qui Antiochie episcopus dogmatizabat , Christum communis nature hominem tantum fuisse, accipientibus notariis disputauit, qui dialogus usque hodie extat. Claudio mortuo, QuintillusQuintillinus frater eius ab exercitu cum consensu senatus imperator electus est, uir quidem unice moderationis , et ciuilitatis, et solus fratri preferendus, septimo imperii die interfectus est.

Anno ab incarnatione Domini CCLXXIII et anno ab urbe condita MXXVIIIMXXVII AurelianusAureliani [96r] XXIX ab Augusto imperium adeptus, quinque annis ac sex mensibus tenuit, uir industria militari excellentissimus, in bello potens; animi tamen immodiciinmodici, et ad crudelitatem propensiorispropensiors, qui expeditione in Danubium suscepta, Gothos magnis preliis profligauit, dicionemque Romanam antiquis terminis statuit. Inde in Orientem conuersus, ZenobiamZeboniam, que , occiso OdenathoOdenacho marito suo, Syriam receptam sibi uendicauit, magis prelii terrore, quam prelio, in potestatem redegit. Tetricum in Gallia minime sufficientem sustinere seditiones militum suorum, scribentemque etiam eidem Aureliano: Eripe me his, inuicte, malis , ac per hoc proditorem exercitus sui sine labore superauit. Sic Orientisorientis et Aquilonisaquilonis receptor, magna gloria triumphauit, precedentibusque currum Tetrico et ZenobiaZebonia. Hic urbem Romam muris firmioribus cinxit, honoribus ualidioribus sepsit, templum Soli hedificauit, in quo infinitum auri , gemmarumque constituit. Porcine carnis usum populo instituit. Iste primus apud Romanos coronam capiti imposuit , et uestimenta habuit cum auro et gemmis, quod adhuc Romani in consuetudine non habuerant. Plurimos nobiles capite dampnauit, seuus , et sanguinarius, ac necessarius magis in quibusdam, quam in [96v] nullo amabilis imperator; trux omni tempore, etiam filii sororis interfector, discipline tamen militaris, et morum magna ex parte correptor.

Nona persecutio in Ecclesia.

Nouissime cum aduersus Christianos persecutionem nonus a Nerone mouensmonens decerneret, fulmen ante eum magno pauore circumstantium ruit, ac non multo post a militibus occisus est, itineris medio inter Constantinopolim , et Eracliam, strate ueteris loco, quod Cenoforum appellatur. Sub hoc aiunt pollere Philostratum Atheniensem ystoriographum , et Longinum. Eutichianus natione Tuscus ex patre Marino , post MarcumMarcus Romanus dictus est episcopusarchiepiscopus, seditque anno uno mense uno. Hic constituit fruges super altare tantum fabe et uue benedici. Hic temporibus suis trecentum quadraginta duosCCCXLII martires manibus suis sepeliuit. Et hic martiriomartyrio coronatur, et sepelitur cum fratribus suis in cimiterio Calixti.

Anno ab incarnatione Domini CCLXXVIII , et anno ab urbe condita MXXXII Tacitus tricesimus ab Augusto imperium adeptus, uir egregie moderationis , et reipublice regende idoneus; nichil tamen ostendere potuit, quia sexto mense regni sui occisus est in Ponto. Post quem [97r] Florianus parem regni sortem ferens, tertio demum mense apud Tharsum interfectus est, nec quicquam memorie dignum fecit. AnatoliusAnatholius natione Alexandrinus LaodiceeLaodicie Syrie episcopus, philosophorum disciplinis eruditus, plurimo sermone celebratur; cuius ingenii magnitudo de libro, quem supra Paschapascha composuit, et decem libris arithmetice institutionis, potest apertissime cognosci. Insana Manicheorum heresis his temporibus oritur a quodam Persigena, nomine Manes.

Anno ab incarnatione Domini CCLXXIX et anno ab urbe condita MXXXIII Probus , uir illustris gloria militari , ad administrationem reipublice accessit, tenuitque imperium annis sex et mensibus quattuor. Hic Gallias iam dudum a Barbaris occupatas, per multa et grauia bella deletis tandem hostibus ad perfectum liberauit. Bella deinde ciuilia , equidem sanguine plurimo duo gessit, unum in Orienteoriente, quo Saturninum tyrannide subnixum oppressit et cepit; aliud , quoquoque Proculum , et Bonosum apud Agrippinam magnis preliis superatos interfecit. Gallis , et Pannoniis apud Sirmium quoque et Mesiam uineas conseri iussit, et Prouincialibus colendas dedit. Hic cum innumera bella gessisset, pace patrata, dixit breui: Breui milites necessarios non futuros; [97v] uir acer, strenuus, iustus, et qui AurelianumAureliano equaret gloria militari; morum autem ciuilitateciuitatem superaret. Interfectus est apud Sirmium tumultu militari in turri ferrata.

Beda: Secundo huius anno, ut in chronicis Eusebii legitur, iuxta Antiochenos CCCXXV anni , iuxta Tyrios CDII , iuxta LaodicenosLaudicenos CCCXXIV, iuxta Edessenos DLXXXVIII, iuxta Ascalonitas CCCLXXX, secundum Hebreos initium LXXXVI, Iobelei, quodquo significat annos quattuor milia CCL, Archelaus Mesopotamie episcopus librum disputationis sue, quam habuit aduersus Manicheum exeuntem de Perside Syro sermone composuit, qui translatus a Grecis habetur a multis.

Anno ab incarnatione Domini CCLXXXV et anno ab urbe condita MXXXVIIIMXXXIX Carus Narbonensis tricesimus secundusXXXII ab Augusto suscepit imperium , ac biennio tenuit, qui dum filios suos Carinum , et Numerianum consortes regni effecissetesse fecisset, bellum aduersus Sarmatas gessit, sed nunciatonuntiato Persarum tumultu , ad Orientemorientem profectus est; res contra Parthos nobiles egit , ipsosque prelio fudit, urbes Coelenen et CtesifontemActhesifontem nobilissimas cepit , et cum castra super Tigridem haberet, fulmine ictus interiit. Numerianus filius eius, quem secum Cesarem ad Persas duxerat, adolescens egregie indolis, cum oculorum [98r] dolore correptus in lectulolectululectula ueheretur, fraude Apri soceri sui impulsusinpulsus et interfectus est. Interea Carinus, quem Cesarem ad Parthos proficiscens Carus in IllyricoIllirico, Gallia, et ItaliaYtalia reliquerat, omnibus se sceleribus inquinauit, plurimos innoxios , fictis criminibus occidit, matrimonia nobilia corrupit, condiscipulis quoque, qui eum in auditorio uerbi fatigatione taxauerant, perniciosus fuit, atque omnibus hominibushonoribus inuisus, non post multum a DiocletianoDioclitiano difficili bello et maximo labore apud Margum superatus; ac propter flagitia sua penam dedit uite. Gaius, natione Dalmata, ex genere DiocletianiDioclitiani, ex patre Gaio , post Euthichianum urbis Rome episcopum suscepit cathedram, seditque annis undecim mensibus quattuor. Hic constituit, ut ordines in ecclesia sic ascenderent, ut essentesset hostiarius, lector, exorcista, accolytusaccolitus, subdiaconus, diaconus, presbyter , et exinde episcopus ordinaretur. Hic fugiens persecutionem DiocletianiDioclitiani in cryptiscriptis habitando per annos nouem, ab eodem Dioclitiano martyrio coronatur. Marcellinus, natione Romanus, ex patre ProiectoPiecto , post hunc in Romanum eligitur episcopum seditque annis octo, mensibus quattuor. Pierius presbyter Alexandrie , sub Theodone episcopo tunc florentissime populos docuit et tantam sermonis diuersorumque [98v] tractatuum, qui usque hodie extant, inuenit elegantiam, ut Origenes iunior uocaretur; uir mire parsimoniesparsimonie, paupertatis appetitor, qui post persecutionem , omni tempore uite sue Rome uersatus est.

Anno ab incarnatione Domini CCLXXXVIICCLXXXV , et anno ab urbe condita MXLI DiocletianusDioclitianus tricesimus tertiusXXXIII ab Augusto, ab exercitu imperator electus, XX annis in imperio fuit; uir DalmatiaDalmacia oriundus , et obscurissime natus, adeo ut a nonnullis cuiusdam senatoris libertinus fuisse credatur. Is primum militibus in concionecontentione iurauit. Numerianum nullo suo dolo interfectum; ut autem potestatis copiam habuit, Aprum interfectorem Numeriani manu sua interfecit. Dehinc postquam Carinum superauit, cum in Gallia Amandus , et ElianusHelianus collecta rusticanorum manu, quos UacandasAccaudas uocabant, perniciosos tumultus excitauissent, Maximianum, cognomento Herculium, Cesarem fecit, misitque in Gallias, qui facile agrestiumaggrestium hominum imperitiam , et confusam manum militari uirtute compescuit. Deinde Carausius quidam genere infimus, sed consilio , et manu promptus, qui seuereserene militie famam fuerat consecutus, cum ad obseruanda Oceani litora, que tunc Franci , et Saxo[99r]nes infestabant positus plus in perniciem , quam in profectu reipublice ageret, ereptam predonibus predam nulla ex parte restituendo dominis, sed sibi soli uendicando, accendit suspicionemsuspitionem, quia ipsos quoque hostes ad incursandos fines artifici negligentianeglegentia permitteret: quamobrem a Maximiano iussus occidi, purpuram sumpsit, ac BritanniasBritannos occupauit. Igitur per omnes Romanorum fines subitarum turbationum strages concrepuerunt, Carausio in Britannia rebellante, Achilleo in EgyptoEgipto, cum et Africam Quinquegentiani infestarent ,. Narseus autem rex Persarum Orientemorientem bello premeret. Hoc periculo DiocletianusDioclitianus permotus, Maximianum HerculeumHerculium ex Cesare fecit Augustum, Constantium uero et Maximianum Galerium Cesares legit; quorum quidem Constantius nepos Claudii per filias esse traditur. Constantius HerculeiHerculii Maximiani priuignam, Theodoram nomine, accepit uxorem, ex qua sex filios fratres Constantini habuit . GaleriusGalarius autem filiam DiocletianiDioclitiani, Ualeriam nomine, accepit uxorem. Carausius Brittannia sibi per septem annos fortissime uendicata, tandem fraude AlectiAllecti socii sui interfectus est. AlectusAllectus postea ereptam Carausio insulam per triennium tenuit; quem Asclepiodotus prefectus pretorii oppressit, Brittanniamque post [99v] decem annos recepit. Constantius uero Cesar in Gallia primo prelio ab AlamannisAlammannis profligato exercitu suo, uix ipse subreptus est; secundo autem secutasecuto est satis secunda uictoria; nam paucis horis sexaginta milliamilia AlamannorumAlammannorum cesa referuntur. At Maximianus Augustus Quinquegentianos in Africa domuit. DiocletianusDioclitianus autem Achilleum obsessum per octo menses, apud Alexandriam direptioni dedit, EgyptumEgiptum totam proscriptionibus , cedibusque fedauit. Preterea Galerius Maximianus, cum duobus iam preliis aduersus Narseum conflixisset, tertiotertia inter Gallinicum , et CarrasCharras congressus , et uictus, amissisammissis copiis ad DiocletianumDioclitianum refugit ;: a quo arrogantissime susceptus est, ita ut per Vquattuor milia passuum purpuratus ante uehiculum eius cucurrisse referatur. Uerum hac contumelia, quasi cotequa sicuti ad uirtutem usus est, mox per IllyricumIlliricum , et MesiamMoesiam undique copias contraxit, Narseum magnis consiliis , uiribusque superauit. Extinctis Persarum copiis , ipsoque Narseo in fugam coacto, castra eius inuasit, uxores, sorores, liberosque cepit, immensaminmensam uim gaze Persice diripuit, captiuos , quamplurimos Persarum nobilium abduxit; reuersus in Mesopotamiam ouans regressus a DiocletianoDioclitiano plurimo honore susceptus est . Postea; postea per eosdem duces strenue [100r] aduersus Carpos , Basternasque pugnatum est. Sarmatas deinde uicerunt; quorum copiosissimam captiuam multitudinem per Romanorum finium disperseredisperse presidia. DiocletianusDioclitianus quippe moderatus callide fuit, sagax , et admodum subtilis ingenii, et qui seueritate sua alienam inuidiam uellet explere; diligentissimus tamen , et solertissimussollertissimus princeps. In imperio Romano primus regie consuetudinis formamforma magis , quam Romane libertatis inuexeratinheseratinexerat, et adorari se iussit, cum antea cuncti salutarentur. Ornamenta auri atque gemmarum uestibus , calciamentisquecalceamentisque indidit, nam prius imperii insigne in clamide purpurea tantum fuerat, reliqua communia. Herculius autem propalam ferus, uir ad omnem asperitatem , seuitiamque procliuisprocliuus, inuidus, incommodus, ciuilitatis penitus expers, asperitatem suam uultus horrore significans ;: hic nature sue indulgens , Dioclitiano in omnibus senioribusseuioribus consiliis obsecutus.

Decima persecutio in Ecclesia.

Interea DiocletianusDioclitianus in Orienteoriente anno nonodecimo eius imperii et Maximianus in Occidenteoccidente uastari ecclesias, affligi , interficique Christianos decimo post Neronem loco ceperunt, que persecutionibus fere omnibus anteactis diuturnior , atque immanior fuit; nam per decem annos incendiis ecclesia, libris quoque exustis, [100v] proscriptionibus innocentum, cedibus martyrum cedibus , incessabiliter acta est. Hec persecutio tam crudelis , et crebra fuit, ut intra unum mensem decem et septem milia martyrum pro Christo passi inueniantur. Quo tempore Marcellinus papa territus simul ex quorumdam suasu , et propter acceptam pecuniam a Dioclitiano deceptus turificauit idolis; quamobremquamabrem conuenere episcopi Rome ex diuersis prouinciis, non penis, non exiliis, non ipso mortis discrimine pauefacti, numero centum quindecim, qui cum lacrymislacrimis et gemitu celebrantes Concilium , sciscitabantsiscitabant cum reuerentia episcopum, si ita res se haberet, ut fama retulerat. Marcellinus uero rem omnem seriatimferiatim , confessus est, et se peccasse et se reum esse professus est, adiciens etiam se paratum obedire quicquid illi sibi uoluissent imponere. Ad hec illi: Absitabsit, ut summus pontifex ab aliquo iudicetur; negasti tu, negauit et Petrus magister tuus. Et quis Apostolorum ausus fuit eum exinde iudicare? Sed egressus foras fleuit amare. Tu igitur in sinu tuo collige causam tuam, tuo proprio ore te iudica. Audiens hec Marcellinus: ob scelus, inquit, et idolatriamIdolatriam, quod infelix commisi, iudico me deponendum, anathematizo etiam quicumque corpus meum tradiderit se[101r]pulture; et accepto puluere flens posuit super caput suum, et dixit: heu me auarum, me corrupit aurum, et non possum in sacerdotio manere. Sicque pergens ad DiocletianumDioclitianum , et grauissimis eum uerbis exasperans, ultro se professus christianum, cum Claudio et Quirino et Antonino capitalem accepit sententiam. Cuius corpus per trigintaquinque dies iacuit inhumatum; noctu uero apparuit apostolorum princeps in uisione Marcello sacerdoti, qui post eum episcopus effectus est, dicens: Marcelle , dormis? Atat ille: Quisquis es , Domine? Etet ille: Ego sum princeps apostolorum magister tuus, et adiecit: Marcelle , corpus meum, quod inhumatum est , quare non sepelis? Atat ille: Domine , corpus tuum digno cum honore sepultum est. Et Petrusille: Corpus Marcellini fratris mei, qui pro Christo sanguinem fudit , quare non sepelis? Non legisti in euangelio sententiam Domini dicentis: omnis, qui se humiliat, exaltabitur? Multummultum se humiliauit, qui indignum sepultura se iudicauit. Uade ergo, et sepeli eum iuxta me, ut quos non separauit martyrium, quosque iustificauit Dei gratia, non diuidat sepultura. Sicque factum est et sepultus est secus pedes beati Petri.

Marcellus natione Romanus , ex patre Benedicto , post hunc leuatur episcopus. Hic fecit cimitera uia [101v] Salaria , et uiginti quinque titulos constituit in urbe Roma , et dioceses propter baptismum , et penitentiam multorum, qui conuertebantur ex paganis, et propter sepulturas martyrum. Huius temporibus uenerabilis matrona Lucina ecclesiam Christi rerum suarum fecit heredem. Quod audiens DiocletianusDioclitianus, dampnauit eam proscriptione, et iussit ut Marcellus episcopus dampnaretur in domo eiusdem matrone ad custodiendum animalia publica, et per quinque annos compedibus ligatus in eodem martyrio perdurans, per epistolas parochiasparrochias diuidebat. Postea uero christiana religione crescente, domus catabuli in pulcherrimampulcerrimam ecclesiam translata est, que usque hodie sancti MarcelliMarci nomine titulatur. Passus est ea tempestate beatus MauritiusMauricius cum una Cristianorum legione apud flumen Rodanum; passus est Pamphilius Eusebii Cesariensis episcopi necessarius, cuiusciuis uitam ipseipsius tribus libris comprehendit; passi sunt et duodecim fratres , ac beatus Marcus Ecane urbis episcopus, Sergius quoque , et Bacchus, Cosmas , et Damianus , et alii quamplures, innumerabilesque per innumera terrarum loca. Secundo persecutionis anno, DiocletianusDioclitianus ab inuito exegit Maximiano , ut simul purpuram, imperiumque deponerent, ac iunioribus in rempublicam substitutis, ipsi in priuato otio [102r] consenescerent. Itaque sub uno die DiocletianusDioclitianus Nicomedie, Maximianus Mediolani potestatem imperii simul , cultumque deposuerunt. Attamen cepta semel persecutio usque ad septimum Constantini annumanum per decem annos feruere non cessat. DiocletianusDioclitianus priuatus in uilla, que haudaut procul a Salona est, preclaro otio senuit, qui dum ab HerculeoHerculio , atque a Galerio ad recipiendum imperium rogaretur, tanquam pestem aliquam detestans, in hunc modum respondit: Utinam si Salone possetis uiuere, olera manibus uestris magis institui, quam istud temtandumtemptandum iudicaretis. Galerius itaque , Maximianus et Constantius Augusti, primi Romanum imperium in duas partes determinauerunt ,; ita ut Galerius IllyricumIlliricum, Asiam , et Orientemorientem; Constantius uero Italiam, Africam, Ispaniam , et Gallias optineret. Sed Constantius , uir tranquillissimus, Gallia tantum Ispaniaque contentus, Galerio ceteras partes concessit. Constantius quidem uir egregius , et summe mansuetudinis , ac prestantissime ciuilitatis, diuitiis prouincialium , ac priuatorum studens, fisci commoda non admodum affectans, dicensque melius esse publicas opes aac priuatis seruari, quam intra unum claustrum teneri. Qui adeo modici cultus sibi curam reseruabat, ut priua[102v]torum aliquando indumentum gereret, atque in amicorum uehiculis sederet. Aliquando etiam dum feriatis diebus cum amicis epulandum esset, priuatorum ei argento petito triclinia decorarentur. Hic omnino amabilis , ac uenerabilis Gallis fuit, precipue quod DiocletianiDioclitiani suspectam prudentiam , et Maximiani sanguinariam potestatem , imperio , eius euaserunt. Galerius autem uir prone moderationis , et egregius rei militaris, cum Italiam quoque, sinente Constantio, ad administrationemamministrationem sibi accessisse sentiret ,: Cesares duos creauit, MaximinumMaximum, quem orienti prefecit, et SeuerumSeuerus , cui Italiam dedit: ipse in IllyricoIllirico commoratus. Constantius uero sextodecimo imperii sui anno in Britania , Eboraci diem obiit. Qui Constantinum filium ex obscuriore Helene concubine matrimonio sibi natum, ex uite sue tempore ad imperium tulit. Tertio itaque persecutionis anno, quo et Constantius obiit, Maximinus magis quam Seuerus maleficia et stupra Christianorum persecutionibus accumulat. Quo tempore Eusebius natione Grecus ex medico , post Marcellum Romanam rexit ecclesiam annis duobus mense uno. Huius temporibus inuenta est crux Domini nostri Ihesu [103r] Christi V nonas madiimagii : et baptizatus est Iudas, qui et Quiriacus uocatur ,. Qui etiam Eusebius martyrio coronatur , et sepultus est cum fratribus suis.

Melciades natione Afer huic successit in episcopatu, seditque annis tribus mensibus septem. Hic constituit , ut nulla ratione die dominico , aut quintaV feria ieiunium quis de fidelibus ageret. Et hic martyrio coronatus est, et appositus ad fratres suos. Passus est ea tempestate Petrus Alexandrinus episcopus, cum plurimis Egypti episcopis. Lucianus quoque uir moribus , et continentia , et eruditione precipuus, AntiochenusAntiocenus presbiter , passus est et ThimotheusTimotheus Rome, et quamplures alii per diuersa loca.

Anni Domini CCCVIII Constantinus Constantii ex obscuriore matrimonio Helene filius, et in loco patris exoptatissimusexoptissimus ac moderatormederator, in Britannia creatuseffectus imperator est, regnauitque annis XXX mensibus X. Ab anno autem persecutionis quarto, Maxentius Herculii Maximiani filius Rome Augustus appellatur. Licinius Dacia oriundus, Constantie sororis Constantini uir, Carmunti imperator creaturcreatus. Ita respublica tunc sub nouis quattuor principibus fuit: Constantino , et MasentioMaxentio filiis Augustorum , Licinio autem , et Maximino hominibus nouis. [103v] Deinde quinto persecutionis anno, inter Constantinum , et Maxentium bellum ciuile exortum est. Maxentius sepe multis preliis fastigatus, ultime ad pontem Moluium uictus , et interfectus est. Maximinus persecutionis incentor , executorque infestissimus, apud Tharsum, dum ciuile bellum contra Licinium disponit, interit.

Ieronimus: Siluester natione Romanus ex patre Rufino , post Melciadem Romanam gubernauit ecclesiam, seditque annis XXIII mensibus IX. Hic persecutionem Constantini primo fugiens, exilio fuit in monte Sirapti ;: et postmodum rediens cum gloria, baptizauit eundem Constantinum Augustum. Sed quia de eius baptismo uarieuaria scripture pronunciantpronuntiant, dicendum mihi uidetur, quid diuerse scripture sentiant, et cui magis fides sit adhibenda. In decretali epistola Eusebii, sicut ipso narrante cognouimus, legimus , eundem principem post uictoriam ScitharumSitharum, qui transmeato Danubio Tracias uastauerantuastauerat, uenisse Romam, et ab Eusebio episcopo Romano cathecizatum, quamuis in multis codicibus, uitio scriptorum , reperiaturrepperiatur , eundem a prefato pontifice baptizatum ,: quod falsum satis euidenter apparet. Quis enim, tanto principe baptizato, auderet christianis necem inferre ? etEt ipsum [104r] Romanum pontificem , Melciadem nomine , iugulare? et cuius erat Tarquinius, nisi Romani imperatoris prefectus, qui Timotheum christianissimum uariis tormentis interemit, et Siluestrum eiusdem Timothei hospitem carcerali mancipauit custodia? et cuius persecutiones fugiens Siluester episcopusepiscopum in montem Sirapti latebram fouebat? Quia uero regius animus uariis implicitus curis per multa distenditur, a beato Eusebio cathecizatus distulit baptismum, quod postea, fauente gratia, reuelatione apostolorum commonitus, occasione recuperande salutis a beato susciperet Siluestro. Et ita hoc esse indubitanter catholica credit ecclesia. Illud uero, quod in historiahystoria ecclesiastica tripertitatripartita legitur ,; eumque usque ad mortem distulisse baptisma, et in Nicea ciuitate in Arriana fide baptizatum, mirabiliter abhorretaborret a uero. Quis enim nisi mente captus crediderit , tantum uirum, sub quo NicenaNicea Sinodus trecentorum decem et octo patrum sanctorum, in qua fides nostra recitata est, et Arrius cum suis complicibus dampnatus, errori se uellet mancipari dampnato, maxime cum et Arrium sciret sanctorum patrum , et sua auctoritate dampnatum , et ConstantinopoliConstantinopolim , Dei iudicio turpissima morte multatum? Beatus autem Siluester [104v] priuilegium meruit a Constantino Augusto, ut omnes episcopi sint subiecti Romano pontifici, ut iudices imperatori. Huius temporibus factum est Concilium cum eius precepto in Nicea BythinieBithinie, et congregati sunt trecentum decemCCCX et octoVIII episcopi catholici, qui exposuerunt fidem integram catholicam immaculatam, et damnaueruntdampnauerunt Arrium , et Fotinum , et Sabellium hereticos , uel eorum sequaces. In Urbe uero Roma congregauit ipse cum consilio Augusti ducentosCC octoginta episcopos, et dampnauit iterum Calixtum, Arrium et Fotinum , ac Sabellium hereticos , constituit chrismacrisma ab episcopo confici, et ut episcopus baptizatum consignet propter hereticam suasionem. Constituit etiam ut baptizatum statim et a fonte leuatum liniat presbyter crismate in uertice, propter occasionem transitus mortis. Hic constituit, ut Romanus presul a nullo iudicetur, et ut presbyter non condemnareturcondempnaretur, nisi sub quadraginta testium certa comprobatione. Et ut minoris ordinis aliquis maiorem se non posset accusare. Et ut nullus laicus clerico crimen audeat inferre, et ut clericus ante laicos non iudicetur; et ut nullus clericus propter causam suam quamlibet in curiam introiret, nec antecontra iudicem duceretur, nisi in ecclesia tantum. Hic con[105r]stituit ut diacones dalmaticis in ecclesia uterentur, et ut sacrificium altaris non in serico , neque in panno tincto celebretur, nisi tantum in lineo terreno procreato, sicut corpus domini nostri Ihesu Christi in syndonesindone munda sepultum est. Constituit etiam , ut si quis desideraretdesiderare in ecclesia militare , aut proficere, ut esset lector diesdie XXX, exorcista dies trigintaXXX, acolitus annos V, subdiaconus annos V, diaconus annos VII, presbyter annos III, probatus ex omni parte, etiam et ab his, qui foris sunt, testimonium habere bonum, unius uxoris uirum, uxorem a sacerdote benedictam, et sic ad ordinem episcopatus accederet. Et ut nullus maioris , uel prioris ordinis locum inuaderet, sed ordinem temporum cum religionis pudore cognosceret. Constituit etiam , ut si quis reus mortis ad ecclesiam confugerit, iudiciu mortis euadat.

Beatus autem Siluester catholicus et confessor quieuit in pace, et sepultus est Rome iuxta palatium Octauiani, ad locum, qui dicitur Caput. Constantinus igitur post decem annos, quam a persecutoribus ecclesia uexabatur, de persecutorepersecutione christianus effectus pacem ecclesie indulsit. Iste uir ingens , et omnia perficere nitens que in animo preparasset, simul principatum totius orbis affectans Licinio [105v] bellum intulit; Licinius autem auaritie cupidine omnium pessimus , neque alienus a luxurio uenerio, asper admodum, haudaut mediocriter impatiens, infestus literislitteris, quas, per inscientiam, uirus ac pestem publicam nominauit, precipue forensem industriam diligebat, rusticanus, eo quod ab eoeodem genere ortus alitusque erat, satis inutilisutilis , ac malitie custos. Hic itaque repentina rabie suscitatus, omnes christianos e palatio suo iussit expelli. Mox bellum inter Constantinum , et ipsum Licinium efferbuit ;: sed Constantinus Licinium in Pannonia primum uicit, deinde apud Kiala oppressit, uniuersaque Grecia potitus Licinium crebris bellis terra marique assurgentemastrinctum et repressum, tandem ad deditionemdedicionem coegit: priuatum iussit occidi anno dominationis sue fere quintodecimo. Quamuis omnibus iam ministris nefarienefariis persecutionis extinctis, his diebus Arrius AlexandrieAlexandrine urbis presbyter a ueritate fidei catholice deuians, exitiabile plurimis dogma constituit. Qui simul ut primum Alexandrie uel notus, uel notatus inter confusos uulgo sectatores , insectatoresque factus est , ab Alexandro eiusdem tunc urbis episcopo pulsus ecclesia est. Cumque homines, quos in erroremmerore seduxerat etiam in seditionemsedicionem excitaret, apud Niceam urbem Bithi[106r]nie conuentus trecentorum decem et octo episcoporum factus est, per quos Arrianum dogma exitiabile , et miserum esse euidentissime deprehensum, palam proditum ac reprobatum est. Sed inter hec latentlatet causecausa, cur uindicem gladium et destinatam in impios punitionemfunctionem Constantinus imperator etiam in proprios egit effectus. Nam Crispum filium suum interfecit, et Licinium filium sororis, postquam Cesares sunt creati, occidi iussit. Preterea multas gentes diuersis preliis subegit, innumere in eo animi corporisque uirtutes claruerunt, militaris glorie appetentissimus, fortuna sibi in bellis prospera fuit, industria sagacissimus, ciuilibus artibus deditus, insectator iusti amoris, quem sibi et liberalitate, et docibilitate quesiuit: sicut in nonnullis amicis dubius, ita in reliquos egregius, nullanullam occasione pretermittens, quo opulentiores eos clarioresque prestaret. Multas leges abrogauit, quasdam bonas et equas, plerasque superfluas, nonnullas seueras. Urbem nominis sui, Romanorum regum uel primus , uel solus instituit, que sola expersespers idolorum, ad hoc breuissimo tempore condita a Christiano imperatore prouecta est, ut sola Rome tot seculis miseriisque prouecte, forma et potentia merito possit equari. Tunc beatus Nicolaus Mirensis [106v] episcopus uirtutibus radiabat.

Constantinus uero imperator primum iuxto ordine et pia uice uertit edictum, siquidem statuit , extra ullam hominum cedem templa claudi , et Christianorum ecclesias aperiri. Mox Gothorum fortissimas , et copiosissimas gentes in ipso barbarici soli sinu, hoc est in Sarmatarum regione, deleuit. Quemdam Calocerum in CyproCipro aspirantem nouis rebus oppressit . cum Tricennalibus suis DalmatiumDalmacium Cesarem legit. Cumque bellum in Persas moliretur, in uilla publica iuxta Nicomediam, dispositamdispositamm bene rempublicam filiis tradens, diem obiit anno imperii sui XXXI , etatis autem LXVII.

Constantinus uero imperator primum iuxto ordine et pia uice uertit edictum, siquidem Constantinus autem fecit Rome, ubi baptizatus est, basilicas istas, quas et ornauit ,. Basilicam Constantinianam, ubi posuit ista dona: fastigium argenteum battutile, quod habet in fronte Saluatorem sedentem in sella cum pedibus V ponderans libras CXX, et duodecim apostolos, qui pensant singuli in quinis pedibus libras XC cum coronis argenti purissimi. Item a tergo respicientem in absida Saluatorem sedentem in throno in pedibus V ex argento purissimo ponderans libras CXL, et angelos IVquattuor ex argento in pedibus V ponderantes singuli libras CV cum gemmis ala[107r]bandenis in oculos tenentes hastasastas; fastigium ipsum, ponderantes libras duo milia XXV. Fastigium ex auro purissimo cum delfinis L cum cathena, qui ponderant libras XXV. Coronam ex auro purissimo cum delfinis XX pensantes libras singule XV. Cameram basilice ex auro trimitam in longum , et in altum libras quingentas . Altaria: altaria VII ex argento purissimo, ponderantia singula libras CC. Reliqua utensilia basilice, que constituit in opus ministerii, siue ex auro, siue ex argento, qui uult pleniter scire, inueniet in gestisgesta pontificum Romanorum. Fontem sanctum, ubi baptizatus est Constantinus Augustus, ex lapide porfiretico , et omni parte coopertum intrinsecus , et foris , et desuper , et quantum aqua continet , ex argento purissimo , libras tria milia VIII. In medio fontis columnacolumpna porfiretica, que portat fialamfiola aureamaurea, ubi candela est, que pensat auri purissimi libras LII, ubi ardet balsami libras ducentas. Nixum ex tippa amianti in labrolabio fontis agnum ex auro purissimo fundentem aquam, qui pensantes libras XXX; ad dexteram agni Saluatorem ex argentoauro purissimo in pedibus V qui pensantes libras DXX ; in leua agni beatum Iohannem BaptistamBaptismam ex argento in pedibus V tenentem titulum scriptum qui hoc habet : Ecce agnus Dei, ecceEcce qui tollit pec[107v]cata mundi, qui pensantpensat libras C. Ceruos ex argento purissimo V fundentes aquam, qui pensant singuli libras LXXX. TimiamatheriumTimiamaterium ex auro purissimo, quod pensat libras X , cum gemmis prassinis et hiacyntinisiacinthis ex undique numero XLII. Reliqua dona, que obtulitoptulit Constantinus Augustus domui sancti Fontis, ac massas per singula loca, seu et alia plurima, inuenies in gestis Romanorum Pontificum.

Eodem tempore Constantinus Augustus fecit basilicam beato Petro apostolo in templo Apollinis, cuius locum corpus sancti Petri ita recondidit. Ipsum locum undique ex ere CyproCipro conclusit, quod est immobile; ad caput pedes V; ad pedes pedes V, subter pedes pedes V, supra pedes V. Sic inclusit eum corpus beati Petri apostoli , et recondidit , et exornauit, supra columpnas porfireticas , et aliquas columpnas uitineasuiteneas, quas de Grecia perduxit. Fecit autem cameram basilice ex auro fulgentem, et super corpus beati Petri, quod ere conclusit , fecit crucem auream purissimam, pensantem libras LC in mensura loci pensantem, ubi scriptum hoc:

Constantinus Augustus et Helena Augusta hoc. Hoc donum regale simili fulgore corruscans aula circumdat.

Scriptum ex litteris nigellis.

Eodem tempore fecit basilicam beato Paulo apostolo ex [108r] suggestione Siluestri episcopi, cuius corpus sanctum ita recondidit in ere , et conclusit, sicut corpus beati Petri. Constantinus Augustus donum obtulitoptulit sub Tharso Cilicie insulam Cordianon, que prestat solidos DCCC. Nam omnia uasa sacrata aurea , uel argentea , aut erea composuit, sicut in basilica beati Petri apostoli, ita et beati Pauli apostoli ordinauit. Sed et crucem auream super locum beati Pauli apostoli posuit, pensantem libras CL. Donauitque eodem loco sub ciuitate TyriaTiria possessionem Comitum prestantem solidos DL. Eodem tempore fecit Constantinus Augustus basilicam in palatio SessorianoSossoriano ubi de ligno sancte crucis domini nostri Iesu Christi posuit , et in auro et gemmis conclusit, ubi et nomen ecclesie dedicauit, que cognominatur usque hodie Ierhusalem; in quo loco constituit pretiosa dona ista: candelabra ante lignum sanctum lucentia argentea quatuorIV, secundum numerum quatuorIV euangeliorum ponderantia singula libras LXXX.

Eodem tempore fecit basilicam sancte Agnetis martyris, ex rogatu filie sue: et baptisterium in eodem loco, ubi et baptizata est soror eius Constantia, cum filia Augusti.

Eodem tempore Constantinus Augustus fecit basilicam beato Laurentio martiri uia Ti[108v]burtina in agro Uerano, supra arenario cripte ,: et usque ad corpus sancti Laurentii martyris fecit gradus ascensionis , et descensionis. In quo loco construxit absidam , et exornauit marmoribus porfireticis , et desuper loci inclusit de argento , et cancellis de argento purissimo ornauit, qui ponderant libras milleM, et cetera dona obtulitoptulit copiosa.

Hisdem temporibus Constantinus Augustus fecit basilicam uia Lauicana inter duos lauros beato Petro , et Marcellino martyri , et MausoleumMoysi leuitico, ubi beatissimam Augustam matrem suam posuit in sarcophago porfiretico.

Eodem tempore fecit Constantinus Augustus basilicam in ciuitate Hostia, iuxta portum urbis Rome, beatorum apostolorum Petri , et Pauli , et Iohannis Baptiste.

Hisdem temporibus fecit Constantinus AugustamAugustus basilicam in ciuitate Albanense sancti Iohannis Baptiste.

Fecit et Constantinus Augustus intra urbem Capuam basilicam apostolorum, que cognominauit Constantinianam, in qua plurima posuit dona. Fecit quoque basilicam in urbe Neapoli.

Marcus natione Romanus , ex patre Prisco , Siluestro successit in episcopatu, seditque annis II, mensibus VIII. Hic constituit , ut episcopus Hostie, cum ab eo episcopus urbis Romae consecratur, pallio uteretur. [109r] Et constituit in ecclesia , omnibus diebus dominicis , et in natalitiisnataliciis apostolorum , post euangelium , symbolum ab omni clero , et populo alta uoce cantari. Et hic requieuit in pace, et sepultus est in ecclesia beati Petri apostoli, cuius fundamenta Constantinus imperator octauo die post baptismabaptismum suum, terram ipsemet fodiens, primus imposuit, et adue finem, ut est cernere, usque perduxit.

Iulius natione Romanus ex patre Rustico , post hunc papalem suscepit apicem, seditque annis XV , mensibus II. Huius precepto orientales episcopi thronos suscepere. Et constituit, ut omnia monumenta cartarum ecclesiasticarum rerum , per Romane ecclesie fierent PrimiscriniumPrimi-scrinium . Et, et hic sepultus est in basilica beati Petri Apostoli.

AnnoAnni Domini CCCXXXIX et anno ab urbe condita MXCII, Constantius tricesimus quintus ab Augusto, cum Constantino et Constante fratribus suis , imperium adeptus , XXIV annis tenuit. Fuit inter successores Constantini et DalmatiusDalmacius Cesar fratris filius ,: sed continuo militari factione fraude deceptus est. Interea maligna semper aduersus Deum uerum diaboli insectatioinfectacio, que ab inicioinitio mundi usque nunc a sincera fide , religionisque tramite, obfusis nebulis, lubrica hominum corda perturbat, postquam Christianis imperatoribus summam regie potestatis in meliora uertentibus, ecclesiam Christi zelo ido[109v]latrie persequi destitit, aliud machinamentum, quo per eosdem christianos imperatores Christi ecclesiam uexaret, inuenit. Fit igitur Arrio noui erroris auctori , ceterisque discipulis ipsius ad familiaritatem ConstanciiConstantii imperatoris promptus aditus , et facilis uia. Suasere quippe Constantio ut quosdam in Deo gradus credat.

Anno itaque secundo Constantii imperii, ipso quidem precipiente, apud Laodiciam Syrie urbem coram Iudice, nomine , et opere Probo, turbis hinc et inde circumstantibus, maxima disputatio, omnium quidem catholicorum utillima, ac inter Athanasium , atque Arrium hereticum , ceterosque hereticos uentilata est. Peruerso igitur zelo potestas armatur illusa, et sub nomine potestatis ius persecucionis agitatur ,: dum impietas Arriana Constantii regis fulta presidio , exiliis , carceribus et uariis aflictionum modis, primum Athanasium, deinde omnes non inperatorieimperatorie partis episcopos persecuta est. De noua quippe nominis electione , quod est HomousioHomousion contenditur, ut Arrianorum pocius ecclesie, quam catholicorum sint.

Maximinus TreuerorumTreuentorum episcopus tunc clarus habetur, a quo Athanasius Alexandrie episcopus , cum a Constantio quereretur ad penam, honorifice susceptus est.

Interea Rome , defuncto Iulio papa, Liberius natione Romanus, ex patre Augusto, post [110r] hunc suscepit episcopatum, seditque annis VIX mensibus IIIVII. Hic in initio sui episcopatus , exilio reportatur a Constantio, eo quod noluisset heresi Arriane consentire, et fecit in exilio annos tres. Tunc congregati sacerdotes cum eiusdem Liberii consilio, et ordinauerunt in loco eius Felicem presbyterum episcopum uenerabilem uirum. Et fecit Concilium Felix, et inuenit duos presbyteros consentientes Constantio Augusto, nomine Ursacium , et Ualentem, et eiectiseiecit cumeos Concilio quadraginta et octo episcoporum, post paucos (autem) dies, zelo ducti Ursacius , et Ualens rogauerunt Constantium Augustum , ut reuocaret Liberium de exilio, ut una tantum comunione participaret, extra secundum baptismum. Liberius autem, ut preceptis Augusti assensum dedit, de exilio reuocatus est. Rediens autem Liberius de exilio, habitauit in cimiterio sancte Agne apud germanam Constantii Augusti. Tunc Constantius Augustus fecit concilium cum Arrianis hereticis, simul etiam cum Ursacio , et Ualente, et eiecit Felicem de episcopatu, qui erat catholicus, et reuocauit Liberium , qui. Qui consentiens Constantio Augusto heretico ;, non tamen rebaptizatus est Liberius, sed consensum prebuit, et potencialiterpotentialiter tenuit basilicas Apostolorum Petri et Pauli, et basilicam Constantinianam annis septem, et fuit persecutio magna in urbe Roma, [110v] ita ut clerici , et sacerdotes, neque in ecclesia, neque in balnea haberent introitum, sed gladio necarentur, et martyrio coronarentur.

Felix autem episcopus natione Romanus , ex patre Anastasio, sedit anno uno, mensibus sex. Hic declarauit Constantium filium Constantini hereticum, et secundo baptizatum ab Eusebio Nicomediense , iuxta Nicomediam ;, et per hoc declaratumdeclararum . Abab eodem Constantio depositus de episcopatu, martiriomartyrio coronatur , et capite truncatur IV kalendas augusti: dies itaque Felicis omnes sub Liberii papatu dinumerantur. Sequitur terremotus orribilis per plurimas Orientisorientis urbes solo sternens. ConstantinusConstantius predictus imperator, dum Constantem fratrem bello infectatur, incauta petulantia se offerens, a ducibus eius occisus est. Constans aduersus Persas, quid Mesopotamiam uastauerant, nouem preliis parum prospere decertauit. Nouissime seditionesedictione , atque intemperantia militum, nocte adoriri pugnampugna coactus, patratam pene uictoriam insuper uictus amisit. Post, cum se intolerandis uitiis dedisset , ac penam prouincialium , fauore militum compararet, MagnentiiMagnencii dolis in oppido, cui nomen Helena nomen est, proximo Ispanie, interfectus est, anno imperii sui XVII , etatis XXX.

MagnentiusMagnencius enim apud AugustodunumAugusti diuum arripuit imperium, quod continuo per Galliam, Africam, Ita[111r]liamque porrexit. In Illirico autem UetranionemUeternonem , etate grandeuum, imperatorem sibi milites creauerunt, uirum natura simplicem, cunctisque iucundumiocundum, sed qui literaslitteras non didicisset. Itaque cum primas literarumlitterarum sillabassyllaba imperator senex interdum inuitusinuictus meditaretur, a Constantio, qui tunc in MagnentiumMagnencium, ultione fratris accensus, bellum parabat, deponere iussus imperium, abiciens cum literislitteris purpuraspurpuram contentusque priuatis feriis, palacium simul , scolamque dimisit. NepotianusNepocianus deinde Rome , Constantii sororis filius, gladiatorum manu fretus, inuasit imperium; qui cum improbus, ac per hoc inuisus cunctis esset, uicesimo octauoseptimo die eius imperii, a MagnentianisMagnencianis ducibus oppressus est ;: cuius caput , sicut pila per urbem circumlatumcirculatum est. Sequitur bellum illud orribile inter Constantium, et Magnentium, apud Mursam urbem gestum, in quo multa RomanarumRomanorum uirium profligatio etiam in posterum nocuit. MagnentiusMagnencius tamen uictus aufugit, ac non multo post apud Lugdunum , propria se manu interfecit. Decentius quoque fraterfratrer eiuseiusdem quem Cesarem Gallis prefecerat, apud Senonam laqueo uitam finiuit. Anno imperii sui quarto, Constantium Gallum patrui filium Cesarem legit; quem rursus crudeliter ac tirannice agentem, paulo postquam creauerat occidit. Siluanum [111v] quoque per Gallias rebus nouis inhianteminiantem , mature circumuentum , opprimendumque ante triginta dies curauit. Igitur Siluano interfecto Iulianum patruelem suum, Galli fratrem, Cesarem legit , et misit ad Gallias, tradita ei in matrimonium sorore. Itaque Iulianus , Cesar , euersas , oppressasque ab hostibus Gallias strenuissime in integrum restituit, paruis copiis Alamannorum multitudinem fudit, RhenoReno Germanos reuinxit. His elatus successibus, fastigium usurpauit Augusti, et mox Italiam , Illiricumque peruadens, Constantium , Parthicis preliis occupatum, regni parte priuauit. Constantius , Iuliani scelere comperto, dimissa expeditioneexpedicione Parthorum, dum ad ciuile bellum reuertitur, in itinere inter Ciliciam , CapadociamqueCapaciamque defunctus est , anno. Anno imperii tricesimo octauo , etatis quadragesimo quinto. Ita ille, qui discissa pace , et unitate fidei catholice, christianos aduersus, christianos armans, ciuili, ut ita dicam, bello ecclesie membra dilacerauerat, totum inquietuminquieti tempus imperii , molestissimumque spacium uite sue bellis ciuilibus etiam per propinquos , et consanguineos , excitatis exercuit, exegit, expendit.

Beda: Constantius , cum Constantino , et Constante fratribus, regnauit annis XXIV , mensibus V . Iacobus Nisibinus episcopus cognoscitur ,: ad cuius preces [112ar] sepe urbs discrimine liberata est.

Antonius monachus centesimoquinto etatis sue anno in heremo moritur. Reliquie apostoli Timothei Constantinopolim inuecte. Constantio Romam ingresso, ossa Andree apostoli , et Luce Euangeliste a Constantinopolitanis miro fauore suscepta. HilariusHylarius Pictauiensis episcopus, qui pulsus ab Arrianis in PhrigiaFrigia exulauerat, cum apud Constantinopolim librum pro se Constantio porrexisset, ad Gallias redit.

Anni Domini CCCLXIII Iulianus anno uno , et mensibus octo regnauit. Hic , ad idolorum cultum cuiusdam Iudei factione conuersus , christianos persequitur: qui etiam, dum in odium Christi templum in HierosolymisIerosolimis reparari permisisset, atque ex omnibus prouinciis Iudei collecti noua templi fundamenta iacerent, subito nocte obortoaborto terremotu, saxa ab imo fundamentorum excussa , longe lateque dispersa sunt; igneus quoque globus ab interiori ede templi egressus, plurimos eorum suo prostrauit incendio. Quo tempore reliqui , pauefacti ,. Christum confitebantur inuiti . Et; et ne hoc casu crederent factum, insequentiin sequenti nocte in uestimentis cunctorum signum apparuit Crucis. Pagani apud Sebasten Palestine urbem sepulchrum Iohannis Baptiste inuadunt, ossa dispergunt . Eadem; eadem rursus collecta, et cremata, [112av] latius dispergunt. Sed Dei prouidentia , affuere quidam ex Ierosolimis monachi, qui mixtim colligentibus queque ipsi poterant, ablata ad patrem suum PhilippumPhilppum pertulere. Ille uero confestim , ad Pontificem maximum tunc Athanasium per Iulianum diaconem suum mittit, que ille suscepta, paucis arbitrisarbitriis, sub cauato sacrarii pariete inclusa prophetico spiritu profutura generationi postere conseruauit. Cuius presagium sub Theodosio principe , per Theophilum eiusdem urbis episcopum completur, qui , destructo Serapis sepulchro, Sancti Ioannis ibidem consecrauit ecclesiam. Hec itaque Beda.

Orosius autem: Anno ab urbe condita MCXVI Iulianus dudum Cesar post autem XXXVI ab Augusto potitus est regno, anno uno et mensibus sex; imperii summam solum obtinuit christianam religionem arte potius , quam potestate infectatus ,: ut abnegaretur fides Christi , et idolorum cultus susciperetur, honoribus magis prouocare, quam tormentis cogere studuit; aperto tamen precepit edicto, ne quis christianus docendorum liberalium studiorum professor esset. Sed tamen, sicut a maioribus nostris compertum habemus, omnes ubique propemodum preceptiprecepta conditionescondiciones amplexati, officium magis , quam fidem deserere maluerunt. Iulianus autem bellum aduersus Parthos parans, cum Romanas uires [112br]

contractas undique ad destinatam secum traheret perditionem, christianorum sanguinem Diis suis nouit, palam persecuturus ecclesiam, si uictoriam potuisset adipisci; nam et amphiteatrum Ierosolymis extrui iussit, in quo, reuersus a Parthis, episcopos, monachos, omnesque eius loci sanctos bestiis etiam arte seuioribus obiiceret, spectaretque laniandos. Itaque postquam a Ctesiphonte castra mouit, dolo cuiusdam transfuge in deserta perductus, cum ui sitis, et ardore solis, atque insuper labore arenarum confectus periret exercitus, imperator tanto periculo anxius, dum per uasta deserti incautus euagatur, ab uno quodam hostium equite incognito ictus interiit. Sic misericors Deus impia consilia impii morte dissoluit. Quidam uero dicunt, quia cum percussus diuino iudicio fuisset, manum de sanguine suo impleuit, sparsitque in celum, et dixit: uicisti, Galilee, uicisti.

Anno incarnationis dominice CCCLXV, et anno ab urbe condita MCXVII Iouianus natus patre Uarriano; a Pannonie prouincia, corpore insignis, letus ingenio, litterarum studiosus, ad obtinendum imperium in summo rerum discrimine ab exercitu creatus est imperator, commendatione patris militibus, quam sua notior. Qui iam [112bv] turbatis rebus, exercituque inopia laborante, cum et locorum iniquitate circumseptus, nullam euadendi facultatem nancisceretur, fedus cum Sapore Persarum Rege, etsi ignobile, non tamen necessarium satis pepigit; quippe ut tutum, et incolumem Romanum exercitum non solum ab incursu hostium, uerum etiam a locorum periculo liberaret, Nisibin oppidum, et partem superioris Mesopotamie Persis concessit, inde dum ad Illiricum rediens per Galatiam iter agit, cum in cubiculum quoddam nouum sese cubitum recepisset, calore prunarum, et nidore parietum nuper calce illitorum aggrauatus, et suffocatus est: octauo demum mense, quam imperare ceperat, uitam finiuit. Sinodus Antiochie a Melito, et suis facta, in qua Homoousyon reiecto, medi inter hec Homoousyon, Macedonianum dogma uindicauerunt. Iouianus lapsu Constantii predecessoris admonitus, honorificis, et officiosissimis literis Athanasium requirit, ab ipso formam fidei, et ecclesiarum disponendarum suscepit modum; sed eius pia, letaque principia mors immatura corrupit.

Rome uero, mortuo Liberio Papa, Damasus natione Yspanus, ex patre Antonio, post hunc suscepit episcopatum, seditque annis XVIII menses [112cr] duos. Ordinatus est autem sub contentione cum lirsinus, et facto concilio sacerdotum, constituerunt Damasum, quia maior populi pars eius, et plurima multitudo erat. Ursinum uero eiectum ab urbe constituerunt episcopum in Neapolim. Damasus itaque in Sinodali iudicio, uoce publica dampnauit Liberium, et annullauit omne quod fecit. Hic constituit, ut Psalmi Dauid in ecclesiis cum gloria distincte cantarentur per diei horas, et noctis uigilias. Hic precepit ut intra missarum sollempnia presbyter suam confessionem faciat, antequam ad altare accedat. Hic fecit basilicas duas, unam iuxta theatrum beati Laurentii, alteram ad catacumbas, ubi iacuerunt corpora sanctorum apostolorum Petri, et Pauli, in quo loco Platoniam ipsam uersibus adornauit. Hic inuidiose accusatur de adulterio, et facta Synodo, coram XLIV episcopis se expurgauit, et dampnauerunt Concordium, et Calixtum diacones, eius accusatores; qui etiam sepultus requiescit apud sanctum Petrum apostolum.

Anni Domini CCCLXXV et anno ab urbe condita MCXVIII Ualentinianus e Pannonia mediocri stirpi ortus, XXXVIII ab Augusto apud Niceam consensu militum imperator creatus est, mansitque in eo annis XI qui cum Christianus [112cv] integra fide sacramentum militie gereret et sub Iuliano Augusto tribunus scutariorum, iussus ab imperatore sacrilego aut immolare ydolis aut militia excedere qui fideliter Deum metuens, sponte discessit. Ita parua interiecta mora Iuliano interfecto, ac mox Iouiano mortuo, qui pro nomine Christi amiserat Tribunatum, retribuente Christo, in locum persecutoris sui accepit imperium. Fratrem Ualentem Constantinopolim in communionem regni assumpsit, qui cum iam anno tertio imperii sui cum Ualente fratre ageret, Gratianum filium, necdum bene puberem, hortatu socrus, et uxoris creauit Augustum. Procopium autem, qui tyrannidem inuaserat, postea, pluresque satellites eius occidit. Tunc aput Constantinopolim grando mire magnitudinis decidens, nonnullos hominum extinxit. Terremotus per totum orbem factus, ita turbatum quoque pelagus excussit, ut per uicinas terrarum campestrium partes, refuso mari, plurime insularum urbs aliene circa mare existentes concusse et subrupte periisse referantur. Eodem anno apud Atrebatus uera lana de nubibus pluuie mixta defluxit. Ualens autem ab Eudoxio episcopo Arriani dogmatis assertore et baptizatus, et persuasus, in seuissimam heresim declinauit; set malignam infectacionem diu texit, [112dr] nec uoluntati potestatem ammiscuit quoad uiuentis fratris auctoritate compressus est. Preterea Thanaricus rex Gothorum christianos in gente sua crudelissime persecutus, plurimos barbarorum ob fidem interfectos ad coronam martirii sublimauit. Ualentinianus Saxones, gentem in Oceani litoribus, et paludibus inuiis sitam, uirtute et agilitate terribilem oppressit: similiter Burgundiones. Anno autem XI imperii sui, Ualentinianus, cum Sarmate sese per Pannonias diffundissent, easque uastarent, bellum in eos parans, aput Brigitionem oppidum, subita effusione sanguinis, quod Grece apoplexis uocatur, suffocatus, et mortuus est. Fuit autem imperator egregius, solers ingenio, animo grauis, nobilis moribus, sermone luculentissimus, quamquam esset ad loquendum parcus, seuerus, uehemens, infestus uitiis, maximeque auaritie; seueritatem tamen nimiam, et parcitatem, quidam crudelitatem, et auaritiam interpretantur. Post quem Gratianus filius occidentis imperium tenuit, Ualente patruo in orientis imperio constituto. Ualentinianum etiam fratrem suum, paruum admodum, socium creauit imperii. Apollinaris Laodicenus episcopus multimoda nostre religionis scripta composuit, qui postea a fide deuians, heresim sui [112dv] nominis instituit. Constantinopolim apostolorum martirum ecclesia dedicatur. Post Auxentii seram mortem, Ambrosius ex Pagano iudice, subito apud Mediolanum, diuino nutu, episcopus a cunctis electus, moxque catholico baptismate tinctus, presul est ordinatus: quo episcopo constituto omnis ad fidem rectam Italia conuertitur.

Anno dominice incarnationis CCCLXXVI et anno ab urbe condita MCXXVIII. Ualens cum Gratiano, et Ualentiniano, Ualentiniani fratris sui filius XXXIX loco ab Augusto, imperium quatuor tenuit annis. Ualens igitur impietatem, quam dudum meditatus fuerat, operibus explens, lege data, ut monachi, hoc est illi christiani, qui dimissa secularium rerum multimoda actione, ad unum fidei opus se redigunt ad militiam cogerentur, nolentes, per tribunos, et milites fustibus iussit interfici. Quorum innumera multitudo per uastas tunc Egypti solitudines effusa, martirii consecuti sunt palmam, ac per singulas ubique prouincias, aduersus catholicas ecclesias, et recte fidei populos diuersa sunt illata incommoda. Interea in Africe partibus Firmius sese, excitatis Maurorum gentibus, regem constituens, Africam, Mauritaniamque uastauit. Contra quem [112er] Theodosius Theodosii, qui post in imperio fuit, pater, a Ualentiniano missus, effusas Maurorum gentes multis preliis fregit, ipsum Firmium afflictum et oppressum ad mortem coegit; qui postquam experientissima prouidentia Africam composuisset, stimulante inuidia, iussus a Ualente interfeci, aput Cartaginem baptizari in remissionem peccatorum preoptauit: ac post quam sacramentum Christi consecutus est, percussori ultro iugulum prebens, gloriosa morte occubuit. Ea tempestate gens, Hunnorum diu in excelsis seclusa montibus, repentina rabie percita exarsit in Gothos, eosque sparsim conturbatos ab antiquis sedibus expulit. Gothi transito Danubio fugientes, a Ualente sine armorum depositione, ac sine ulla federis pactione suscepti sunt. Deinde propter intollerabilem auaritiam Maximi ducis, fame et iniurie adacti in arma surgentes, uicto Ualentis exercitu, per Traciam sese miscentes, simul omnia cedibus, incendiis, rapinisque fuderunt. Quibus cognitis Ualens Antiochia egressus, cum aduersus Gothos exercitum pararet, et ultima infelicis belli sorte traheretur, fera peccati penitencia ductus, episcopos, ceterosque sanctos reuocari de exilio imperauit. Denique lacrimabili cum [112ev] Gothis bello commisso, primo statim impetu Gothorum perturbate Romanorum equitum turme nuda peditum deseruere presidia: mox legiones peditum undique equitatu hostium cincte ac primum nubibus sagittarum obrute, deinde cum amentes metu sparsim per deuia cogerentur, funditus cese gladiis contisque insequentium periere. Ipse imperator cum sagitta saucius, uersusque in fugam egre in cuiusdam uillule casa deportatus lateret, ab insequentibus hostibus deprehensus subiecto igne consumptus est. Hic denique petentibus Gothis, ut eis episcopos mitteret, a quibus regulam Christiane fidei susciperent. Ualens doctores ad eos Arriani dogmatis miserat: Gothi, siquidem prime fidei rudimenta, que accepere, tenuerunt. Iusto itaque Dei iudicio ab illis igne crematus est, quos ipse perfidie sue accederat igne.

Anni Domini CCCLXXX et ab urbe condita MCXXXII Gratianus cum fratre Ualentiniano XL ab Augusto, post mortem Ualentis, sex annis imperium tenuit, quamuis iandudum antea cum patruo Ualente, et cum Ualentiniano fratre regnaret. Gratianus itaque admodum iuuenis, cum inestimabilem multitudinem hostium Romanis infusam finibus [112fr] cerneret, fretus Christi potentia, longe impari militum numero sese ostendit, et continuo apud Argentariam oppidum Galliarum formidolosissimum bellum incredibili felicitate confecit, nam plusquam XXX millia Alamannorum, nimio Romanorum detrimento in eo prelio interfecta narrantur. Hoc itaque Deus sue recte fidei cultori contribuit, cum usque ad id tempus Italia Arriane fidei morbo langueret. Hoc itaque tempore post Auxentii seram mortem cum Ambrosius Mediolanensis episcopus pro fide catholica libros Gratiano imperatori porrexisset, ac ueneratione, qua debuerat, susceptus esset, uniuersam statim ad rectam fidem Italiam reparauit. Eo tempore in Gallia Turonis multis beatissimus Martinus radiabat uirtutibus. Totoque orbi doctrinis et sciencia clarus apud Bethleem ciuitatem Palestine situs pollebat Hieronymus. Mediolani uero beatus Ambrosius episcopus. Pictauis quoque beatus Hilarius. Hyppone autem beatus Augustinus episcopus. Constantinopoli uero beatus Iohannes Chrysostomus: quorum preclaris opusculis hodie usque ecclesia floret. Rome etiam Paulus Orosius presbiter disertissimus temporum scriptor. Porro Gratianus cum afflictum ac pene collapsum, aduersantibus Gothis, republice statum uideret, eadem prouisione, [112fv] qua Nerua quondam legerat Traianum uirum Hispanum, per quem Respublica reparata est, legit et ipse Theodosium eque Hispanum uirum, et restituende reipublice necessitate, fauentibus cunctis, apud Sirmium purpura induit, etatis annum trigesimum agentem, Orientisque, et Tracie simul prefecit imperio. Itaque Theodosius afflictam rempublicam ira Dei reparandam credidit misericordia ei, omnem fiduciam sui ad opem Christi conferens, maximas illas Scithicas gentes formidatas cunctis maioribus, Alexandro quoque, sicut Pompeius Corneliusque testati sunt, euitatas, nunc autem extincto Romano exercitu, Romanis equis armisque instructissimis, hoc est Alanos, Unnos, et Gothos incunctanter adgressus, magnis multisque preliis uicit, urbem Constantinopolim uictor intrauit; et ne paruam ipsam Romani exercitus manum assidue bellando deterreret, fedus cum Athanarico rege Gothorum coniunxit Athanaricus autem continuo ut Constantinopolim ad Theodosium mira affectione illum suscipientem uenit, nec mora, superueniente ualitudine diem obiit: cuius exequias imperator ipse precedens digne eum tradidit sepulture. At uniuerse gentes, rege defuncto, aspicientes uirtutem, benignitatemque Theodosii, Romano sese imperio [112gr] dederunt. In hisdem etiam diebus Parthi, cetereque barbare nationes Romani prius nominis inimice, ultro Constantinopolim a Theodosium misere legatos, pacemque suplices poposcerunt, ictumque cum eis tunc fedus est. Cuius concordiam non ferentes Arriani, post quadraginta annos ecclesias, quas intrauerant, reliquerunt. Eodem tempore sexta Synodus centum quinquaginta patrum congregatur in urbe Augusta, sub Damaso Rome episcopo contra Macedonium Theodosium, quando Nestorius eidem urbi ordinaretur episcopus. Interea uero Theodosius in Oriente subactis barbarorum gentibus Traciam tandem necnon et Daciam ab hostibus reddidisset, et secundo anno Arcadium filium suum consortem fecisset imperii; Maximus, uir quidem strenuus et probus, Augusto dignus, nisi contra sacramentorum fidem per tyrannidem emersisset, in Britannia inuitus propemodum ab exercitu imperator creatus in Galliam transiit: ubi Gratianum Augustum subita incursione perterritum, atque in Italiam transire meditantem, dolis circumuentum apud Lugdunum interfecit, anno etatis XXIX fratremque eius Ualentinianum Augustum Italia expulit. Qui tamen iustissime cum matre sua Iustina penam luit exilii, [112gv] que et ipsum Arriana polluit heresi, et eminentissimam fidei catholice arcem Ambrosium Archiepiscopum, perfida obsidione uexauit; nec priusquam prolatis beatorum Geruasii et Protasii martyrum, Deo reuelante, reliquiis incorruptis, nephanda coepta deseruit. Ualentinianus in Orientem refugiens, a Theodosio paterna pietate susceptus, mox etiam in imperio restitutus est. Fuit autem Gratianus litteris haud mediocriter instructus, carmen facere, ornate loqui, explicare controuersias Rhetorum more, die noctuque diuinitati deditus, parcus cibi somnique, ac libidinis uictor, cunctisque esset plenus bonis, si ad utilitatem reipublice diligenti cura (prout quemque decet probum Imperatorem) animum intulisset; a qua prope alienus non modo uoluntate, sed etiam exercitio fuit.

At uero Rome Damaso papa defuncto, Siricius natione Romanus, ex patre Tiburtio, post hunc cathedram in eius loco suscepit episcopalem, seditque annis XV. Hic constituit ut monachi fierent clerici utilitatis causa, uel necessitatis: et ut nullus presbyter missas celebraret, nisi in sacratis ab episcopo locis. Et hic dormiuit cum partibus fuis, et sepultus est ad sanctum Petrum.

Anno domini CCCLXXXVI et ab urbe condita MCXXXVIII Theodosius, patre Theodosio genitus, matre Thermantia XLI Imperator, [112hr] interfecto per Maximum Gratiano, imperium Romani orbis solus obtinuit mansitque in eo annis XI cum iam in Orientis partibus sex annis, Gratiano uiuente, regnasset. Itaque iustis necessariisque causis ad bellum ciuile permotus, cum e duobus Augustis fratribus, unius interfecti ultionem, alterius restitutionem procuraret, sese aduersus Maximum tyrannum, sola fide maior, nam longe minor uniuersi apparatus bellici comparatione, proripuit. Aquileie tunc Maximus uictorie sue spectator insederat; Andragathius comes eius summam belli administrabat, qui cum largissimis militum copiis, astuto consilio, omnes Alpium ac fluminum aditus communisset, dum nauali expeditione incautum hostem preuenire et obruere parat, sponte eadem, que obstruxerat, claustra deseruit. Ita Theodosius, nemine sentiente, uacuas Alpes intrauit, atque Aquileiam improuisus adueniens, hostem illum manum, ac maximum, trucem et ab immanissimis quoque Germanorum gentibus tributa, ac stipendia solo terrore nominis exigentem, sine controuersia clausit, cepit, occidit. Hanc Maximi perditionem beatus Martinus ante predixit quoniam ipse Maximus Britaniam omni pene armata iuuentute [112hv] copiisque militaribus spoliauerat, qui tyrannidis eius uestigia secuti in Gallias, numquam ultra domum rediere. Uidentes transmarine gentes seuissime Scothorum a Circio, Pictorum ab Aquilone, destitutam milite, ac defensore insulam, ueniunt et uastatam direptamque eam multos per annos opprimunt. Ualentinianus recepto Italie imperio potitus est. Andragatius comes cognita Maximi morte, precipitem sese e naui in undas dedit, ac suffocatus est. Theodosius incruentam uictoriam Deo procurante suscepit. Igitur Ualentinianus iunior restitutus in Galliam transiit. Mox quoque Uictorem Maximi filium, quem imperatorem pater Gallis reliquerat, occidit. Ipse uero Ualentinianus cum in Gallia tranquillam rempublicam in pace ageret, apud Uiennam dolo Arbogastis comitis sui strangulatus, atque, ut uoluntariam sibi consciuisse mortem putaretur, laqueo suspensus est. Mortuo Ualentiniano Augusto, Arbogastes Eugenium tyrannum mox creare ausus est; legitque hominem, cui titulum imperatoris imponeret, ipse acturus imperium. Uir barbarus, animo, consilio, manu, audacia, potenciaque nimius, contraxit undique innumeras, inuitasque copias, uel romanorum presidiis uel auxiliis barbarorum, [112ir] aliis potestate, aliis cognationibus admixtus, denique extabat genere Francus, sed excultor sordidimus ydolorum. Eugenius igitur atque Arbogastes instructas acies campis expedierant: arta Alpium latera, atque ineuitabiles transitus munierant. At uero Theodosius, premissis suis ab Arbogaste, omnibus interfectis, ipse alpibus constitutus a somno expergiscitur, sciens quod destitutus suis, nesciens quod clausus alienis, dominum Christum solus solum, qui posset omnia, corpore humi fusus, mente celo fixus orabat. Deinc postquam insomnem noctem precum continuatione exegit, et testes propemodum, quas in pretium presidii celestis adpenderat, lacrimarum lacunas reliquit, fiducialiter arma corripuit solus, sciens se non solum esse; signo crucis signum prelio dedit, ac se in bellum, etiam si nemo sequeretur, uictor futurus immisit. Prima salutis uia extitit Arbitio hostilium partium comes; qui cum ignarum imperatorem circumpositis excepisset insidiis, conuersus ad reuerentiam presentis Augusti, non solum periculo liberauit eum, uerum etiam instruxit auxilio. At ubi ad contingua miscende pugne spatia peruentum est, continuo magnus ille et ineffabilis turbo uentorum in hora hostium ruit; ferebantur per aera spicula missa nostrorum, atque ultra mensuram humani iactus, per magnum [112iv] in aera deportata, nusquam propemodum cadere, prius quam hostes infigerent, sinebantur. Porro autem turbo continuus hora pectoraque hostium nunc inlisis grauiter secutis euerberabat, nunc inpressis pertinaciter obstructa claudebat, nunc auulsis uiolenter destituta nudabas, nunc oppositis iugiter in terga trudebat. Tela etiam, que ipsi uehementer intorserant, excepta uenti impetu, ac retrorsum coacta, ipsos, infeliciter configebant. Prospexit sibi humane conscientie pauor; nam continuo parua suorum manu fusa uictori Theodosio hostilis se prostrauit exercitus. Eugenius captus atque interfectus est. Arbogastes sua se manu perculit, ita et hic duorum sanguine bellum ciuile restinctum est, absque illis decem milibus Gothorum, quos promissos a Theodosio Arbogastes delesse funditus fertur, quos utique perdidisse lucrum, et uinci uincere fuit. Ad cuius laudem ob insignem uictoriam, Poeta quidam eximius, sed infidelis inter cetera his uersiculis cecinit:

O nimium dilecte Deo! tibi militat ether Et coniurati ueniunt ad classica uenti.

Fuit autem Theodosius propagator reipublice, atque defensor eximius, moribus, et corpore eminenti, Traiano similis, a quo et originem traxit.

[113r] Clemens animo, misericors, communis omnibus, solo habitu differri se a ceteris putans; in omnes homines honorificus, uerum effusus in bonosbonis, simplicia ingenia diligere, erudita mirari, sed innoxia, largiri magno ac diligenti animo magna, amare ciues, uel priuatos contubernio, eosque honoribus, pecunia , beneficiisque ceteris munerari, presertim quorum erga se , uel patrem aspero casu officia comprobasset. UinolentiamUiolentiam , et cupiditatem detestatus est. Bella non mouit, sed inuenit. Ministeria lasciualasciuia , saltariasque comessationescomesationes lege prohibuit, Consobrinarum nupciasnuptias , tanquam sororumfororum interdixit ., Litterisliteris mediocriter doctus, sagax, multum diligens ad noscenda gesta maiorum. Execrabatur, cum legisset gesta dominantium, superba precipue, perfidos et ingratos. Irasci sane rebus indignis, sed subito flecti, unde quoque dilatione modica emolliebatur. Interdum seuera precepta habuit a nature munere magis, quam a philosophiephilosophe doctore, qui cum uidisset eum facile commoueri, ne asperum aliquid statueret, monuit, ut cum irasci cepisset, uiginti quatuorquattuor Grecas litheraslitteras memoriter recenseret, ut illa concitatio, que momenti est, mente alio [113v] traducta, parui temporis spaciospatio interiecto languesceret ;, mirum haudaut dubie, et quod est rare uirtutis .! post auctam iam annisarmis potentiam regalem, auri , argentique pondera sublata a tyrannistirannis multis ex suo restituit. Inerat ei cura pietatis eximie, ut quisquis coleret patruum , tamquamtanquam genitorem, fratris mortui , sororisque liberos habere pro suis, cognatos, affines , parentesque animo completicomplecti ;: et ut blandus pater, concors esset maritus ; elegans , letusque conuiuium dare, nec tamen nimis sumptuosumsumptuose ; miscere grata colloquia pro personis , atque dignitatibus, sermones cum grauitate iucundosiocundos, exercebatur; neque ad illecebram, neque ad lassitudinemlascitudinem deambulabatdeambulantibus, cum esset animus reficiendi; regebat ualitudinem continentia uescendi ;, et quanta in eo apud homines mansuetudo, qualisque apud deum deuotio extiterit, hoc monstratur exemplo : nam. Nam cum apud Mediolanum missarum fruiturus solemniissollemniis uoluisset intrare ecclesiam, beatum Ambrosium pro quodam facinore introitum sibi prohibentem nisi publice peniteret, humiliter tulit, et satisfactionem non erubescens, indictuminductum ab episcopo modum excepit. Huic sociata in coniugio FlaccillaFaccilla fuit, ex qua Archadium et Honorium genuit. Qua defuncta Gallam Ualentiniani quoque iunioris sororem in [114r] matrimonium duxit, que ei Placidiam genuit, cui postea de matris nomine , Galle cognomentum accessit. Ita quinquagesimum Theodosius etatis sue annum, in pace apud Mediolanum rebus excessit humanis, anno undecimo eius imperii, utramque rempublicam compositam , ac tranquillatam utrisque filiis ArcadioArchadio , et Honorio relinquens. Corpus eius eodem anno Constantinopolim translatum , ac sepultum est.

His uero temporibus Siricio papa decedente, Anastasius natione Romanus ex patre Maximo ei in pontificatu successit, seditque annis tribus, mensibus decem. Hic constituit , ut quotiescumque in ecclesia euangelia recitantur, sacerdotes non sederent, sed curui starent .: Constituitconstituit etiam peregrinum , aut transmarinum clericum , nulla ratione in clericatu suscipi, nisi proprii episcopi cirographum designaret. Qui etiam sepultus est in CemeterioCimiterio beati Petri. HieronimusIeronimus sacre interpres hystorieystorie apud Bethleem librum, quem de illustribus uiris scripsit, usque ad quartum decimumquartodecimum imperii Theodosii annum perduxitperducit.

AnnoAnni domini CCCXCVII et anno ab urbe condita MCXLIX ArcadiusArchadius Augustus in Oriente, et Honorius frater eius in Occidenteoccidente quadragesimo secundo loco, comuneommune [114v] imperium, diuisis tantum sedibus , tenere ceperunt, cum actenus sub uno imperatore commune fueritfuerat imperium: quorum pater curam uiris potentissimis mandarat habere, idest, Rufino I Constantinopolitane Orientalis aule, StiliconiStilicone I . Romani Occidentalis imperii, eo quod filii eius paruuli erant, nec dum imperium regere nouerant. Uixitque ArcadiusArchadius post patris excessum annis duodecim, imperiique summam Theodosio filio paruo admodum moriens reliquit. Eo tempore corpora sanctorum AbacucAbbacuc , et Michee prophetarum, diuina reuelatione produntur. Quo tempore Pelagius Britto Dei ecclesiam impugnat.

His quoque diebus Anastasio papa diem obeunte, Innocentius natione Albanensis ex patre Innocentio ei substituitur, seditque annis quindecim, mensibus duobus. Hic multos CatafrygasCatafrigas inuenit, quos omnes exilio dampnauit, dampnauit quoque Pelagium , et Celestinum hereticos. Et constituit , ut quicumque natus fuerit de christianachrtstiana, etiam pregnante, denuo nascatur per baptismum, quod Pelagius dampnabat. Hic Innocentius inter missarum solempniasollempnia pacem dari precepit, et sabbato ieiunandum. Interea Gildo [115r] comes Africe, cognita Theodosii morte, arbitratus minimam in paruulis spem fore, Africam sibi ausus est usurpare. Huius frater Mascelzer germani perfidiam perhorrescensperorrescens, relictis apud Africam in militiamilitiam duobus filiis adolescentibus, Italiam rediit. Gildo , et absentiamabscentiam fratris , et presentiam filiorum eius suspectam habens, adolescentes dolo circumuentos occidit. AdAt hunc iam ut hostem bello insequendum Mascelzer frater eius missus est. Mascelzer iam a Theodosio sciens quantum in rebus desperatissimis oratio hominis per fidem Cristi a clementiaclementiam Dei impetrasset, Caprariam insulam adiit, inde secum sanctos uiros adducens; cum quibus orationibus ac ieiuniis dies aliquot continuauit et noctes. Ante triduum autem cum hostishostes contiguus fieret, cernit in somnissompnis beatum Ambrosium paulo ante defunctum, quo uel quando uictoriam caperet, diem sibi indicantem et locum. AcA tertio demum die post noctem orationibus hymnisque peruigilem, cum quinque solummodo milibus aduersus octoginta milia hostium pergens, Dei nutu, sine bello eos in deditionemdedicionem accepit. Barbari quoque, quorum magnam multitudinem GildoGilbo deduxerat, in diuersa fugerunt; Gildo et ipseipsam fugam arripiens , ascensa naui, cum in Africam redisset, post aliquot dies strangulatus interiit. Sane idem Mascelzer [115v] rerum secularium insolentia tumens, post habitum sanctorum confortium, qui antea Deo militans uicerat, postea etiam ecclesiam temerare ausus est, atque ex ea quosdam non dubitauit extrahere: secutasecatasecunda est pena sacrilegum, nam post aliquantum temporis et ipse punitus est. Interea et ipse Rufinus, cui Orientalis aule a Theodosio cura commissa est, malo perfidie deprauatus, cum barbarorum solaciis regnum temptarettentaret inuadere, morte iustissima penas luit. Quo tempore omnium antiquorum , presentiumque hostium longe inmanissimus Radagaisus rex Gothorum inuasit Italiam. Hic supra incredibilem multitudinem, quam secum duxerat, indomitamque uirtutem, paganus erat, et ScythaSitha, qui ut mosmox estes barbaris huiusmodi gentibus , omnem Romani generis sanguinem Diis suis propinare , deuouerat ,: qui non tantum gloriam , aut predam, quantum inexaturabili crudelitate ipsamipsa cedem amaret in cede. Hoc igitur Romanis arcibus imminente, inuadit ilicoillico Romam pauor infinitus; fit omnium paganorum in urbe concursus: acclamatur a cunctis seseu ideo perpeti, quod neglecta fuerant sacra deorum. Magnis querelis ubique agitur, et continuo de repetendis sacris , celebrandisque tractatur. Feruent tota urbe blasphemie, uulgo nomen Christi , tanquam lues aliqua presentium temporum probrisprobis ; ingrauaturingrauabatur [116r] sed non sinitfinit Deus rem potentie sue , uirtute hostium, maxime infidelium, superari. Conducuntur itaque a Romanis Huldin , et Sarus Hunorum , et Gothorum duces: hii adsunt in presidio Romanorum. ConterritusConteritus quippe diuinitus Radagaisus, eiusque totus exercitus in aspero Fesulani montis iugo, urgenteurguente undique timore, concluditur, qui cum fame , ac siti atque languore deficerent, rex RadagaisusRagadaisus solus spem fuge sumens, captus a Romanis uita priuatur. Tanta uero multitudo captiuorum Gothorum fuisse fertur, ut uilissimorumuilissimarum pecudum modo, singulis aureis passim greges hominum uenderentur. Interea Alaricus Italiam cum Gothis ingressus est; acat uero Stilico Occidentalis tutor imperii, immemor collatorum beneficiorum, immemor etiam affinitatis, nam socer extabat Honorii , regnum Eucherio filio affectans, ingentia reipublice intulit mala; nam Alaricum , cunctamque Gothorum gentem pro pace optima , et quibuscumque sedibus , et suppliciter orantem, occulto defendere fouens, pubblicepublice autem et belli , et pacis copia negata, ad terendam rempublicam reseruauit. Quos cum delere posset, fouit, sepe eos uicit, sepe conclusit, semperque dimisit. Cumque ab Honorio sedes, quo cum suo exercitu consistere posset, expeteret, Honorius deliberato consilio ei Gal[116v]lias concessit; qui cum ad Gallias pergens, ob recuperationem iumentorum apud Pollentiam resedisset, Stilico comes in perniciem reipublice Gothos pertemptans, dum eos insidiis aggredi cuperet, belli summamSummam Sauli pagano duci commisit, qui ipso sacratissimo die PaschePasce, Gothis nil tale suspicantibus, super eos irruit, magnamque eorum partem prostrauit. Gothi , uidentes irruptionem a Romanis fieri, primum perturbati, ac propter Pasche religionem cedentes, demum arma corripiunt, more solito coarctanturcoartantur, uictoremque uirtute potiori prosternunt exercitum. Hinc in rabiem furoris accensi, Romam contendunt petere, cuncta, per que ierant, igni , ferroque uastantes; nec mora, uenientes Urbem capiunt, deuastatdiuastat, incedunt. DatoData tamen prius precepto ab Alarico, ut si quis in loca sancta, precipueque sanctorum apostolorum Petri , et Pauli sanctorum apostolorum basilicas , confugisset, hos in primis inuiolatos , securosque esse sinerent, deinde in quantum possentpossint prede inhiantes a sanguine temperarenttemptarent. Capta itaque Roma est anno MCLXIV conditioniscondicionis sue. AcceditAccidit quoque, quod magis illa Urbis irruptio indignatione Dei apta , quam hostis fortitudine probaretur, ut beatus Innocentius Romane ecclesie episcopus, occulta prouidentia Dei apud Rauennam tunc positus, [117r] peccatoris populi excidium non uideret, ubi dum moraretur, dedicauit basilicam Protasii et Geruasii martyrum ex deuotione cuiusdam illustris femine Uestine. Tertia die Barbari quam ingressi Urbem fuerant, sponte discedunt, facto quidem aliquantarum edium incendio, sed ne tantum quidem, quantum DCCCXVII conditionis eius anno Cesar effecerat. Deinde per Campaniam, Britiam , Lucaniamque simili strage bacchantesbachantes, Regium peruenere. Post paucos itaque dies Alaricus apud Cosentiam, quam ipse destruxerat, subita morte defunctus est. Gothi BarsentiumBasentum amnem de alueo suo captiuorum laboredolore deriuantes, corpus Alarici in medio eius alueo sepeliunt, amnemque proprio meatui reddentes, ne quis locum scire possit, captiuos, qui interfuerant, extinguunt. Regem deinceps AthaulfumAthahulfum Alarici affinem Gothi constituentes Romam redeunt; si quid residuiresiduum fuit, locustarum more eraderent, auferentes exinde GallamGalliam Placidiam Theodosii principis filiam, sororem Honorii, quam sibi AthaulfusAthahulfus apud Forum corneliiForum-cornelii coniugio sociauit, que post reipublice multo commodo fuit. Nam mariti animum acerrimi ingenii , subtilibus blandimentis ad hoc inflexit, ut ultro a Romanis pacem expeteret ;: qui cum ad Gallias profi[117v]cisceretur, non multo post apud BarcilonemBarzilonem fraude suorum occisus est. Post quemPostquam Gensericus regnum capiens, dum pacem Romanis seruare disponit, et ipse a suis peremptus est; deinde in Uallia regni iura suscepit, ad hoc electus a Gothis, ut pacem infringeret, ad hoc a Deo ordinatus, ut confirmaret. Preterea comes Stilico WandalorumGuandalorum perfide ac dolose gentis genere editus, parui pendensparuipendens quod sub adolescente imperatore imperabat, Eucherium filium eius, ut dictum est, iam christianorum persecutionem a puero priuatoque meditantem, ut in imperioimperium quoquo modo substitueretsubsisteret, ante biennium Romane irruptionis sollicitauit Alanos, Sueuos, WandalosGuandalos , atque Burgundiones inueniremarina contra Romanos, ut sub hac necessitatis circumstantia extorquere imperium a genero posset in filium. Tandem ubi imperatori Honorio , et exercitui Romano hec tam ingentia dampna patefacta sunt, commoto iustissime exercitu, occisus est Stilico ;, occisus est et Eucherius filius eius.

Interea Innocentio rebus humanis excepto, Zosimus, natione Grecus, ex patre AbrahamoAbramio, ei papa subsistitur; sedit anno uno, mensibus octo. Hic sabbato sancto cereum in omnibus titulis benedici precepit; et ut nullus clericus poculum in publico propinaret, nisi tantum in celliscelle fidelium, maxime clericorum. Qui etiam [118r] sepultus est uia Tiburtina, iuxta corpus beatibeatii LaurentiLaurentii martyris.

Huic autem successit in episcopatu successit Bonifacius, natione Romanus, ex patre Iocundo presbytero, seditque annis tribus , mensibus septem. Hic sub intentione cum Eulalio ordinatur uno die; Eulalius quippe ordinatur in basilica Constantiniana ,; Bonifacius autem in basilica Iulii, et fuit magna dissensiodiscessio in clero. Audiens hoc Placidia Augusta cum filio suo Ualentiniano, dum sederentsederet Rauenne, retulit hoc Honorio Augusto Mediolani sedenti. Tunc ambo Augusti missa auctoritate preceperunt , ut ambo exirent de ciuitate. Qui cum pulsi exirentpulsiexissent, tandem utrique Augusti miserunt , et reuocauerunt Bonifacium in urbe Roma, et constituerunt episcopum. Bonifacius autem presul Romanus constituit , ut nulla mulier , aut monacha uasa sacrata , uel pallam altaris contingeret, nec in ecclesia incensum poneret, nec seruum clericum fieri, nec obnoxium curie, uel cuiuslibet rei. Hic fecit oratorium in cemeteriocimiterio sancte Felicitatis , et ornauit sepulchrum eius , et sancti Siluani. Preter hec apud Britannias Gratianus tyrannustirannus mox creatur occiditur. Huius in loco Constantinus ex infinita militia propter solam spem nominis sui, [118v] sine merito uirtutis eligitur; qui ad Gallias transiens, sepe a barbaris incerto federe illusus detrimento reipublice magis fuit quam augmento fuit. Tunc duo iuuenes locupletes Didimus , et Uiridianus, assumptis propriis seruulis ac uernaculis, sese patriamque a barbaris , et tyrannotiranno defensare moliti sunt: aduersus hos Constantinus Constantem filium ex monacho Cesarem factum cum quibusdam federatis barbaris Hispaniam misit. Costans barbarorum fultus auxilio, eos primo prelio peremit. Igitur imperator Honorius dum uires reipublice cotidianis cerneret labefactari incommodis, uirumgirum strenuum etac bellicosum ConstantiumConstantinum comitem ad GalliasGalliam cum exercitu mittit. Is mox ut Gallias ingressus est, Constantinum tyrannum apud ArelatemArelatum extinxit. Constans uero filius eius a GerontioGeroncio suo comite apud Uiennam peremptus est. In cuius locum GerontiusIeroncius Maximum quemdamquendam substituens, ipse a suis militibus iugulatus est. Maximus exinde purpura exutus, in Hispania exulans obiit. Exinde Iobinus apud Gallias mox ut assurrexit, cecidit. Sebastianus frater eius continuo creatus occisus est. Tertullus consul, qui se futurum principem in senatu gloriatus est, pari nichilominus exitu periit. AttalusAttabus a Go[119r]this imperator effectus, postmodum captus a ConstancioConstantino, missusque Honorio, truncata manu uite relictus est. Heraclianus quoque cum Sabino genero cum tribus milibus ac septingentis nauibus ex Africa Romam tendens, occursu comitis Marini territus et in fugam uersus, arrepta naui solus CarthaginemCartaginem rediit, ibique peremptus est. Hos omnes Honorius optima religione magnaque Constancii industria superauit, merito sane in his diebus precipiente Honorio , fauente Constantio, sopitis apud Africam hereticis, pax catholicis reddita est, in qua fulgentissimus tunc apud Yponii regium, totiusque magister ecclesie florebat Augustinus. Tunc quoque Lucianus presbyter, cui reuelauit Deus, septimo Honorii principis anno, locum sepulchri , et reliquiarum beati protomartyris Stephani, ac Gamalielis etac NicodemiNichodemi, qui in euangelio , et in actibus apostolorumApostolorum leguntur scripsit ipsam reuelationem greco sermone ad omnium ecclesiarum personas; quam reuelationem Habitus presbyter, homo Hispanus genere in latinum uertit eloquium, et adiecta epistola sua per Orosium presbyterum occidentalibus dedit. Qui etiam Orosius ad loca sancta perueniens, quo eum Augustinus ad HieronymumIeronimum pro discenda ab eo ratione animeanima miserat, reliquias beati Stephani accepit, et reuersus est. Interea WalliaUuallia Go[119v]thorum rex, Dei iudicio territus, PlacidiamPlacidam apud se honeste habitam , exigente Constantio, fratri Honorio reddidit, pacemque cum eo, datis lectissimis obsidibus, pepigit. WandaliGuandali quoque, Alani , atque Sueui pacem cum eo pepigerunt. Eo tempore Britanni ,. ScotorumScothorum , PictorumquePictorum, que infestationemintestationem non serentes, Romam ob hostium mittunt, et sui subiectione promissa, contra hostes auxilia flagitant; quibus statim missa ab eoea legio, magnam barbarorum multitudinem sternit. Ceteros Britannie finibus pellit, ad domum reuersura precepit, ob arcendos hostes, murum trans insulam inter duo maria statuere; qui absque artifice magistro, magis cespite , quam lapide factus, nihilnil operantibus profuit; nam mox ut discessere Romani, aduectus nauibus prior hostis, quasi maturam segetem obuiaobuiam sibi quequequoque cedit, calcat, deuorat. Iterum petito auxilio, Romani aduolant, et cesum hostem trans maria fugant, coniunctisque sibi Britannis, murum non terra ut antea puluereum sed saxo solidum, inter ciuitates, que ibidem ob metum hostium fuerant factefactum, a mari usque ad mare collocant. Sed in litore meridiano maris, quia et inde hostis timebatur, turres per interualla ad prospectum maris statuuntstatu; sic ualedicuntualle dicunt sociissuis, tanquam ultra non reuersuri. [120r] His ita sopitis, Honorius GallamGalliam Placidiam sororem suam Constantio comiti Constantio fide integerrimo et ingenii uiro in matrimonium sociauit, ex qua Constantius Ualentinianum filium habuit. Cernens itaque Honorius Constantii uirtutem et ingenium, eum in regni consortium asciuit, qui nec dum septem mensibus euolutis, ex hac luce subtractussubractus est. His diebus apud Bethleem Palestine Ieronimus, expletis nonaginta uno annis, uitauite migrauit ad Christum. Honorius uero postquam cum minore, de quo premissum est, Theodosio Archadii germani sui filio, annis quindecim imperasset, cum iam antea cum fratre annis tredecimtresdecim , ac sub patre ubique regnasset, rem publicam, cui preerat, pacatam relinquens, apud urbem Romam uita exemptus est. Fuit Honorius moribus , et religione patri Theodosio non ualde absimilis.

Bonifacio autem papa uita decedente, Celestinus, natione Romanus, ex patre Prisco, huic in pontificatu successit, seditque annis octo, mense uno. Hic constituit , ut Psalmi Dauid CL antiphonatim cantarentur ante canonem, quod antea non fiebat, sed tantum epistole beati Pauli et euangelia legebantur. Et hic sepultus est in cemiteriocimiterio Priscille uia Salaria.

Anno dominice incarnationis CDXXIV, et anno ab Urbe condita MCLXXVIIMCLXXXVII [120v] Theodosius minor Archadii filius, quadragesimo tertio loco ab Augusto, Orientale regebat imperium. Qui comperto patrui Honorii funere, Ualentinianum filium amite sue Placidie Cesarem effectum, cum matre sua ad regendum Occidentis dirigit imperium. Ualentinianus igitur, consensu totius Italie , imperator efficitur, cuius mater Augusta nuncupatur; qui mira felicitate regni gubernacula apud Rauennam obripiunt, cunctos rebellione depopulantes. Interea effera gens WandalorumGuandalorum, Alamannorum , et Gothorum , cum Geiserico suo rege , ab HispanisIspanis ad Africam transiens, cunctamque ferro , flamma ac rapinis simul crudelissime deuastans, catholicam insuper fidem Arriana impietate sedauit, nonnullos etiam propter hoc in exilium episcopos relegauitreligauit. Sub hoc turbine beatus Augustinus Ypponensis episcopus, et omnium doctor eximius literarumlitterarum, ne ciuitatis sue ruinam uideret, tertio eius obsidionis mense migrauit ad Dominumdominum V kalendas Septembrisseptembris, cum uixisset annos LXVIILXXVII , cum in clericatu, uel in episcopatu annos fere XL complesset. Sequenti uero anno WandaliGuandali, capta Carthagine, Siciliam quoque deleueruntdelerunt; cuius captiuitatis Paschasius LilybitanusLibitanus antistes, in epistola, quam de ratione [121r] Paschali pape Leoni scripsit, meminit. Ad ScotosGothos in Christum credentes , ordinatus a papa Celestino , Palladius primus episcopus mittitur, anno Theodosii octauo. Per idem tempus Brittanni, de quibus premissum est, cum rursus ScottorumScothorum et Pictorum incursibus premerentur, irruptoinrupto muro, cesis, captis , fugatisque ab eis muri custodibus, mittunt ad Romane potestatis uirum EtiumEtum consulem, uigesimouicesimo tertio Theodosii principis anno, petentes auxilium, nec impetrant. Quibus dum Etius minime annuisset, eo quod contra uiciniores hostes occupatus existeret, quidam Brittannorum strenue resistentes, hostes abigunt, quidam uero coacti, hostes subiciuntur, denique subactam Picti extremam insule partem, eam sibi habitationem fecere, nec ultra exinde hactenusactenus ualuerunt expelli. At uero residui BritannorumBrittannorum , dum continue Scothorum impetus formidarent, ultra iam de Romanorum presidio diffidentes, Anglorum gentemgente cum rege suo Uertigerno ad defensionem sue patrie inuitauere, quos amicali societate exceptosexcepta , uersa in contrarium uice, hostes pro adiutoribus impugnatoresque sensere. At uero Theodosius, dum absque uiginti et uno superioribus anni, quibus cum Honorio patruo regnauerat, septem et uiginti annis imperium [121v] gessisset, ex quibus cum Ualentiniano XXV transegit, apud Constantinopolim morbo consumptus obiit. Cuius imperii temporetempora tertia sinodus in Epheso congregata est CC patrum contra Nestorium Auguste urbis episcopum, presidente RomeRoma papa Celestino. Eudoxia Theodosii principis uxor ab Ierosolimis remeauit, beatissimi Stephani primi martirismartyris reliquias, que ostense sunt Luciano presbitero, secum deferens, que in basilica sancti Laurentii positaposite uenerantur. Bleda et AttilaAttilla fratres , multarumque gentium reges tunc IllyricumIlliricum , Thraciamque depopulati sunt.

Defuncto papa Celestino, XystusXistus natione Romanus ex patre XystoSixto episcopali cathedrecathedra Rome sublimatus est, seditque annis octo. Hic, congregata sinodo pro crimine sibi illato, coram LVIIquadraginta et septem episcopis canonice purgatur, et condempnatur BassusBlassus, qui hoc ei apud Augustum crimen intulerat, ita tamen, ut ultimo die uiaticum ei non negaretur, propter humanitatem pietatis ecclesie. Qui Bassus cum defunctus esset, corpus eius Xixtus episcopus cum aromatibus manibus suis tractans sepeliuit. Hic edificauit ecclesiam beate Dei genitricis Marie, que dicitur ad Presepe, et hodie ecclesia maior uocatur, in monte iuxta macellum Libie. Hic et in distribuendas pauperibus eleemosinaselemosinas studuit, et multas auro argentoque basilicas decorauit. Qui etiam [122r] sepultus est in uia TyburtinaTiburtina in cripta, iuxta corpus beati Laurentii.

Leo natione Tuscus, ex patre Quintiano, huic successit in episcopatu, seditque annis uiginti uno et mense uno. Hic ecclesiam a Nestoriana et Eutichiana heresi , sua predicatione liberauit, et Dioscori superbiam calcauit. Denique misit hic ad Martianum Augustum , fidelem principem catholicum, ut eius auctoritateauctoritatem concilium contra hereses conuocaretur. Huius itaque auctoritate principis factum est in ciuitate Calcedona concilium episcoporum DCCXXX cum cirographo sancti archiepiscopi Leonis, in qua fides ecclesie catholica exposita est et confirmata: confirmaueruntque fideliter , ac catholice in uno Dominodomino Iesu Christo duas naturas, ut unus idemque Christus ueraciter Deus et homo credatur. Tunc dampnauerunt Nestorium , et Eutichium nefandissimorum presulem Manicheorum.

Anno dominice Incarnationis CDLI et anno ab Urbe condita MCCIV ,. Marcianus quadragesimus quartus in numero Augustorum, defuncto Theodosio, Orientali aule preficitur imperator. Ceterum Ualentiniani tempora huius , uel superioris imperatoris curriculis adscribunturascribuntur. Igitur Ualentinianus Occiduioccidui rector imperii, pacis ea tempestate federa cum Genserico WandalorumGuandalorum rege firmauit certisque spatiis Africa inter utrosque diuisa est. Interea rex Hunnorum Attila, dum cum fratre Bleda regnum intra Pannonias, [122v] Daciamque gereret, Macedoniam , Misiamque et Achaiam, utrasque etiam Tracias , inmanissimaimmanissima rabie deuastaret, Bledam germanum , regnique consortem peremit. Fultus itaque fortissimarum gentium, quas sibi subiugarat, presidio, ad Occidentaleoccidentale demoliendum animum intendit imperium. Erant siquidem subiecti eius dominio rex ille Gepidarum AdaricusArdarius, Gualamir etiam Gothorum regnator, ipso tunc, cui seruiebat, rege nobilior, fortissimeque nichilominus gentes Marcomanni, Sueui, QuadiSquadi, preterea Eruli, TurcilingiTurtilingi , siue Rugi , cum propriis regulis , alieque, preter hos, barbare nationes Aquilonis in finibus commanentescomanentes. Cuius angustias , hostiumque preparationes, Etius Rome consularisconsulari solertisollerti preuidentia agnoscens, legatos ad Theodericum, qui eo tempore Gothis , apud Tolosam regnabat, dirigit, ut cum eo pacis federa sociarent. Qui promittit se cum eo pariter contra Attilam pugnaturum. Fuerunt preterea Romanis auxilio Alani, Burgundiones, Franci , Saxones, Riparioli, Briones, Sarmate, ArmoricianiArinoritiani, Liticiani, et pene totus populus Occidentisoccidentis. Conueniunt itaque hinc et hinc fortissime nationes in campis Catalaunicis, conseruntur acies, fit bellum acre nimis; accensi denique utriusque ardore prelii , nec quieuere, donec nox superueniens pugnandi finem daret. [123r] Eo siquidem prelio CLXXX milia hominum ex utraque parte cesa referuntur, quamuis neuter exercitus cessisset . Rex ibi Gothorum Theodericus pater Turismundi regis occubuit. Attila uero Pannonias repedauit, multumque potiorem exercitum coarceuans, Italiam furibundus intrauit, et primum Aquileiam ciuitatem in ipso Italie principio sitam principio expugnare aggressus est; quam continuo triennio obsedit, nec preualuit, resistentibus ei strenue ciuibus. Cum autem die quadam aspiceret ciconiasCiconias uno impetu ex urbe migrare, fetusque suos sublatos rostris per rura forinsecus deportare: aspicite ,( inquit ad suos ,), aues futurorum prescias perituram relinquere ciuitatem; statim , adhibitis machinis, ciuitatem acriter expugnauit, ac sine mora cepitcapit. Diripiuntur opes, captiuantur , trucidanturque ciues, residuum direptionibusdireptionis igni supposito, flamma consumit. Exinde per uniuersasuniuersam UenetiarumUeneciarum urbes, hoc est , Uicentiam, Ueronam, BrixiamBrexiam, PergamumPerganum , seu reliquas ciuitates, nullo resistente Hunni bacchabanturbachabantur. Mediolanum , Ticinumque pari sorte diripiunt, ab igne tamen prohibentes , et ferro. Deinde Emilie ciuitatibus similiter expoliatis ,; maxime in eo loco quo Mincius fluuius in amnem defluit Padi , castra metati sunt. Ubi Attila con[123v]sistens, dum utrum adiret Romam , an desisteret , animo fluctuaret, non urbi, cui infestus erat , consulens, sed Alarici exemplum pauens, qui capta a se urbe , non diutium superuixit ;: dum ergo has animo tempestates reuolueret, repente illi legatio placidissima a Roma aduenit. Nam per se uir sanctissimus Leo papa ad eum accessit, qui dum ad regem barbarorum ingressus esset, cuncta, que optauerat, obtinens, non solum Rome, sed totius Italie salutem deportauit. Territus namque Dei nutu Dei Attila fuerat, nec aliud Christi sacerdoti loqui ualuit, nisi quod ipse preoptabat. Fertur itaque, post discessumdissessum pontificis cum interrogatus esset Attila a suis, cur ultra solitum morem tantam reuerentiam Romano pape exhibuerit, quandoquidem pene ad omnia, que ille imperasset, obtemperaret .? Quibus ille respondit: non illi hanc exhibui reuerentiam, sed alium iuxta illum uidi stantem, forma precelsum, canitiecanicie uenerandum, in habitu sacerdotis, magis fulgentem , in manumane euaginatum tenentem gladium, mihique mortem promittentem, atque dicentem: nisi huic sacerdoti concesseris omnem uoluntatem, mox meo gladio interibis. Igitur Attila tali modo a sua seuitia repressus, relicta Italia, Pannonias repetit, ibique effusione sanguinis, qui ei de naribus affluere [124r] solitus erat, quod maxime propter uini crapulam accidit, extinctus est. Dum hec agerentur, apud BritanniamBrittanniam Pelagiane heresis assertores , BritannorumBrittannorum temptabant subuertere fidem; qui a Gallorum episcopis auxilium petentes, ad recte fidei defensionem sanctissimum uirum, Germanum nomine, multisque uirtutibus clarum AltiodorensisAlciorensis ecclesie episcopumepiscoporum accipiunt, et Lupum Trecasenum presulem, equeatque Apostolice gratie uirum. Qui non minus signorum miraculis, quam doctrine uerbis, omnes ad recte fidei confessionem deduxerunt. Ecce adhuc ibidem sanctis episcopis consistentibus ualida Saxonum , Pictorumque manus BritanniamBrittanniam aggreditur ., Moxmox BritonesBrittones arma corripientes, hostibus , obuiam pergunt, cum quibus beatissimus Germanus sponte se offerens, una cum ipsis pergit ad prelium. Cumque ipse dux belli ante confertam aciem constitisset, iamque hostes conglobati propius aduentarent, non turbe clamoribus, non gladiis fidens, imperat solummodo sanctus Antistes, ut cum ipse prior inclamasset , Deus, uoce consona eundem responderentrespondissent sermonem ., Moxquemoxque eleuata uoce magna, Alleluia insonuit. Cumque omnis exercitus, sublato ad siderasydera clamore, Alleluia respondisset, cunctaque per circuitum loca resonassent, continuo tantus hostes pauor inuadit, ut dis[124v]soluta acieaciem fugam arripientes, ac si singulorum ceruicibus gladius immineret, tremebundi ad propria fugerunt. Sed quia semper uirtus inuidiam parit, Ualentinianus imperator , prosperos Etii successus, ut premissum est, pertimescens, eum simulque BoetiumEtium senatorem gladio peremit. Ita uir bellicosissimus Etius, et quondam Attile regis potentissimipotentissimus terror occubuit, cum quo pariter Occidentis imperium , salusque reipublice corruit, nec ultra hactenusactenus ualuit releuari. Sed nequaquam Ualentiniano mors Etii impune cessit, nam et ipse anno sequenti a Transilla Etii milite, cum tricesimum annum imperii gessisset, confossus interiit, ex quibus cum Theodosio socero uiginti quinque, cum Marciano quinque imperauit. Mortuo Ualentiniano, regni iura Maximus apud Urbem inuadens, ne dumcum duobus expletis mensibusduos expleuisset menses a Romanis peremptus est. Continuo aduectis ex Africa nauibus, adest Geisericus cum ualidissimo sue gentis exercitu, necnon fultus auxilio Maurorum, cum adhuc Romane glorie ecclesie beatissimus Leo ageret pontificatum. Percussis itaque Romanis tam terribili nuncionuntio, nobilibusque , ac popularibus ex Urbe fugientibus, urbem omni presidio uacuam Geisericus obtinuitoptinuit. Occurrente sibi extra portam sancto Leone episcopo extra portam, cuius supplica[125r]tio ita eum, Deo adiuuante, liniuit, ut cum omnia potestati eius essent tradita, ab igne tamen et cede , atque suppliciis abstineretur. Quartodecimo interim die , secura et libera scrutatione, omnibus opibus suis Roma uacuata est ;, multa milia captiuorum cum regina Eudoxia, que Geisericum regem ad hoc facinus inuitauerat, duabusque filiabus eius in CarthaginemCartaginem ducta sunt. Capta itaque a Geiserico Roma est, postquam eam primo Alaricus inuaserat, secunda iam uice, expletis ab eo tempore quadraginta quatuor annis, a conditione sua mille ducentis septem euolutis. Relicta itaque Roma, per Campaniam WandaliGuandali , Maurique sese infundentes, cuncta ferro , flammisque consumunt, quicquid superesse potest, diripiunt. Captam nobilissimamque ciuitatem Capuam, ad solum usque deiciunt. Dehinc hac , illacque bacchantesbachantes, per adiacentia Neapolitane ciuitatis , atque Nolane, queque capere poterant, rebus hominibusque agris exinanitis, demoliti sunt. Quicumque autem gladio superfuerant, captiuitatis iugo subiciuntur. Geisericus autem Italie opibus ditatus, ad Africam regressus est. Inter has procellas uir piissimus Paulinus Nolane urbis episcopus, quicquid habere poterat, in captiuorum redemptionem expendit ;, nouissime , cum [125v] nichil ei aliud, nisi ipse sibi solummodo superesset, pro cuiusdam uidue filio, maternas non ualens piis ferre uisceribus lacrimas, ad eumdem regem inad Africam proficiscens, uice uicaria in seruitium traditur. Cuius sanctitas cum apud eamdem barbaram gentem, Dei nutu, cognita fuisset, demum cum suis ciuibus, qui in captiuitatem ducti fuerant, cum gaudio ad urbem propriam remeauit. Recedente igitur ab urbe Geiserico, Romani exinanite rei publice imperatorem AuitumAiutum preficiunt. Leo autem sanctissimus urbis episcopus, omnia uasa sacrata , et utensilia ecclesiarum, que a WandalisGuandalis erant erepta, plerasque basilicas reparauit , restituitque. Diuisi Gothi quoque circa hec tempora, cum rege suo Theoderico, TheodericiTheodorici filio, transcensis PyreneiPirenei iugis , HispaniasIspanias inuadunt. Tunc etiam Iohannes Baptista caput suum duobus monachis orientalibus, qui ad orationem uenerant HierosolimamIerosolimam, iuxta Herodis quondam regis habitaculum, reuelauit, quod deinceps emissum Fenicem urbem perlatum, et digno honore collocatum est. At uero Marcianus imperator cum apud Constantinopolim urbem septem annos regnum administrasset, facta suorum coniuratione peremptus est.

Interea Leo papa uita decessit, et successit ei HilarusYlarius, natione Sardus, ex patre Crispino, seditque annis rex, mensibus tribus. Hic interdixit , ut pontifex successorem sibi non [126r] eligeret, qui non solum in helemosinishelenosinis dandis pauperibus cotidie studuit, uerum etiam et plerasque basilicas auro , argentoque decorauit. Et hic sepultus est ad sanctum Laurentium in cryptacripta iuxta corpus beati Xisti episcopi.

Anno dominice Incarnationis CDLVIII et anno ab urbis conditione MCCXI. Leo quintus ac quadragesimum Romanorum regnum apud urbem Constantinopolim Augustali potitus est dignitate. Qui Leonem filium suum consortem imperii fecit. Exempto quoque in Italia humanis rebus Auito, Maiorianus apud Rauennam inuasit imperium, quod cum prope IV annos obtinuissetoptinuisset, haudaut procul a UeronenseUeronense, Detornensi ciuitate occisus est. Statimque Seuerus apud Rauennam imperator efficitur, qui cum IV annis imperasset, morte apud urbem occubuit. Dehinc cum consensu totius militie iura imperii Anthemus suscepit. Eodem tempore egresso inopinate igne, magna edium strage Constantinopolis cremata est. His quoque diebus inter Anthemum principem , eiusque generum RicimeremRicinerem patricium, qui tunc Mediolani positus preerat Ligurie, discordia exorta est. Diuisa itaque Roma est :, quidam fauebant Anthimo, quidam autem RicimerisRicineris perfidiam sequebantur. Quarto autem anno imperii Anthimi, RicimerRiciner urbem inuadens, eumdemeundem AnthimumAnthemum gladio trucidauit. Inter hec Olibrius ab Augusto Leone missus ad urbem, [126v] regiam adeptus est dignitatem. Interea RicimerRiciner post III menses excruciatus languoribus interiit. Olibrius quoque dum per VIIseptem mensesmens imperium gessisset, Rome defunctus est. Post quem Glicerius domesticus a Gundibaro Patricio, totius etiam uoluntate exercitus, apud Rauennam imperator efficitur. Anno deinde sequenti Gundibarus patricius cum exercitu ueniens, Glicerium ab imperiali exuit potestate, eumque apud Salonas Dalmatiarum urbem episcopum ordinauit. Ipso denique anno Augustulus apud Italiam cum exercitu ueniens, fugato Gundibaro, imperii regimen inuasit. Circa hec tempora Theodericus, cognomento Strabo , TriariiTricerii filius , cum magna Ostrogothorum multitudine usque ad tertium urbis miliarium armatus aduenit, nulli tamen Romanorum noxius ;, continuo in IllyricumIlliricum reuersus, mortuus est. Leo igitur Augustus postquam Orientale imperium decem et septem annos , rexisset , diem clausit extremum. Hic pro tomothomo Calcedonensi per uniuersum orbem singulis orthodoxorum episcopis, singulas consonantesqueconsonatesque misit epistolas ,; quid de eodem tomothomo sentirent, rescribi sibi postulans ;, quorum adeo consonantia de uera Christi incarnatione suscepit omnium rescripta, ac si uno tempore , unoque dictante fuissent uniuersa conscripta .: TheodoratusTheodorus episcopus ciuitatis, que , a CyroCiro rege Persarum condita, Cyrie nomen habet, scripsitscribit [127r] de uera incarnatione domini Saluatoris aduersus EutychenEuticen , et Dioscorum Alexandrie episcopum, qui humanam in Christo carnem negant . Scripsit, scripsit et historiamhystoriam ecclesiasticam a fine librorum Eusebii , usque ad suum tempus, id est usque ad imperium Leonis huius, sub quo et mortuus est. Uictorius, iubente papa HilarioYlario, scripsit Paschalem circulum quingentorum triginta duorumDXXXII annorum.

Hylario autem papa defuncto, Simplicius natione Tyburtinus, ex patre Castino , ei in pontificatu successit, seditque annis XV mensem I. Hic XXVII presbyteros Rome constituit, propter penitentes, et baptisma. Sub huius episcopatu uenit relatio de Grecia per cirographum ab AcacioAcatio Constantinopolitano episcopo, simulque et a Thimotheo Catholico, et affirmauit Petrum Alexandrie urbis episcopum esse euticianistumEuthicianistum hereticum, plurima de eo crimina affirmans. Quo audito Simplicius dampnauit Petrum, ita tamen, ut penitente seruaret tempus. Simplicius autem sepultus est in basilica beati Petri apostoli.

Anno dominiceDominice incarnationis CDLXXV.

Mortuo Leone, Zeno continuo quadragesimus sextus ab Augusto, Augustalem adeptus est dignitatem. Leonem autem, de quo premissum est , quem pater Leo in regni sociauerat dignitate , mater Zenonis occulte clericum fecit. Interea Odouacer cum fortissima Herulorum multitudine, insuper Turcilinguorum, siue ScyrorumScirorum [127v] Italiam ab extremis Pannonie finibus properare contendit, qui ueniens postmodum, non solum totius Italie, insuper et urbis usus est urbis potestate. Cumque totam Italiam proprio iuri subderet, statim regiam arripuit dignitatem. Augustulus autem, qui imperii presumpserat potestatem, cernens uniuersam Italiam Odouacri iuribus subdi, metu perterritus, sponte miserabilis purpuram abiciens, cum uix undecim mensibus rem publicam obtinuissetoptinuisset, imperialem deposuit maiestatem. Ita Romanorum apud Romam imperium toto terrarum orbe uenerabile, et Agustalis illa sublimitas, que ab Augusto quondam Octauiano creata est, cum hoc Augustulo periit.

Interea Rome Simplicio papa decedente, Felix natione Romanus ex patre Felice presbytero, pontificalem suscepit catedramcathedram. Sub huius episcopatu iterum relatio de Grecia uenit, Petrum Alexandrinum reuocatum ab Acatio episcopo Constantinopolitano. Tunc Felix uenerabilis archiepiscopus apostolice sedis Romane misit duos episcoposepiscopus , Mesenum , et Uitalem, ut facta synodosinodo, si inuenirent Acatium complicem Petri, dampnarent utrosque. Qui uenientes, corrupti sunt pecunia data; et non fecerunt ut eis fuerat iussum fuerat et; reuersi sunt. Eo tempore uenerabilis papa Felix sinodumsinodus fecit, et operata discussione inuenit iudices ambos episcopos Mesenum , et Uitalem reos et corruptos pecuniapecunie, eosque a com[128r]munione deiecit una cum Acatio et Petro. Et hoc factum est tempore Odouacris regis. Hic autem sepultus est in basilica beati Pauli Apostoli.

Post cuius obitum Gelasius natione Afer ex patre Ualerio in pontificatupontificato Romano sublimatus est, seditque annos IV, menses VIII. Hic autem tempore Zenonis Augusti , et Theodorici regis Manicheos inuenit in urbe Roma, et exilio deportari iussit, quorum codices concremari fecit. Hic fuit amator cleri, et pauperum, liberauitqueliberauit a periculo, et fame ciuitatem Romam. Hic in perpetuum dampnauit Acatium , et Petrum, si non peniterent. Hic Gelasianum librum composuit, fecitque tractatus, et ymnos, sicut beatus Ambrosius et declarauit, qui libri recipi in ecclesia debeant, et qui contempni, et quo tempore ordinationes sacerdotum ceterorumque ordinum fieri debeant, fecitque et libros aduersus EuthychenEuticen, et Nestorium. Sub hoc quoque presule , et tempore Zenonis Augusti, oraculum beatissimi Michahelis Archangeli Michelis inuentum est in monte Gargano. Interea mortuo TheodericoTheodorico Triarii filio, alius TheodoricusTheodericus cognomento WalamerUualamer, cuiusdam Theodori filius, Gothorum suscepit regnum, qui utramque Macedoniam, Thessaliamque depopulatus est; et plurima regie ciuitatis loca igne succendit.

Anno dominiceDominice incarnationis CDLXXVI , anno ab urbis conditione MCCIX ,. A Gaio autem [128v] Cesare, qui primo singularem arripuit imperii dignitatem, anno quingentesimo septimo decimo, ab incarnatione autem domini nostri Iesu Christi eterni, et in perpetuum regnatoris , anno CDLXXV , deiecto ab Augustali dignitate Augustulo, urbem Odouacer ingressus, totius Italie adeptus est regnum. Quod dum per annos quattuordecim nullo inquietanteinquietate tenuisset, ab Orientis tunc partibus Theodoricus adueniens AstrogothorumGothorum rex Theodoricus Italiam possessurus intrauit. Cui Odouacer rex cum grandi suorum exercitu, totisque Italie uiribus occurrit, et multotiens cum eo conflixit, ac sepe uictus ab eo, nouissimequenouisismeque in fidem ab eodem Theoderico susceptus, Odouacer truculente occisus est. Theodericus igitur totius Italie adeptus est dignitatem ., dehinc Romam profectus, rex a Romanis cum gaudio susceptus est. Interea TheodoricusTheodericus, ut sui regni uires constabiliret, Honoricus rex WandalorumGuandalorum Arrianus , in Africa , exulatis diffugatisque plusquam CCCXXXIV episcopis catholicis, ecclesias eorum clausit, plebem uariis affecitaffectam suppliciis, et quidem innumerisinmumeris manus abscidens, linguas eorum precidit, nec tamen loquelam catholice confessionis eripere potuit. Eo tempore corpus Barnabe apostoli, et euangeliumeuagenlium MattheiMathei eius stylostilo scriptum, ipso [129r] reuelante, reperitur.

His autem diebus , Gelasio papa defuncto, Anastasius natione Romanus, ex patre Petro, post hunc suscepit episcopatum, seditque anno I, mensibus XI. Hic Anastasium Constantinopolitanum excommunicauit imperatorem. Eo tempore multi clerici , et presbyteri se a communione ipsius eduxerunt, eo quod sine consilio episcoporum presbyterorumpresbyterorumque comunicassetcommunicasset V. Fotino Diacono Thesalonicensi, qui communis erat Acatio, et quia Acatium occulte reuocare uoluit, et non potuit, diuino nutu percussus est. Qui etiam sepultus est in ecclesia beati Petri. Zeno itaque Augustus cum per annos XVII rei publice prefuisset, apud urbem Constantinopolim uite terminum accepit.

Cessante iam Romane urbis imperio utilius aptiusque mihi uidetur ab annis dominice incarnationis, supputationis lineam ducere, qui quo facilius quid quo tempore actum sit euidenter possit cognosciagnosci.

Anno dominice incarnationis CDXCII post Zenonis excessum Anastasius purpuram induit, qui XLVII in imperii numero extitit. Hic Romani decus imperii , EuthychianaEuthiciana hereseoshereos illuuione maculauit.

Quo tempore Anastasio papa rebus humanis exempto, SymmachusSimmachus natione Sardus ex patre Fortunato pontificali cathedra sublimatus est, seditque annis XV, mensibus VII. Huius temporibus tanta propter Simmachi , et Laurentii , electionem Rome [129v] dissensio fuit, ut senatores ex partibus Laurentii partibus fauentes, aduersus ceteros, qui Simmacho pontifici aderebantadherebant, bellum inferrent, multasque cedes , et homicidiaomicidia in medio urbis facientes, plerosque sacerdotumsacerdotes, multos etiam clericorum , ciuiumque Romanorum extinguerent. Denique ordinati sunt uno die ambo. Simmachus quidem in basilica Constantiniana, Laurentius uero in ecclesia sancte Marie. Sed cum neutra pars alteri cederet, constituerunt, ut lis accepta iudicio regis Theoderici finiretur. Qui Rauenne positus dum legatos utriusque partis audisset, decreuit ut qui prior ordinatus esset, aut quem maiormaiori pars cleri simul , et populi elegisset, ipse in apostolica sede apostolica resideret. Unde SymmachusSimmachus pontifex factus, constituit Laurentium in NuceriaNucerie ciuitate episcopum, intuitu misericordie. In hac discessionediscensione sanctissimus Paschasius ecclesie Romane diaconus partibus fauebat Laurentii. Eo tempore Trasamundus, qui fratri Henrico apud Africam in WandalorumGuandalorum regnum successerat fratris, uel patris GeisericiGesserici secutus perfidiam, clausis catholicorum ecclesiis, CCXX episcopos in Sardiniam exilio religauit; quibus beatus papa Simmachus cotidiana subsidia , et uestes ministrare non destitit. Hic etiam inter multa ecclesiarum opera, que uel a fundamentis creauit, uel prisca renouabit ac decorauit, ad bea[130r]tum Petrum et beatum Paulum , et beatum Laurentium , pauperibus habitacula construxit, quibus cotidie necessaria subministrabat, et per singulos annos episcopis , et ceteris clericis, qui in exilio erant per Africam , uel Sardiniam, pecunias , et uestes ministrabat. Hic constituit omnibus dominicis diebus , et in nataliciis apostolorum , et martyrum ymnum angelicum ante canonem decantari. Inter has tempestates Fulgentius in confessione fidei , et scientia floruit. His ipsis apud Africam diebus, dum Arrianus quidam Olimpius nomine, corpus aquis balnearibus abluens, indigna quedam , et blasphemablasphemia de sancte trinitatis fide uerba emouereteuomerat, ueniente subito ignito celitus iaculo, uisibiliter combustus est. Barbas quoque Arrianus episcopus, de nostre fidei regula, minoremminore scilicet Patripatri Filiumfilium , Sanctumque Spiritumsanctumque spiritum asserere cupiens, cum baptizaturusbaptizaturo dixisset: Baptizo te Barbas in nomine Patrispatris filiumet Filii in Spiritu Sanctospiritu sancto, statim aqua, que baptizandum allata fuerat, nusquam comparuit. Quod aspiciens qui baptizandus erat, confestim ad ecclesiam catholicam fugiens, iuxta morem fidei baptismum suscepit Christi suscepit. Theodericus uero dum pacifice apud Italiam regnaret, per singula queque celebriora loca regia sibi habitacula construxit.

Interea Simmacho papa uita decedente, successit ei Hormisda natione Campanus, ex patre Iusto, seditque annis [130v] VIIIVII. Anastasius autem imperator dum in heresi, qua delapsus fuerat, perseueraret, duasque in Christo naturas, deitatis uidelicet , et humanitatis , EuthychiumEuthichianam heresiarcem sequens, denegaret, Hormisda papa direxit Enodium TicinensemTiciniensem , episcopum , aliosque cum eo in Constantinopolim legatos, cum catholice fidei scriptis, quatenusquatinus Anastasium , si resipisceretrespiceret, atque AcatiumAcacium cum complicibus suis, ad ecclesie reducerent gremium. Is non solum etiam salubria eorum monita spreuit :, sed insuper etiam a suis conspectibus non sine graui contumelia eos expulit, nauique fragili impositos, mandat ne uspiam per totam Greciam ad aliquam ciuitatem accederent. Quam eius impiam temeritatem diuina continuo ultio subsecuta est. Nam cum iam septem et uiginti imperii ageret annos, ui fulminis percussus interiit. Hormisda uero inter multa basilicarum ornamenta, que fecerat cum helemosinas pauperibus studiose , ac sine intermissione distribueret, fecit apud sanctum Petrum trabem ex argento MLMXL librarum decoratamdecoratum. Qui etiam sepultus est in basilica beati Petri.

Anno dominice incarnationis DXVIII. Punito Anastasio heretico, Iustinus catholicus Augustali potitus est solio; ad hunc ob causam [131r] redintegrandereintegrande fidei, directus ab Hormisda pontifice uir sanctitate precipuus Germanus Capuane sedis episcopusepiscopis digne susceptus est, multorumque dubiam religionem solidauit. Eo tempore apud Africam defuncto Trasamundo WandalorumGuandalorum rege Arriane perfidie Ildericus eius filius ex captiua Ualentiniani principis filia ortus, WandalorumGuandalorum adeptus est regnum, qui non patrem hereticum, sed matris catholice monita sequensfrequens, recte fidei cultor enituit. Hunc pater Trasamundus ad mortem ueniens sacramenti nodis astringere curauit, ne umquamunquam in regno suo catholicis consuleret; qui mox ut suus genitor uita decessitcaruit, priusquamprius regni iura susciperetassumeret, omnes episcopos, quos Trasamundus in exilium miserat, regredi fecit, eosque ecclesiasecclesiis reformare precepit, post septuaginta quattuor annos, quam in exilium fuerant destinati.

Quo tempore Hormisda rebus humanis exempto , Iohannes, natione Tuscus, ex patre Constantio , ei in pontificatu successit, seditque annis duobus. At uero in Orientis partibus dum adhuc heresis Arriana uigeret, Iustinus ardore orthodoxe fidei, ut hereticorum nomen extingueret, statuit ubiqueibique ecclesias catholica religione consecrari. Quod dum in Italia rex Theodericus audisset, Iohannem papam, qui Hormisde successerat, [131v] simulque cum eo Theodorum , atque Agapitum consulares uiros , aliumque Agapitum patricium Constantinopolim ad Iustinum principem dirigit; mandat per eos interminans, ut, nisi quantocius hereticis suas ecclesias redderet, ipse omnes Italie catholicas ecclesias destrueret. Qui uenientes ad Augustum, cum ab eo digne, ut conpetebatcompetebat, suscepti essent, magnis eum de sua , suorumquesuarumque salute solliciti fletibus postulant, ut sue legationis seriem, quamquam esset iniusta, libenter exciperet, Italieque periture subueniret. Quorum fletibus Iustinus permotus, eis quod petebant concessitconcesit, Arrianosque suo iuri reliquit. Dum hihii in itinere demorantur, Theodericus rabie sue iniquitatis stimulatus, SimmachumSimachum consulem , etac patricium, et eius generum Boetium senatorem, et consulem catholicos uiros , post carceris custodiam , gladio trucidauit. Iohannes uero pontifex dum Constantinopolim uenisset, ad portam, que uocatur aurea, populorum turbis ei occurrentibus, in conspectu omnium, roganti ceco lumen reddidit. Qui dum cum sociis rediens Rauennam ad Theodericum uenisset, Theodericus inuidie malitia ductus, quod catholice pietatis defensor Iustinus illos honorifice suscepisset, eum cum comitibus , carceris afflictione peremitperegit. Sed hanc immanissimam crudelita[132r]tem animaduersio diuina secuta est, nam nonagesimo octauo die post hoc factum, subita morte defunctus est, cuius animam solitarius quidam apud Liparum insulam, uir magne uirtutis, aspexit inter Iohannem papam et SymmachumSimachum patricium deduci, et in Uulcani ollam demergi. Gothi igitur AthanaricumAttanaricum filium eius in regnum preficiunt.

Rome uero post Iohannem , Felix, natione Samnis, ex patre Castorio in ordine pontificali constituitur, seditque annis tribus. Hic patriarcham Constantinopolitanum excommunicauitexcomunicauit. Tunc etiam beatissimus abbas Benedictus uirtutum gloria claruit, cuius gesta beatus papa Gregorius papa in libro dialogorumdialagorum scripsit. At uero Iustinus cum Augustalem dignitatem annos duodecim administrassetamministrasset, apud Constantinopolim in pace quieuit. His ipsis diebus Audoin LangobardorumLongobardorum rex , GuaconisGuacconis regis filius, LangobardosLongobardos in Pannoniam deduxit. Tunc quoque in Gallia Theodericus Francorum rex habebatur, qui TheodebertoTheoderico filio suo despondit uxorem, uocabulo GuisegardamGuisecardam, filiam Guaconis regis Longobardorum. Habuit quoque idem GuacoGuacco et alteram filiam, nomine Gualderadam, quam Theobaldus Francorum rex Theodeberti filius sibi in matrimonium sociauit.