Historia universalis, quinta etas · Romualdus Salernitanus, Chronicon

Historia universalis, quinta etas

Incipit quinta etas.

Quinta etas ab exterminio cepit regni IudaiciIudacici, quod iuxta prophetiam Hieremie septuaginta annis permansit . MMMCCCLXXVI.

Anno XIV postquam percussa est ciuitas, qui est uicesimus quintus annus Ioachim, cum quo et Ezechiel captiuatus est: ipse Ezechiel in uisionibus Dei adductus est in terramterra Israel, et uidit renouationem ciuitatis, ac templi ceremoniarumquecerimoniarumque eius. Romanorum sextus Seruius Tullius regnauit annis XXXIV qui tres montes urbi addidit, Quirinalem, EsquilinumEsquillinum, Uiminalem. Fossas circum muros duxit. Census ciuium Romanorum primus instituit, qui adhuc per orbem terrarum incognitus erat; tunc inuenta sunt capita Romanorum ciuium octoginta quattuorIV milia . MMMCCCLXXXIX.

[41v] Anno XVIXXVI post euersionem IerusalemHierusalem, qui est XXXVII transmigrationis regis Ioachim , subleuauit Euuilmerodach rex BabilonisBabylonis anno, quo regnare ceperat, capud Ioachim regis Iude de carcere, et ponitpouit thronum eius super thronum regum, qui erant cum eo in BabiloneBabylone. Meminit huius temporis adhuc futuri propheta Hieremias, ita scribens: Ecce ego mittam, et assumam uniuersas cognationes Babylonis, ait Dominus, et adducam eos super terram istam, et super habitatores eius, et super omnes nationes, que in circuitu illius sunt, et interficiam eos, et ponam eos in stuporemstupore, et in sibilum, et in solitudines sempiternas, et seruient omnes gentes iste regi Babylonis LXX annis. Cumque impletiinpleti fuerint anniannis LXX, uisitabo super regem Babylonis, et super gentem illam, ait Dominus, iniquitates eorumeorem, et super terram Chaldeorum, et ponam illas in solitudines sempiternas. Et alibi scribens ad transmigrationem, quam transduxerat Nabuchodonosor de Hierusalem in Babylonem cum Hiechonia rege: cum ceperint impleri septuaginta anni in Babylonem uisitabo uos, et suscitabo super uos nomen meum in bonum, et reducam uos ad locum istum, ait Dominus. Rursus eiusdem temporis iam [42r] preteriti uerba dierum ita recordantur: Si quis euaserat gladium, in Babylonem ductus seruiuit regi, et filiis eius: donec imperaretimperat rex Persarum, et compleretur sermo Domini ex ore Hieremie, et celebraret terra Sabbata sua: cunctis enim diebus desolationis egit Sabbatum usque dum complerentur septuaginta anni. Anno autem primo Ciri regis PersarumPerserum ad explendum sermonem Domini, quem locutus fuerat per os Hieremie suscitauit Dominus spiritum Ciri regis Persarum, et cetera. Quibus uerbis ostenditur quia uastata IudeaIudei ChaldeiChaldea , non , ut AssyriiAssirii in Samaria, alios misere colonos; sed desertam reliquere terram, donec post annos LXX in eamea rediere Iudei. Consentit hishic IosephusIosepus in decimo antiquitatum libro scribens templum, et Hierusalem, et omnem Iudeam LXX annis permansisse desolatam: qui rursus enumerando reges Babylonis (si tamen ille sic scripsit, et non codex fallit mendosus) centum fere annos ab euersa Hierusalem usque ad euersionem regni Chaldeorum facit colligi. ScribitScribi enim post Nabuchodonosor, qui, teste Scriptura Sacra, XXV , post euersam Hierusalem uixit annos, Euuilmerodach filium eius regnasse annos XIX. Post quem Eglesar filium eius annis XL, cui successisse filium eius Laborsordach [42v] mensibus nouem. Hoc defuncto ad BalsamarBalthasar, qui Naboan nuncupatur, transissetransille imperium, qui cum iam decem et septem regnauerit annis, captam a Ciro Persarum, et Dario Medorum rege Assueri filiisfilio BabiloniamBabylonia. Item Darius autem Astiagis filius qui BabiloniorumBabyloniorum dextruxit imperium cum Ciro cognato suo agebat annum sexagesimum secundum, cum Babylon fuisset inuasa, qui tamen alio nomine uocabatur a Grecis, quique Danihelem prophetam sumens ad se in Mediam duxit, et omni honore eumcum celebrauit. Huius Darii Danihel ipse ita meminit :. In anno primo Darii filii Assueri de semine Medorum, qui imperauit super regnum Chaldeorum, ego Danihel, intellexi in libris numerum annorum, de quo factus est sermo Domini ad Hieremiam prophetam ut complerentur desolationis Hierusalem septuaginta anni. Eusebius in temporum libro XXX annos ab euersione Hierusalem usque ad initium Ciri Persarum, Iulius autem Africanus LXX computatcomputauit. Porro Ieronimus in expositione prophete Danihelis ita dicit: Tradunt Hebrei huiuscemodi fabulam usque ad septuagesimum annum, quo Hieremias captiuitatem populi Iudeorum dixerat esse soluendam, de quo et Zacharias in principio uoluminis sui loquitur, irritam putans [43r] Dei pollicitationem Balthasar, falsumque promissum, uersusuersum in gaudium fecit grande conuiuium insalutans quodammodo spei Iudeorum, et uasis templitempla Dei. Sed statim ultio secuta est. Item Ieronimus: Sciendum est Balthasar non esse filium Nabuchodonosor, ut uulgo legentes arbitrantur, testimonium de Danihele proferentes; eo quod ipse dixerat Balthasari : pater tuus Nabuchodonosor; sed iuxta BerosumBelosum qui Chaldeam scripsit hystoriam, et Iosepum, qui BerosumUerosum sequitur, post Nabuchodonosor, qui regnauit annis XLIII successisse in regnum eius filium, qui uocatur Euuilmerodach, de quo scribit et Hieremias, quod in primo anno regni sui leuauerit capud Ioachim regis Iude, et eduxit eum de domo carceris. RefertReferth Iosepus quod post mortem Euuilmerodach in regnum patris successerit filius eius Neglisar: post quem rursusrursum filius eius Laborsordoch: quo mortuo Balthasar filius eius regnauerit, cuicum Danihel scripturam misticam in pariete legit, et interpretatus est. Quod autem Balthasaris patrem Nabuchodonosor uocat non facit errorem scientibus Sancte Scripture consuetudinem: quia patres omnes proaui uocantur. Balthasar autem Chaldeus rex eadem nocte, qua Danihel ar[43v]guit eum, interfectus est a Dario rege Medorum, et qui Ciri regis Persarum auunculus fuit, et a CiroCyro PersaPerse, que duo regna Ysayas ascensorem bige, cameli, et asini uocat. Darius igitur, quem Artarxersen dicunt MediMedis, successit in regnum annos natus LXII qui Danihelem in Mediam transduxit. Hunc Darium quidem quidam Astiagen aliialiis Astiagis filium putantputatur. Fuit autem Danihel in SusisFusis castro, que metropolis est regionis Elamitarum, in qua turrem extruxit excelsam quadrato marmore edificatam tante pulchritudinis, ut usque in presens noua esse uideatur: in ea regum Persarum, atque Medorum conduntur reliquie . MMMCDXXIII.

Persarum primus CirusCyrus regnauit annis XXX. Hic ut impleretur uerbum Domini ex ore Hieremie primo sui regni anno, laxata HebreorumHebrorum captiuitate, quinquaginta ferme hominum milia regredi fecit in Iudeam, restituens eis uasa templi Domini aurea, et argentea quinque milia CD. Qui congregati in Hierusalem mense septimo edificauerunt altare, et a primo die mensis eiusdem ceperunt offerre holocaustum Domino; anno autem secundo aduentus sui, mense secundo templi fundamenta iecerunt anno incensionis [44r] iuxta Africanum LXXII iuxta ChronicamCronicam EusebiiCusebii XXXII. Sed, impedientibus Samaritis, intermissum est opus usque ad annum Darii secundum, qui etiam in regno Assueri, et ArtaxersisArtarxersis scripserunt accusationem aduersus Iudeos, et remisit ArtaxersesArtarxerses, ne edificaretur Hierusalem. Romanorum septimus Tarquinius regnauit annis XXXV qui causa Tarquinii iunioris filii sui, qui Lucretiam corruperat, regno expulsus est: iste primum excogitauit uincla, taureas, fustes, lautomias, carceres, compedes, catenas, exilia, atque metalla.

Orosius: Anno post urbem conditam CCLIV. BrutusBruto, expulso regis imperio, consul primum effectus est. Eo tempore Cirus rex Persarum uicit Babiloniam ;, urbem tunc cunctis opulentiorem cepit, subuertit atque destruxit, anno conditionis eius millesimo centesimo sexagesimo quartoCLXIV. CirusCyrus autem rex Persarum proximi temporis successu Scithis bellum intulit, quem Tamiris ipsius prouincie regina ita cum suis obtruncauit, atque deleuit, quod de CC militibus Persis, qui cum eo uenerant, nec nunciusnuntius quidem tante cladis in illo bello superfuit. Anno ab urbe condita CCXLV Darius CiroCyro apud Scitas interfecto post aliquantum interuallum [44v] forte regnum nepotis adeptus est: nam medius eorum regnauit Cambises CiriCyri filius . MMMCDXXXI.

Cambises CiriCyri filius annis VIII. Hic deuicta Egypto, cunctam eius religionem abominatusabhominatus , ceremoniascerimonias eius , et templa deposuit, Babylonem in EgyptoEgipto edificauit. Hunc aiunt ab Hebreis secundum Nabuchodonosor uocari: sub quo et Tarquinii temporibus castissima IuditIudith Olofernem peremit. His quoque temporibus Pitagoras philosophus claruit, qui Samo oriundus Crotone deguit, nouissime Metapontum addiit, ibique sepultus est . MMMCDLXVIII.

Darius Istaspis filius annis XXXVI. Inter Darium et CambisenCampisen regnasse duos fratres magos in libris chronicorum Eusebii repperimus , uerum HieronymusHieronimus in expositione Danihelis scribit, quod interfecto apud Messegetas Cyro, qui XXX annis regnauit in Persis, CambisesCampises successit in regnum: qui expletis octo annis duos Magos fratres habuit successores, quorum quidem unus Sinerdes Magus Panthapten filiam Cambisis duxit uxorem. Occisis quippe a populo magis, qui septem solummodosummodo regnarant mensibus, suscepit imperium: eadem uero Panthapten nupsit Dario, qui ex ea Xersen filium genuit: Anno autem secundo Darii regis filii Istaspis, [45r] factus est sermofermo Domini ad Aggeum Prophetam prius, et eodem anno postea ad Zachariam filium Barachie filium Addo. Iste est Addo, qui iuxtaiusta paralippomenon missus est ad Ieroboam filium Nabath, sub quo altare diruptumdirruptum est, et manus Regis aruit, rursumque ad preces illius restituta est. Igitur a primo anno Cyri regis, usque ad secundum annum Darii filii Istaspis supputantur anni XL. Item HieronymusIeronymus. Secundo anno Darii septuagesimum annum desolationis esse completum Hieremias uaticinatus est, Zacharias quoque propheta, cum uisionis sue titulum in secundo anno eiusdem regis undecimo mense Sabath uicesima quarta die preposuisset, adiecit dicens: Domine exercituum, usquequo non misereberis Hierusalem, et urbium Iuda, quibus iratus esest. Iste septuagesimus annus est. Item quarto Darii regis anno dicit idem propheta: Cum ieiunaretis, et plangeretis per hos septuaginta annos numquid ieiunium ieiunastis michimihi?. Sed et Esdras extructo tantum altari, et iactis fundamentis templi ad litteras regis XersisExersis prohibitum opus refert. Tunc intermissum est opus Dei in IerusalemHierusalem, et non fiebat usque ad secundum annum Darii Persarum. Prophetauerunt autem Aggeus propheta, [45v] et Zacharias filius Addo prophetantes ad Iudeos, qui erant in Iudea, et Hierusalem in nomine Domini Dei Israel. Tunc surrexerunt Zorobabel filius Salathiel, et Iosue filius Iosedech, et ceperunt edificare templum Dei in Hierusalem, et cum eis prophete Dei adiuuantes eos; Aggeus autem propheta, et ZachariasZarias, et Malachias, Nahum, et Abacuch claruerunt sub Zorobabel principe gentis, et Iesu magno sacerdote. Ieronimus. Sexto Darii anno templi edificatio completur die tertia mensis Adar, qui est quadragesimus sextus annus ex quoeius sub CiroCyro fundamenta sunt iactaiecta. Unde in euangelio dicunt Iudei :; quadraginta et sex annis edificatum est templum hoc. Ceperunt autem edificare anno secundo Darii mense sexto die uicesima quarta, et anno sexto, ut dictum est, mense duodecimoundecimo die tertiotertia compleuerunt: ex quo apparet, opus templi et antea non parua ex parte peractum; annos autem septuaginta a destructione illius, usque ad perfectam restaurandi licentiam esse computandos. Quo tempore apud Romanos septimus a Romulo Tarquinius Superbus regnabat, habens annum imperii uicesimum septimum, qui post anno VIII pulsus est a Bruto. Pulsis denique ab urbe regibus, qui imperauerunt annis [46r] CCXLIV (. septemSeptem namque fuerunt .), uixUix usque ad XV lapidem Roma sub eis tenebat Imperium. Post exactos reges, et nomen regie dignitatis, primum consules a Bruto esse ceperunt, deinde tribuni plebis, quasi proprii iudices defensoresque populi: inde tribuni militares; hinc quoque dictatores, quorum primus Largus nomine fuit maioris honoris, quam Consules: rursum quoque consules rem publicam obtinueruntoptinuerunt per annos CDLXIV usque ad Iulium Cesarem, qui primus singulare arripuit imperium OlympiadeOlimpiade CLXXXIV. Orosius. Anno ab urbe condita CCLXXV. OlympiadeOlimpiade LXXIV. Xerses Dario patri in regnum successit. MMMCCCLXXXIX.

Xerses Darii filius annis XX. Hic Egyptum, que a Dario discesserat, capit, et aduersus Greciam pugnaturus DCC milia armatorum de regno, et CCC milia de auxiliis, rostratas etiam naues mille ducentas; onerarias autem tria milia ducentas habuisse narratur. Attamen uictus patriam refugitrefugiit. DemosthenesDemonstenes Lacedemonis tunc apud XersenExersen exultabat. Tunc Herodotus hystoriarum scriptor, et ZeusisReusis pictor agnoscitur. Anno ab urbe condita CCCI ,. Olimpiade XCVXXV , potestas consulum decem uiris Rome tradita est. Tunc etiam cen[46v]sus habitus est, et inuenta sunt ciuium Romanorum centum decem et octo milia CCCXXIXCCCXIX. MMMCDXC.

Artabanus mensibus VIII. Socrates nascitur . MMMDXI.

ArtaxersesArtarxerses, qui et Macrochir , idem Longimanus , annis XL. Huius anno septimo prima die mensis primi Esdra sacerdos et scriba legis Domini descendit de Babylonia cum epistolis regis, et in prima mensis quinti uenit in Hierusalem cum uiris mille DCC. Et inter alia strenue gesta castigauit filios transmigrationis ab uxoribus alienigenis. Eiusdem anno uicesimo Neemias pincerna de Susis castro adueniens, murum Hierusalem quinquaginta duobus diebus restituit, et ducatum genti XII annis prebuit. Item aliter. Ioachim, qui et Hiechonias tempore captiuitatis genuit Salathiel. Salathiel genuit Zorobabel Iechonia quidem, et Salathiel in Babilone defuncti sunt. Zorobabel uero post obitum eorum, permittente Dario rege, egressus est de Babylone cum omnibus, qui cum illo egredi uoluerunt cum magno honore, et gratia, atque Hierusalem sunt reuersi. Non enim omnes simul, sed sicut per tempora captiuitaticaptiuati sunt, sic per tempora de eadem sunt captiuitate reuersi. Primo namque a Ciro rege Persarum dimissi sunt, cum [47r] mandasset eis dicens: qui uoluerit egredi, et reuerti in Hierusalem, que in Iudea est, eat, et Dominus eius sit cum eo. Hec ergo prima egressio eius captiuitatis. Altera autem facta est sub Dario rege Medorum. Tertia uero sub ArtaxersenArtarxersen. Sed illi, qui primi egressi sunt sub Ciro, pauci erant, et nullus principum cum eis est egressus propterea uenientes in Iudeam, et Hierusalem, ibidem habitanteshabtantes, ceperunt templum Dei hedificare in Hierusalem. Sed proxime in circuitu gentes, uidentes quod pauci essent, nec principem quempiam habuissent, prohibuerunt eos, neque dimiserunt hedificare et sic remansit opus ceptum templi inconsumatum. Ex parte enim faciebant, iterum prohibiti cessabant per aliquantos menses ita usque ad regnum Darii regis. Et hoc est, quod Iudei in templo Domini dicebant: quadraginta et sex annis hedificatum est templum hoc. Ex quo enim ceperunt hedificare templum Domino hi, qui ex captiuitate primo dimissi sunt, usque dum consummatum est, XLVI anni completi sunt. Ergo, ut dictum est, prima dimissio captiuorum ex Perfida sub Cyro facta est rege illorum paucorum, qui sinesi non principe exinde profectifacti sunt, qui nec dum templum, quod ceperant, explicare potuerunt. Et postea Darius rex commonefactuscommonefactum est a magnifico Zoroba[47v]bel, dimisit omnes egredi uolentes, et reuerti in Hierusalem. Eundem quippe Zorobabel ad construendum templum Domini, quod est in Hierusalem, unde fuerat depredata, et cum Zorobabel illo in tempore pariter egressus est Ihesus filius Iosedech filii Saraie sacerdotis magni, sicut Propheta de eo meminit; Saraia enim summus sacerdos in Hierusalem, quando eadem ciuitas uastata est a Nabuchodonosor, cum aliis principibus Sedecia interfectus est: quo interfecto, filius eius Iosedech captiuus ductus in Babyloniam, ibique hunc Ihesum generans defunctus est. Ihesus autem hic magnus et preclarus in diuino timore fuit. IsHis egressus cum Zorobabel ibat in Hierusalem, qui dimissi a Dario transeuntes per Babyloniam, inde secum educentes uniuersos, qui ibidem erant Iudeos, habentes secum equites, quos eis Darius rex iniunxeratiniuncxerat ad conducendum eos usque Hierusalem. Hec fuit secunda egressio captiuorum de Babylonia, que per ZerobabelZorobabel filium Salathiel facta est, una cum Ihesu filio Iosedech. Hi ergo sunt, qui et templum Domini edificauerunt, atque consumauerunt. Sub istis prophetauerunt post captiuitatem Hierusalem alio anno sub Dario rege Aggeus, et Zacharias, et Malachias. Post hec tertio egressi sunt de captiuitate hii, qui ibidem residebant in diebus ArtaxersisArtarxersis regis. Et cum eis egressus est [48r] princeps et consiliator, et dux Esdra, qui cognominatus est scriba legis Dei. quem etiam ArtaxersesArtarxersus rex trasmisit cum magno honore, et eos, qui cum eo egressi sunt. Exiit et cum eis Neemias, qui in patrum laudibus commemoratus est. Hucusque diuina scriptura temporum seriem continet. Que uero post hec apud Iudeos gesta sunt de libro MachaborumMachabeorum et Iosepi atque Africani scriptis exhibentur, qui deinceps hystoryam uniuersam usque ad Romana tempora prosecuti sunt. Et quidem Africanus in quinto Temporum uolumine, huius temporis ita meminit: mansit itaqueatque imperfectum opus usque ad Neemiam et XX annum ArtaxersisArtarxersis. Quo tempore regni Persarum centum et quindecim anni fuerant euoluti: capiuitatis autem IerusalemHierusalem centesimus octogesimus et quintus annus erat. Et tunc primum ArtaxersesArtarxerses iussit muros extrui IerusalemHierusalem; ex illo tempore, si numerare uelis, septuaginta annorum ebdomadas, usque ad Christum poterispatris inuenire. Xerses menses II. Post quem Sogdianus menses VII. Tunc temporis Plato nascitur, Hippocrates medicus insignis habetur. MMMDXLVIII.

Darius, cognomento Nothus, annis XIX. [48v] Egyptus recessit a Persis. Reuersis de captiuitate Iudeis non reges, sed pontifices prefuerunt, usque ad Aristobolum, qui cum dignitate pontificis, etiam regale sibi cepit usurpare uocabulum. MMMDLVIMMMDLXVI.

ArtaxersesArtarxerses, qui cognominatus est Minenon, Darii et Parisathidis filius, annis XL. sub hoc rege uidetur historiahystoria Ester completa; ipse quippe est, qui ab Hebreis Assuerus, et a septuaginta interpretibus ArtaxersesArtarxerses uocatur. Athenienses XXIV litteris uti ceperunt, cum antea XVI tantum literaslitteras haberent. CarthaginensiumCartaginensium tunc inchoatur bellum famosum. Orosius. Anno ab urbe condita CCCLXIV Galli Senones, duce Brenno , Romam inuadunt, urbemque penetrando, excepto Capitolio, incenduntincendiunt ,

cunctosque crucidando sex mensibus uastant. Reliquos autem uniuersos in arce Capitolii confugientes, quos constat uix mille hominum fuisse, obsidione concludunt, eosque fame, peste, desperatione atque formidine terunt, ad postremum uendunt,

nam mille libris auri discessionisdiscensionis pretium paciscuntur , et. Ex tunc tribuni militares pro consulibus esse ceperunt. Orosius. Anno ab urbe condita CD. Philippus Aminte filius Alexandri pater Macedonum regnum adeptus, XXV tenuit annis. Eodem tempore dilatata est nox usque ad plurimam partem diei, saxa quoque de nubibus ceciderunt. Tunc temporis clarissimus Alexander Magnus ille gurges miseriarum Philippi filius natus est. Aristotiles Platonis auditor decem et octo etatis annos gerebat. [49r] Anno MMMDCXIV.

ArtaxersesArtarxerses, qui et Ochus , annis XXVI . Isteiste Egyptum suo iunxitiuncxit imperio, Nectanebo rege in Ethiopia pulso, in quo EgyptiorumGyptiorum regnum destructum est. Tunc idem Ochus, qui et ArtaxersesArtarxerses , post transactum in Egypto maximum diuturnumque bellum, plurimos Iudeorum in transmigrationem egit, atque in IrchaniaUchania ad Caspium mare habitare precepit, quos ibi usque in hodiernum diem amplissimis generis sui incrementis consistere, atque ex hinc quandoque erupturos opinio est. Tunc quoque temporis DemosthenesDemonsthenes orator omnium rumore celebratur. Romani Gallos superant. Plato philosophus moritur, post quem AchademiamAchademicam Speusippus tenuit. Orosius. Anno ab urbe condita CDXXII. Alexander rex Epirotarum Alexandri illius magni auunculus, traiectis in ItaliamItalia copiis, cum bellum aduersus Romanos pararet, et circa finitimas Rome urbes firmare uires exercitus sui, auxiliaqueauxiliatque uel sibi, uel hostibus subtrahere studens, bellis exerceretur acquirere, a Sampnitibus, qui Lucanie genti suffragabantur, maximo bello in Lucania uictus atque occisus est. Anno ab Urbe condita CDXXVI. Caudinas furculas satis celebres [49v] , et famosas insignisinsignes Romanorum fecit infamia: nam Sampnite Romanum exercitum apud Caudinas furculas turpiter captum sub hastaasta missum nudum abire ceperunt. Posteriore uero anno Romani ob ulciscendam iniuriam, uictis Sampnitibus seruitioque subiectis, iugum imposuerunt, quos non post multum temporis propter fidei, ruptique federis pertinaciam ingenti prelio uictos, stratosque confecerunt, atque contriuerunt: ita ruinas ipsas urbium diruentes, ut hodie si SamniumSanium in ipso Sampnio requiratur, nec inueniri facile possit. Anno ab urbe condita CDXXVI. Alexander patri Philippo , successit in regnum. MMMDCXVIII.

Arses Ochi filius annis IV. Iudeorum pontifex maximus Iaddus clarus habetur, cuius frater Manasses templum in monte Gariz construit. Speusippus moritur, cui succedit Zenocrates. Quarto Ochi anno Alexander Philippi , et Olimpiadis filius uicesimusuicesimum etatis annum gerens regnare incipit . MMMDCXXIV.

Darius Arsani filius annis VI. Alexander autem aduersus Illicos, et ThracasTracas feliciter dimicans, subuersis Thebis, in Persis arma corripuit, et apud Granicum flumen regis ducibus oppressis, urbem Sardos capit, idemque capta Tyro, Iudeam [50r] inuadit, a qua fauoraliter exceptus, Deo uictimas immolat, et pontificem templi Iaddum honoribus plurimis prosequitur. Andromacho custode locorum dimisso. Septimo regni sui anno Alexandriam in Egypto condidit. Cum Dario rege Persarum ter dimicauit, et in his tribus preliis, totidemque annis quinquies decies centena milium hominum cesa referuntur. Nec mora , Babyloniam optinuit, interfecto Dario, in quo Medorum, atque Persarum regnum destructum est, quod steterat annos CCXXXI. Quo etiam tempore Latini a Romanis perdomiti sunt . MMMDCXXXIX.

Alexander post mortem Darii annos V regnauit, nam antea VII. Orosius. His autem post mortem Darii regno Persarum adepto ScythisSithis bellum intulit, atque contriuit. Hyrcanos quoque , et Mardos subegit ubi etiam Alexandris siue Minothea Amazonum regina excita, suscipiendesuspiciende ab eo sobolis gratia uenit ad eum cum CCC mulieribus. Post hec Parthos deleuit prope modum antequam uicit. Inde Drancas, Euergias, ParapamenosParmenos, Adaspios, ceterosque populos, qui in radice Caucasi montis morabantur, subegit. Urbem ibi Alexandriam super amnem Tanaim constituit. Nec minor eius in suos crudelitas, quam in hostes rabies fuit. Deinde [50v] Indiam petiit, ut Oceano ultimoque oriente finiret imperium. Nisan urbem adiit, Dedalos montesmentes, regnaque Cleofilis regine expugnauit, que cum se dedisset, concubitu regnum redemitredimit. Cum Poro fortissimo rege IndorumIudeorum cruentissime dimicauit, quo occiso regnum eius obtinuitsubstinuit. Inde Arestas, Catenos, Presidas, et Gangaridas, nec non Confides laboriosis bellis subegit. Peragrata perdomitaque Alexander India ,; ad amnem EgyssenemEgyssenen peruenit ;, per hunc in Oceanum diuehitur; ibi Gesonas, Sibosque oppressit. Hinc Mandros ,et Subagras nauigat, que gentes cum armatis octuagintaoctoaginta milibus peditum, et sexaginta milibus militum illum excipiunt: cruentissimo igitur commisso prelio et fusis hostiumhostius copiis, Alexander exercitum ad urbem deduxit, et cum murum primus ascendisset, solus introrsus desiliuit, quem cum undique hostes circumdedissentcircum dedissent, muri obice posteriora tutatustutatum, contrarios eo usque sustinuit, donec ad periculum eius, et clamorem hostium, perfractis muris, exercitus omnis irrumperetinrumperet. Inde conscensisconsensis nauibus, com Oceani litora peragraretperageret ad urbem, cui Ambira rex preerat, peruenit, ipsamque urbem expugnauit, et cepit. Post quasi [51r] circum actus, et de Oceano Indum flumen ingressus Babyloniam rediit, ubi eumeam exterritarum totius orbis prouinciarum legati expectabant. Rumores eius quippe totum orbem peragrarant, quod Dii concessissent ei totius orbis uictoriam, quod ipse hacac arte composuit. Cum igitur quasi uoti causa, una cum suis templum Ammonis, quod apud Alexandriam fuerat , adissetadissus , secreto uocauit ad se illius ora Dei pontificem, promittens , ac tribuens ei dona plurima auri, atque argenti, ut occultatus apud Dii Ammonis statuam, quasi ipse Deus ore suo cunctis audientibus responsa daretdare Alexandro, sicut ipse in eius ore uerba posuerat, et eumcum ubique , et in omnibus uictorem nunciaretnuntiaret: quod dum fecisset, fama hec terras ac mare perterruit. Unde ex omni gente, acet natione ad eum legati concurrentes ueniebant, expetentes, ut eis sine bello dominaretur; Alexander autem apud Babyloniam ministri insidiis ueneni haustusaustu interiit anno uite sue XXXII, regni uero suosui XII. Ieronimus. Alexander ab IllyricoIllirico , et mare Adriatico usque ad Indicum Oceanum, et Gangen fluuium non tam preliis, quam uictoriis precurrit, et sex annis Europe partem, et omnem sibi Asiam subiugauit, quod non fuit Alexandri fortitudinis, sed Domini uoluntatis: cui postea quattuor duces eius regni successores [51v] extiterunt, uidelicet , Ptolomeus, Philippus, Seleucus Nicanor, Antigonus. Qui apud Danielem per quattuor hyrci cornua, qui arietem contereret , designantur. Mortuo itaque Alexandro tricesimo secundo etatis sue anno, hi quattuor duces regnum diuiserunt. Et Ptolomeus LagiLagis filius tenuit Egyptum; Philippus, qui et Arideus , frater Alexandri , Macedoniam; Seleucus Nicanor Syriam , et Babyloniam, et omnia regna orientis; Antigonus Asie regnauit, sed non inquid in fortitudine eius, qui nullus eorum magnitudini Alexandri potuit equari MMMDCLXIX.

Egypto regnauit primus Ptolomeus Lagi filius annis XL . Appius Claudius CecusCetus Rome clarus habetur, qui aquamaqua Claudiam induxit, et uiam Appiam strauit. Ptolomeus HierosolymaHierusolima , et Iudea in ditionemdicionem suam dolo redactis, plurimos captiuorum in Egyptum transtulit. Iudeorum pontifex maximus Onias Iaddi filius clarus habetur. Et tertio decimo PtolomeiPtolonei anno Syrie , et BabilonBabilonis , et superioribus locis regnare incipit Seleucus Nicanor. A quo tempore Machabeorum hebrea hystoryahystoria grecorum supputat regnum, a quo et Hedisseni sua tempora computant. Seleucus Antiochiam, Seleuciam, Laodiciam, Appiam, Edessam, BoroeamBeroeam, et PellamBellam urbes [52r] condidit. Anno scilicet ab urbe condita CDLXIV. Eo tempore a Tarentinis bellum ingens Romanis exortum est: qui cum iniuriam legatis Romanorum fecissent, PirrumPirum Epiri regem contra Romanos in auxilium poposcerunt. His itaque cum totis uiribus EpiriEpyri, ThessalieThesalie , et Macedonie, elefantis etiam uiginti , Italiam uenit, et ter cum Romanis cruentissime dimicauit. Quinto demum anno, ex quo uenerat, ab Italia uictus aufugiit, et multo post apud Argos Achaie florentissimam urbem saxo ictus occubuit. Iudeorum pontifex maximus religiosissimus, ac piissimus Symon Onie clarus habetur. Post quem EleazarusElezarus frater eius suscepit templi ministerium: filio eius Onia paruulo admodum derelicto. Seleucus in eas urbes, quas extruxerat, Iudeos transfert; Iudeis ciuium et municipalem ordinem cum Grecis equali honore concedens. Eo tempore condite a Romanis ciuitates Ariminus in Gallia, et Beneuentum in Sampnio. Tunc etiam a Romanis Chrotona inuaditur. Sallentinis in Apulia bellum indictuminditum est a Romanis, et Brundisini cum ciuitate capti sunt. Ieronimus. Post Alexandrum Ptolomeus Lagi filius primus regnauit in Egypto , uir prudentissimus, et fortissimus, atque ditissimus, et [52v] tante potentie, ut Pirrum regem Epirotarum expulsum restitueret in regnum, Ciprum quoque optineret, ac Fenicem: et , deuicto DemetrioDemetri filio AntignoniAntigoni , Seleuco partem regni sui, que Antigono fuerat ablata, restitueret, Cariam quoque optineret, et multas insulas, urbesque, ac regiones, de quibus non est huius temporistemporibus scribere.

Orosius: Anno ab urbe condita CDLXXVII, cum clarum urbis Rome nomennomem esset, censuscensusus est habitus. Tunc inuenta sunt ciuium capita ducenta nonaginta duo milia CCCXXXIV . Eoeo tempore argenteusargentus nummus primum in urbe figuratus est. Tunc etiam AttiliusAtilius Regulus consul missus in Africam post uictoriam trium ducum CarthaginensiumCartaginensium aput fluuium Bagrada serpentem mire magnitudinis occidit, cuius corium CXX pedum longitudinemlongitudine habuit, Romamque delatum aliquandiu cunctis miraculo fuit. MMMDCCVII.

Ptolomeus FiladelfusFiliadelfus anni XXXVIII. Iste quidem secundus rex Egypti Ptolomei superioris filius Iudeos, qui in EgyptoEgipto erant, liberos esse permisit, et uasa Eleazaro pontifici in IerusalemHierusalem uotiua promittens, diuinas Scripturas ex Hebreo in grecam linguam cum omni studio transferre curauit, quas in Alexandrina bibliotheca habuit, quamquas sibi ex omni [53r] genere literature composueratcomposuerunt: cuius bibliothece prefuit Demetrius PhalereusPhalerus. Idem apud Grecos orator et filosofus Ptolomeus, tanteque potentie fuisse narratur, ut Ptolomeus patrem uinceretuincere. Narrant enim historiehystorie, habuisse eum peditum centum milliamilia, equitum uiginti milia, elefantos, quos primus adduxit de Ethiopia, CD, naues longas, quas nunc liburnas uocant, mille quingentas, alias autem ad cibaria deportanda militum, mille, auri quoque et argenti grande pondus: ita ut de Egypto per singulos annos quattuordecimquatordecim milia octingenta talenta auri, et frumenti artabas, que mensura tres modios et tertiam modii partem habet; quinquies et decies centena milia. Sostratus GnidiusGuidius farum in Alexandriam construxitcostruxit . Aratus philosophus agnoscituragnoscetur. MMMDCCXXXIII.

Ptolomeus Euergetes frater superioris regis annisanni XXVII qui inde Euergetes ab EgyptiisEgyptiiis est uocatus, quia capta Syria, et Cilicia, et prope modum uniuersa Asia, inter innumera argenti pondera, ac uasa pretiosa, que cepit, etiam Deos eorum, quos Cambises capta EgyptoEgipto in Persas portauerat, retulit. Iudeorum pontifex Onias Symonis Iusti filius clarus habetur, cuius item filius Symon non minori gloria [53v] fulget. Tunc etiam Quintus Ennius poeta Tarenti nascitur, qui post Romae deguit contentus unius ancille ministerio. IeronimusIeonimus. Primum Syrie, ut diximus, regnauit Seleucus, cognomento Nicanor; secundus Antiochus, qui appellatus est Sother, tertius et ipse Antiochus, qui uocabatur Theos, idest Deus. Iste aduersusaduersum Ptolomeum PhyladelphumPhyladelfum, qui secundus imperat EgyptiisEgyptiiis, gessit bella plurima et totis Babylonis uiribus dimicauit. Uolens itaque Ptolomeus post multos annos molestum inire certamen, filiam suam nomine Beronicen Antiocho uxorem dedit, qui de priore uxore, nomine Laodoce habebat duos filios, Seleucum, qui cognominatus est Callinicus, et alterum Antiochum: deduxitque eam usque Pelusium, et infinita auri argentique milia dotis nomine dedit; unde et Phenophores, idest dotalis , est appellatus. Antiochus autem Beronicen, que inter patrem , ac uirum iunxitiuncxit amicitias consortem regni habere dicens, et LaodocenLaodocens in concubine locum: post multum temporis amore superatus, Laodocen cum liberis suis regiam induxit, que metuens ambiguum uiri animum, ne Beronicen reduceret, uirum per ministros ueneno interfecit. Filium suum Seleucum Gallinicum in loco patris regem constituit. [54r] Beronice autem reuersa est in terram suam ,. etEt mortuo Ptolomeo Philadelfo patre eius in Egypto, frater illius, et ipse Ptolomeus cognomento Euergens tertius successit in regnum. Qui cum magno exercitu ueniens, ingressus est prouinciam Seleucii, cognomento Gallicini , qui cum matre Laodocen regnabat in SyriaSiria, et abusus est eis, et optinuit in tantum, ut SyriamSiriam caperet, et Ciliciam, superioresque partes trans EuphratemEuphraten, et prope modum uniuersam Asiam. Cumque audisset in Egypto seditionem moueri, diripiens regnum Seleucii, quadraginta milia talentorum argenti tulit, et uasa pretiosa, simulacraque duo milia quingenta; in quibus erant et illa, que Cambises capta Egypto in Persas portauerat. Denique gens Egyptiorum idolatrie dedita, quia post multos annos Deos eorum retulerat , Euergertineum appellauit. Et Syriam quidem ipse optinuit. Ciliciam autem amico suo Antiocho gubernandam tradidit: et Antippo alteri duci prouincias trans EuphratemEufratem. MMMDCCL.

Ptolomeus Phylopator filius Euergetis annis XVII . Antiochus rex Syrie uicto Philopatore Iudeam sibi sociat. Iudeorum pontifex maximus Onias filius Symonis insignis habetur: atque Lace[54v]demoniorum rex Darius legatos mittit. Huius tempore pontificis Iesus filius SyradachSyradact sapientie librum componens, quem uocant parameton , etiam Symeonis in eo fecit mentionem . Ieronimus. Post fugam et mortem Seleucii Gallicini, duo filii eius SeleucusSeleuchus cognomento Ceraunos, et Antiochus, qui appellatus est Magnus , prouocati spe uictorie, et in ultione parentis, exercitu congregato , aduersus Ptolomeum Phylopatorem arma corripiunt. Cumque SeleucusSeleuchus maior frater tertio anno imperii occisus esset in Frigia, per dolum Nicanoris et Eupatoris exercitus, qui erat in Syria, AntiochusAntiochum frater eius magnus uenit de Babylone in Syriam, que eo tempore tenebatur a Ptolomeo Philopatore filio Euergetis, qui quartus regnabat in Egypto. Cumque pugnasset aduersus ducem eius, immo proditione Theodoti optinuisset Syriam, que per successionemsuccessione iam a regibus EgyptiEgipti tenebatur, in tantam audaciam contempta luxuria Phylopatoris, et magicis artibus, quibus inseruire dicebatur; ut ultro EgyptiisEgiptiiis bellum conaretur inferre. Ptolomeus cognomento Phylopator, amissaammissa Syria , proditioneproditioni Theodoti, congregauit multitudinem plurimam multo maiorem, quam prius, properans cum exercitu magno , et opibus [55r] nimiis contra Ptolomeum PhylopatoremPhilopatorem. Quo mortuo Antiochus mouit exercitum aduersus filium eiusdem Ptolomei, qui tunc IVquattuor annorum erat, et uocabatur Ptolomeus Epyphanis.

Orosius: Anno ab Urbe condita DXXXIV Annibal Penorum imperator, uicesimum annum agens etatis, Saguntum florentissimum Ispanie ciuitatem amicamamica tunc populi Romani, ob odiumodio Romanorum bello impetitaminpetitam obsidione cunctam etac fame excruciatam, octauo demum mense deleuit. Hic iam dudum AmilcariAnulcari patri iurauerat, cum adhuc nouem esset annorum, se ut primum posset aduersus Romanos pugnaturum, et cum eis nunquamnumquam pacem acturum. Inde PireneosPirineos montes transgressus, inter ferocissimas Gallorum gentes, ferro uiam aperuit et nono die a PireneoPirineo ad AlpesAloes peruenit, ubi dum montanos Gallos repellere obnitentes superat, atque inuias rupes igni ferroque rescindit; quinto demum die cum maximo labore ad plana Italie uenit. Fuisse in exercitu eius centum milia peditum, equitum uero uiginti milia, elefantos XXXVII definiunt. Scipio tunc consul magni Scipionis pater, Annibali cum Romanis primusprunus occurrit, et commissoconmisso prelio apud Ticinum, omnis pene Romanus exercitus cesus est. Pugnatum deinde, eodem consule, apud flumen Trinium, [55v] et Romani superati sunt. Alio quoque bello apud eundem fluuium uicti sunt. Quarto bello ad flumen Sarnum, in quo oculum amisit. Quinto bello apud TrasimenumTransumennum lacumlocum. Sexto apud Cannas Apulie uicum: in quo quadraginta IV milia Romanorum interfecta sunt, Uarro consul cum L equitibus Uenusium fugiit. Anno ab Urbe condita DXL Annibal in testimonium uictorie sue tres modios annulorum aureorum Cartaginem misit, quos ex manibus interfectorum equitum Romanorum, senatorumque detraxerat. Eo tempore bella quinque Roma susceperat, unum in Macedonia contra Philippum potentissimum Macedonie regem, alterum in HispaniaHisponia contra AsdruualemAsdruualum Annibalis fratrem, tertiumtetium in Sardinia contra Sardos, quartum Annibalis quo Italia premebatur, quintum Sicilie, ubi Claudius Marcellus Syracusam oppulentissimam urbem Sicilie secunda oppugnatione uix cepit. Anno ab Urbe condita DXLIII in Campania Capua capta est a Quinto Fuluio proconsule: principes Capuanorum ueneno sibi, ante quam subderentur, mortem consciuerunt; senatum omnem Capue, etiam prohibente senatu Romano, FuluiusFluuius suppliciisSulplicius necauit. In Ispania ab Asdrubale, Scipionis fratribus interfectis, Roma ab Annibale admodum pressa iam pene ciuibus desperatis Scipio adolescens an[56r]nos natus XXIV ultro se optulit ac ultionem patris, et patrui animo intendens in Hispaniam uenit, et Cartaginem nouam cepit; dehinc cum AsdrubaleAsdruuale pugnauit, et uicit; et LXXX ciuitates aut deditione, aut bello in potestatem redegit. Uniuersa quippe Yspania usque in Oceanum in prouinciamprouintiam redacta, Romam uenit consulque creatus in Africam transiit et acerrimo prelio Hannonem Penorum ducem interfecit; exercitum omnem Africe partim cede, partim captiuitate disperdidit. AsdrubalAsdriuial autem frater Annibalis a Cartaginensibus consultus, ut fratris copiis iungereturuingeretur, cum magna secum auxilia Ispanorum, Gallorumque deduceret, ab exercitu Romano, ignorante Annibale, preuentus cum exercitu suo interfectus est. Annibali capud fratris sui ante castra proiectum est. Quo uiso et clade Penorum cognita, redire in AfricamAfrica iussus, ut fesse Cartagini et iam pene contrite Africe subueniret, coactus, flens reliquit Italiam annisanno, quibus eam optinuit , XVII. Commissoque prelio cum Scipione apud Cartaginem, suis omnibus cesis, inter tumultus Annibal elapsus uix euasit in Bithiniam fugiens, ibique postea cum aad Romanis reposceretur, ueneno sese necauit. Scipio denique iam tunc cognomento Afri[56v]canus post famosissimamfamosisimam Annibalis uictoriam triumphans, urbem ingressus est, quem Terentius, qui postea comicus fuit, ex nobilibus Cartaginensium captiuis pilleatus , quod insigne indulte sibi libertatis fuit, triumphantem post currum secutus est . MMMDCCLXXIV.

Ptolomeus Epyphanes regnauit annis XXIV. Secundus liber Machabeorum apud Iudeos huius temporis gesta continet.

Ieronimus. Pugnantibus autem contra se Antiocho Magno et ducibus Ptolomei, posita in medio Iudea, in contraria studia scindebantur, aliis Antiocho, aliis Ptolomeo fauentibus. Denique et Onias Sacerdos, assumptis Iudeorum plurimis, fugiit in Egiptum, et a Ptolomeo honorifice susceptus est. Accepit eam regionem, que Eliopoleos uocabatur, et concedente rege templum extruxit in Egypto simile templo Iudeorum, et quod permansit usque ad tempus Uespasiani annis CCL. Ipsa autem urbs ad solum usque desolata est. Antiochus uero Iudeam tenuit. Sub occasione igitur Onie pontificis infinita examina Iudeorum Egyptum confugerunt. Eo tempore Cirene eorum multitudine repleta est. Tunc UulcaniUulgani Insula, que anteaante non fuerat, repente mari edita cum miraculo omnium ad nunc usque manet. MMMDCCCIX.

Ptolomeus Phylometor annis XXXV . AristobolusAristobo [57r] natione Iudeus peripateticuspypateticus philosophus agnoscitur, qui ad Phylometorem Ptolomeum explanationumexplanationem in Moysen commentarios scripsit. Antiochus Epyhanes, qui post Seleucum cognomento Phylopatorem annis XI regnauit in Syria, Iudeorum legem impugnansinpugnans, omniaque sordibus ydolorum complenscompleus in templo Iouis Olimpii simulacrum ponit. Sed et in Samaria super uerticem montis Garizi, Iouis peregrini delubrum hedificauit, ipsis Samaritanis, ut id faceret, precantibus. Uerum Mathathyas sacerdos leges patriaspatris uindicauit, aduersus Antiochi duces arma corripiens. Quo mortuo ducatum Iudeorum suscepit filius eius Iudas Machabeus anno CXLVI, regni Grecorum, Olimpiade CLV. Qui mox Antiochi duces de Iudea expellens, et templum ab idolorum imaginibus emundans, patrias leges post triennium suis ciuibus reddidit. Unde post secessum Onie sacerdotis in Egyptum, de quo supra diximus, et mortem Alchimi qui effugato Onia pontificatum indignus inuadere temptabat, omnium fauore Iudeorum, Machabeo sacerdotum decernitur, quod post mortem eius Ionathas frater illius sortitus XVIII annos summa ministrauit industria.

Ieronimus: Rex autem SyrieSirie impudensinpudens facie , et intelligens propositiones fuit Antiochus [57v] Epiphanes filius Seleucii, qui et Philopator appellatus est. Hic cum obses fuisset Rome, et nesciente senatu per dolum cepisset imperium, contra Ptolomeum Phylometorem dimicauit, et contra Egyptios et contra eos, qui res nouas in Perside moliebantur, ad extremum contra Iudeos dimicans, capta Iudea, ingressus est HierusolymamHierusolimam et in templo Dei simulacrum Iouis Olimpi statuit. Et ad filios Isrhael erexit magnificentiam suam, ita ut de sanctis plurimos ydolatrie subiiceretsubiceret et conculcaret pedibus suis, atque ita factum est ut Meridiem et Orientem, idest Egyptum, et Persidam suo retineret imperio: et erectus est contra Deum, et sanctos illius persecutus, tulerit iugeuige sacrificium, quod mane offerebatur et uespereuespera. Legitur in Machabeorum libris et Iosepi hystoria, quod centesimo et quadragesimo anno a Seleuco, qui primus regnauit in Asia post Alexandrum, ingressus Antiochus HierusolymamHierusolimam, uniuersa uastauit: reuersusque anno tertio in templo posuit statuam Iouis et usque ad Iudam Machabeum, idest usque ad centesimum quadragesimum octauum annum per annos uastationis Hierusalem VI , contaminationis autem templi III, post quos templum purgatum est.

Orosius: Anno ab Urbe [58r] condita DCVI Cartago deleta est a Publio Scipione anno DCC postquam condita est; multitudo omnis captiuorum uenundata est: fuisse enim uirorum uigintitriginta milia, mulierum autem uiginti milia ferunt. Ipsa uero ciuitas XVII diebus continuis arsit. Ipso quoque anno Corinthum urbem toto tunc orbe longe omnium opulentissimam Mummius consul ferro flammisque diripuit. Tunc Rome quidem celeberrimi tres simul triumphi fuerunt; Africani ex Africa , ante cuius currum ductus est Asdruual; Metelli ex Macedonia, cuius currum precessit Audariscus, qui et PseudophilippusPseudo-philippus; MummiiMummi ex CorinthoOrintho, ante quem signa enea et tabule picte et alia urbis insigna sunt prelata.

Quo tempore potentissimus rex Sicilie IeroUero Romam uenit ad ludos, et ducenta milia modiorum tritici populo dono dedit. Tunc etiam apud Brundisium Pacuuius claruit tragoediarumtragaediarum scriptor. MMMDCCCXXXVIII.

Ptolomeus Euergenes annis XXIX . Ionathas dux Iudeorum, et pontifex cum Romanis et SpartiatisSparthiatis amicitias facit: quo a TriphoneTrifone interfecto, in sacerdotium frater eius Symon assumitur annoanni regni Euergetis septimo, quod octo annis [58v] strenuissime gerens filio Iohanni reliquid. Hic aduersus Hyrcanos bellum gerens, Hyrcani nomen accepit et a Romanis ius amicitie postulans, decreto senatus inter amicos appellatus est. Samariam, que nostro tempore Sebaste uocatur, obsidione captam solo coequauit; quam postea Herodes instaurans Sebasten in honore Augustiaugusti appellari uoluit.

Orosius: Anno ab Urbe condita DCXXVII Cartago in Africa a Romanis restitui iussa XXII demum anno, quo fuerat euersa, deductis ciuium Romanorum familiis, qui eam incolerent.

Anno ab Urbe condita DCXXXIII Martius Portius Cato, et Quintus Martius consules Narbonam in potestatem Reipublice redigerunt.

Anno ab Urbe condita DCXXXV Publio Scipione Nasica et Lucio CalpurnioCapurnio Bestia consulibus Iugurte Numidarum regi bellumbellium, consensu populi Romani, senatus indixit. MMMDCCCLV.

Ptolomeus Physicon, qui et Sother annis XVII. Cicero ArpiniArpinis nascitur matre Heluia patre equestrisequestri ordinis ex Regio Uulscorum genere. Hyrcano in pontificatu, quod ipse XXVI annis tenuit , Aristobolus succedit annum unum: qui rex pariter , et pontifex primus apud Iudeos diadematis sumpsit insigne post CDLXXXIV annos captiuitatis Babylonie. Post quem regnauit Ianneus, co[59r]gnomento Alexander , annis XXVII , qui Pontificatum quoque administransamministrans, crudelissime ciuibus prefuit. MMMDCCCLXV.

Ptolomeus, qui et Alexander, annis X . SyriaSyrio in Romam ditionem cessit, capto PhilippoPhyppo aet GabinioGabino; expulsus de regno Ptolomeus Fisicon per matrem CleopatramEleopatram, in Cyprum seceditse cedit. MMMDCCCLXXMMMDCCCLXXIII.

Ptolomeus, qui a matre fuerat eiectus, annis XIIIVIII regressus de fuga regnum optinuit, quia Alexandrum, qui ante eum fuerat, ob interfectionem matris ciues pepulerant. Silla Athenienses uastat.

Orosius: Anno ab Urbe condita DCLXI primum Rome bellum ciuile exortum est, nondum finito socialisiciliali bello. Eodem anno MithridatiMitridati cum bellum exortum est, quod per triginta annos tractum est, consulatuconsolatu Ciceronis, et Antonii. His quoque temporibus plura Pompeius homo Romanorumromanorum moderatissimum per orbem faciebat insignia. MMMCMIII.

Ptolomeus Dionisius annis XXX. Huius ab anno quinto Alexandra uxor Alexandri pontificis post mortem eius regnauit Iudeis annis nouem. Ex quo tempore Iudeos rerum confusio et uarie clades oppresserunt. Post cuius mortem Aristobolus et HircanusHyrcanus filius eius contra se de imperio dimican[59v]tes occasionem prebuere Romanis, ut Iudeam inuaderent. Pompeius itaque Hierusolimam ueniens, capta urbe et templo reserato, usque ad Sancta SanctorumSanctasanctorum accedit, Aristobolum secum uinctum adducit, pontificatum confirmat Hyrcano. Deinde Antipatrum Herodis Ascalonite filium procuratorem Palestine facit: mansitque in Pontificatu HyrcanusYrcanus annis XXXIV. PompeiusPonpeius captis Hierusolimis Iudeos tributarios facit. Uirgilius MaroMarco in pago, qui Andes dicitur, haud procul a Mantua nascitur, Pompeio, et Crasso consulibus ;, deindedehinc Cremone studiis eruditur.

Orosius: Anno ab Urbe condita DCLXXXIX Marco Tullio Cicerone , et Gaio Antonio consulibus Mitridates rex Ponti, postquam cum Romanis per XX annis bellum gesserat, plurimis a PompeioPonpeio bellis attritus atque ad hoc coactus est, ut apud Bosphorumaprebos forum uxores ac filias et se ipsum ueneno necaret anno uite sue LXXII , regni autem anno LX. Deinde uero Pompeius Syriam agressusaggressus Tyrios primum Arabasque perdomuit; hinc ad Iudeos, quibus Aristobolus, expulso fratre HyrcanoYrcano, primus ex sacerdoteacerdote rex preerat ad Hierusolymam , urbem ueniens a patribus est in urbe susceptus: sed a plebeple muro templi, quod non solum natura, uerum ingenti fossa munitum erat, repulsus, expugnationem eius in[60r]tendit, et tribus mensibus sine requie expugnatum tandem uix cepit. Iudeorum ibi XIII milia cesa narrantur, ceteram multitudinem in fidem accepit. Et cum aliquantos principes Iudeorum securi percussisset, HyrcanumYrcanum sacerdotio restituit: Aristobolum captiuum Romam duxit. Hoc bellum Orientis cum XXII regibus sese gessisse ipse Pompeius pro concionecontione narrauit. Interea coniuratio CatilineCateline aduersus patriam per eosdemeodem dies in urbe habita, ac prodita, in Etruria uero extincta est, occiso ibi Catilina: Rome conscii coniurationis occisi sunt. Eo tempore Metellus de Creta triumphauit. Pompeius de bello Piratico, et Mitridatico. Nulla huic unquamumquam pompa similis fuit: ducti sunt ante currum eius filii Mitridatis regis, et AristobolusAristobolum rex Iudeorum: prelata est ingens pecunia: aurum quoque et argentum infinitum.

Anno ab Urbe condita DCXCIII Gaio Iulio Cesari, qui postea solus imperauit, IVquattuor sunt prouincie cum legionibus XIIVII consuli in quinquennium date: Gallia TransalpinaTransalbina et Cisalpina et Illiricus, nec non et Gallia Comata, cuius hystoriam SuetoniusSitonius Tranquillus plenissime explicauit. Orosius quoque hystoriarum egregius scriptor sagacissimo ordine composuit [60v] qualiter Cesar multis , et grauissimis preliis Germanos , et Gallos cepit, BritannosBritannus quoque, quibus ante eum nec nomen quidem Romanorum cognitum fuerat , obsidibus acceptis, stipendiariosstipendarios fecit, et qualiter postea apud DuraciumDirratium cum PompeoPompeio dimicauit, a quo uictus Cesar in Thessalia iterum grauissimo et cruentissimo bello cum eo dimicauit, in quo Pompeius uictus in Alexandriam fugiit.

Anno ab Urbe condita DCXCVII Crassus consul effectus est, homo inexplicabilis cupiditatis, qui propter pecunie auaritiam, quam undecumque poterat , maxime a suis , exigebat, apud Charras in Parthia insidiis circumuentus est, et occisus. Iste quoque audita HierusolymisHierusolimis templi opulentia, quam Pompeius olim intactam reliquerat, HierusolymamHierusolimam adiit, templum peruadit , opibus spoliat; illudillum uidelicet templum, quod Zorobabel filius SatathielSalathiel de tribu Iuda, postquam de captiuitate Babilonis reuersus est, hedificauit. Porro Zorobabel genuit AbiudhAbiuth, Abiuth genuit Eliachim, Eliachim genuit Azor, et sic deorsum perducit Matheus flexibiles easdem generationes, usque quo ueniat ad Iacob et Ioseph sancte etac beate Uirginis Marie uirum, que de Spiritu sancto concepit, ac genuit Dominum in corpore uenientem. In quarum generationum ordine post Zorobabel usque [61r] ad Dominice Incarnationis aduentum nullum tam preclarum tamque eminentem legimus, sicut Mathathiam, et filios eius: sed populus sub cura, et ordine sacerdotum fuit. Ipse autem Mathathias et regali, et sacerdotali genere ueniebat, qui multas tribulationes et contumelias pro lege Dei substinuitsustinuit et multas pugnas et certamina habuit ipse , ac filiifiliis eius pro legitimis uel sanctis Domini mandatis et institutionibus diuinis; et iterum filii ex ipsis sacerdotes post parentes suos pro timore Dei et legitimis eius principes populi effecti, et summi sacerdotis honore perfuncti sunt: nullus tamen eorum regiam optinuit dignitatem usque ad aduentum ueri regis et Saluatoris nostri Iesu Christi, de quo prophete omnes dudum iam prophetauerant. Erodes autem rex impiusipsius ex alienigenis originem ducens indigne et dolose sibi regnum usurpauit. Hec itaque ideo diximus, quia omni rei tempus, et tempora sub celo. Tempus circumcisionis patrum sub Abraham, tempus legis ordinationis sub Moysen, tempus pugne sub Iesu Naue, tempus Iudicum usque ad Samuhelem hominem Dei, tempus regumreu a Dauid usque ad captiuitatem Babylonis; completo tempore regali regem certissimum amplius Iudei non habuerunt, sed sub sacerdotum cura, ut dictum est, [61v] consilio , et ordinatione uixerunt, usque dum celestis rex unigenitus Dei Deus aduenit, qui nouam regenerationem , et potentiam uerbo , et exemplo docuit , et ostendit, quod est nouitatis uite tempus, et patientie. MMMCMV.

CleopatraCleopatre soror Ptolomei annis II. Orto siquidemsiquidam bello ciuili inter Cesarem , et Pompeium, postquam nouem annis Cesar omnem Galliam domuit atque BritanniamBrittanniam, Pompeius a Cesare in TessaliaThessalia uictus Alexandriam petiit, ibique ab ipso, a quo sperabat auxilia, Ptolomeo percussus interiit. Mox Cesar Alexandriam uenit. Ipse quoque Ptolomeus insidias ei parare uoluit, unde bello ei illato uictusuictos in illo periit. Sed ne Cesar de his triumpharet, Cato sese apud Uticam occidit. Iuba rex pretio dato, percussori iugulum prebuit. Petreius eodem se gladio perfodit. Scipio ipse semet iugulauit. Similiter et TatiusTotius Torquatus. Magni PompeiPompeii nepotes, filiamque Pompeiam, et cum his Faustum, et Sillam, et Afranium, et Petreium Cesar iussit occidi: Cesar AlexandriaAlexandriam potituspetitus, regnum Cleopatre dedit, cum qua stupri consuetudinem habuerat. Cuius tertio anno regni ipse primus Romanorum singulare optinuit imperium, a quo Cesares Romanorum principes sunt appellati: Inde IVquattuor triumphis [62r] urbem ingressus, cum quo et Cleopatra regio comitatucomitatum est urbem ingressa. Ibique Cesar disposito Reipublice statu, continuo in Ispanias contra Pompeios filios Pompei profectus, XVII die qua egressus ab urbe fuerat, Saguntum peruenit: statimque aduersus PompeiosPompeius duos, et Labienum, atque AttiumAtilium Uarum multa bella, et uaria forte gessit: ultimum bellum apud Mundam flumen gestum est, ubi tantis uiribus dimicatum, tantaque cedes acta, ut Cesar quoque ueteranis etiam suis cedere non erubescentibus preuenire mortem cogitaretcongitaret, cum subito in fugamfugiam Pompeiorum cessit exercitus. Titus Labienus , et Actius Uarus in acieatie cesi sunt, Gneus Pompeius cum centesimo equite aufugitaufugiit; frater eius Sextus Pompeius uictus , fugiensque interfectus est. Munda ciuitas cum immensa hominum cede Cesare oppugnante uix capta est. Quattuor annis ex quo ab urbe bellum gesturus aufugerat, hoc bellum ciuile indesinenter toto orbe intonuit. Cesar igitur bellis ciuilibus per IV annos toto orbe compositis Romam reddiit, et insolentius agere cepit: honores enim, qui ante a populo dabantur, ipse ex sua uoluntate prestabat, et nec ad se uenienti assurgebat, [62v] aliaque non regia, sed prope tyrannica faciebat. Tunc itaque in eum coniuratumconiuramentum est a sexaginta, uel amplius senatoribus equitibusque Romanis; et cum die quadam inter ceteros senatus ad Curiam uenisset, uiginti tribus plagis occisus est. Uir, quo nullus unquamumquam in bello magis enituit. Eius siquidem ducatu undecies centum nonaginta duo milia hostium cesa sunt. Nam quantum bellis ciuilibuscuuilibus fuderit noluit annotare. Collatis signis quinquagies dimicauit. Nullus eo quippe celerius scripsit, nemo uelocius legit. Quaternas epistolas simul dictabat: tante fuit bonitatis, ut quos armisannis uicerat, clementia magis uicerit.

Item Orosius: Cesar Romam post ingentem uictoriam rediit. Ubi dumdura Reipublice statum contra exempla maiorum instaurat, auctoribus BrutoBrutu , et Cassio, conscio etiam plurimo senatu, in curia uiginti tribus uulneribus confossus interiit. In qua coniuratione fuisse amplius quam LX conscios ferunt: duo Brucii et Gaius , et Cassius aliique socii strictis pugionibus in Capitolium secesserunt. Diu quippe deliberatum est, utrum Capitolium cum auctoribus cedis oporteret incendi. Corpus igitur eiuses raptum, et populus dolore stimulatus in foro fragmentis tribunalium , ac subselliorum cremauit. Uictor [63r] ciuilis belli a ciuibus Cesar propter clementiam occiditur. Ac propter hoc certum erat, quia Cesar indigne peremptus plures postea habuit ultores.

Orosius: Anno ab Urbe condita DCCX interfecto Iulio Cesare, Octauianus adolescens natus annos XVII patre Octauio Senatore genitus, maternum genus ab EneaEna per Iuliam familiam sortitus, Cesaris nepos, quem ille testamenti heredem reliquerat, idemque, qui postea Augustus est dictus, et rerum potitus Romam uenit, et Consul indolem suam bellis ciuilibusciuibus uouit, ut occisi sanguinem auunculi uindicaret. Nam bella quinque ciuilia gessit. Mutinense aduersus Marcum Antonium ;. Philippense aduersus Brutum etBrutumet Cassium ;. PerusinumPerusinam aduersus Lucium Antonium ;. Siculum aduersus Sextum Pompeium Gnei Pompei filium ;. ActiaticumAuiaticum aduersus Marcum Antonium. Antonium namque, qui Asiam et Orientem tenebat, repudiata sorore CesarisCesari Octauiani, Cleopatram duxit uxorem, per quam cupiebat in urbe regnare: hic itaque, Cleopatra cogente, ingens bellum ciuile commouit: qui uictus a Cesare nauali pugna famosissima apud Actium (qui locussolus in Cypro est), fugit in Egyptum; et desperatis omnibus, cum omnes ad Cesarem Octauianum transirent, ipse se interemit. CleopatraCleopatram , [63v] exornata , diuersis ornamentis , ad Cesarem uenit, sperans illum, quemadmodum ceteros , sua specie illicere. Sed illeilla se intra pudicitiam coarctans, ad eius concupiscentiam minime inflexit, eam mox custodiri mandauit. Que custodia elapsa in pretioso sepulchro iuxta Antonium se collocans, sibi aspidem admisit, et ueneno extincta est. Egyptus per OctauianumOttauianum imperio Romano adiuncta est. Octauianus itaque ciuilibus bellis toto orbe confectis, Romam rediit duodecimo anno, quo consul fuerat; atque ex eo rempublicam per quadraginta et IVquattuor annos solus optinuit. A quo tempore quidam primum annum Augusti monarchie supputant. Denique cum de Oriente cum maximis opibus , et pecuniarum abundantiahabundantia uictor reuersus estesset, urbemque triplici triumpho ingressus, tunc primum Augustus, eo quod rempublicam auxerit, consalutatus est: atque ex tunc summam potestatem quam Greci monarchiam uocant adeptus est. Nullo quippe unquam tempore ante Cesarem Romana res tam effloruit: nam exceptis ciuilibusuicibus bellis, in quibus inuictus fuit, Romano adiecit imperio Egyptum, Syriam, atque LybiamLibiam, Musulanos quoque , et Getulos, Hyspaniam, AquitaniamEquitaniam, Retiam, DalmatiamDalmaticam, sepe ante uictam, sed nunc pe[64r]nitus subactam, Guandalicos, et Talassos, omnesque Ponti maritimas ciuitates, BosphorumBosforum quoque, et Ponti Cappadociam, Rodum, Siciliamque, Armeniam , et Parthiam , atque Galatiam ., Scithi , et Indi, quibus anteaante Romanorum nomen incognitum fuerat, munera , et legatos ad eum miserunt, refuderuntque in Cesarem Alexandri Magni gloriam. Norici, Illirici, Pannonii, MoesiiMoesi, ThracesTraces, Daci, Sarmate , plurimique , et maximi GermanieGermane populi ultra Renum , Danubiumque superati ab eo , uel pressi sunt. Susipetes, TheterosThecteros, Chattos, Marcomannos, Cheruscos. Seueuos et SigambrosSigrambos aspero bello perdomuit. Toto igitur orbe Urbi subacto, Cesar Augustus ouans urbem ingressus omnia superiora populi Romani debita donanda, licterarumlitterarum etiam monimentis abolitis censuit. Domini appellationem ut homo declinauit. In ipsis diebus fons olei largissimus de taberna meritoria per totam diem fluxit. Hora quoque circiter tertia repente liquido, ac puro serenoque die circulus ad speciem celestis arcus orbem solis adiit.

Beda: Octauianus Cesar Augustus regnauit annis LVIXLIV et mensibus sex, a quo Augusti appellati reges Romanorum. Quorum XV uiuente Cleopatra, XLI postea uixit annos. Undecimo Augusti anno [64v] deficiente in Iudea pontificum principatu, Herodes nil ad eum pertinens, utpote Antipatri Ascalonite , et matris Cipridis Arabice filius , a Romanis Iudeorum suscepit principatum, quem tenuit annos XXVI , qui ne ignobilisignobiles forte, et a Iudeorum semine argueretur extraneus, combussit libros omnes, quibus nobilitas gentis Iudee in templo seruabatur ascripta ,: ut , deficientibus probamentis, et ipse ad hanc pertinere putaretur. Insuper etiam ut suam sobolem regio illorum generi commisceret, proiecta Doside femina hierosolymitanahierosolimitana, quam priuatus acceperat uxorem, et nato ex ea filio Antipatro, sociat sibi MariamnemMariamem filiam Alexandri, neptem Aristoboli fratris Hyrcani, qui ante eum rex et summus sacerdos erat Iudeorum. Hec quinque ei filios genuit, quorum duos , Alexandrum et Aristobolum , ipse necauit in Samaria. Nec mora, post etiam matrem illorum, qua nil carius nouerat, simili scelere peremit. E quibus Aristobolus Herodem ex Ueronice susceperat filium, quem in actibus apostolorum ab angelo percussum legimus. HactenusActenus qui uocabantur LagideLagidem in Egypto regnauerunt annosannis ducentos nonaginta quinque.