Alexandri Valignani Provincialis Societatis Iesu in India Orientalis Epistola De Martirio quin[que] eiusdem Societatis

ALEXANDRI VALIGNANI PROVINCIALIS SOCIETATIS IESU IN INDIA Orientali
EPISTOLA.

AD REVERENDUM ADMODUM P.Pater Claudium Aquavivam, eiusdem Societatis Praepositum Generalem. De martyrio quinque Societatis IESU, qui cum aliis quibusdam ad CHRISTI Domini fidem inter Indos praedicanda, et ad idola eius gentis submonenda missi, dum in eo laborant, dignissimam Christi militibus coronam sunt consecuti.

EX HIS LITTERIS intelligeret R.V. praeclaram martyrii lauream, quam DEO miserante sunt consecuti dilectissimi, ac beati Patres nostri una cum fratre, Rodulphus Aquaviva, Alfonsus Pacecus,[3] Antonius Franciscus, Petrus Bernus, et Franciscus Aranius, unam ob hanc causam, quod ad Divinum cultum insinuandum, idolaque destruenda, a sancta obedientia missi, in Salsetanam Regionem ivissent; id quod Idibus Iulii anni huius seculi octogesimi obtigit. Salsetana igitur regio peninsulae instar, isthmo cum continente coniungitur; marisque interiectu a Goa insula dirimitur, neque ab ipsius insulae primaria civitate, quae item Goa nominatur, tribus amplius leucis distat; ex altera parte Idalcani Mahometani Regis potentissimi regnum attingit. Is tractus, et Regio Salseti, ab eo Lusitanię regno attributa est, ut pacem post aliqua bella, cum Lusitano Rege componeret: Sexaginta habet pagos, in quibus hominum milia propemodum sunt octoginta, una cum plurimis Brachmanibus, [4]qui idolatriam illam docent, ac fovent. Quorum omnium tanta fuit in concepta perfidia obstinatio, ut quamvis multi effluxerint anni, cum Lusitanis ea regio pareret, nostrosque contingeret; nunquam tamen antea potuerit aditus ad fidei lumen in eam inferendum, nisi tertio et vigesimo abhinc anno, quo quidem Patres de Societate nostra eam sylvam incultam primo ingressi sunt, ibique Divinum verbum seminarunt; ex quo cum pauci aliqui Christiani converterentur, tantum molestiarum in his paucis defendendis passi sunt, ut Antonius Norogna Prorex, cum regis subditos adeo insolenter in nostros insultare cerneret, plus ducentis eorum phanis una cum pluribus aliis idolatriae domibus deturbari, et incendio tolli mandaverit, quadriennio postquam in eis excolendis laborari [5]coeptum fuerat. Quod cum nostrorum hominum consilio, ac suasu effectum crederent, Brachmanes tanto furore sunt perciti, ut nullam ulciscendae, quam putabant iniurię de Societatis hominibus occasionem sinerent elabi. Itaque exorto ter aut quater bello inter nostros Lusitanos et Mauros, ad hoc isti se adiunxere, templa et domos, quae in Salsetano agro nostri possidebant, demoliti sunt, aut igne consumpserunt; Christianos qui iam decem ferme milium numerum aequabant, gravissimis erumnis, et damnis attriverunt. Ac licet novissime pax coivisset, quinque tamen eorum pagi in rebellione persisterunt, quae et templa instaurarunt, et idola nova conflarunt, ac publice suos ritus, impiasque ceremonias exercuerunt; in id maxime incumbentes, ut a Prorege, adeoque ab ipso Re[6]ge continuandae, et propagandae illius impietatis facultatem obtinerent. At cum cognovissent per operam Paceci, sacerdotis è nostris, esse factum, ut salsi eorum relatus Proregi innotescerent, unde perniciosus eorum consilium dissipatum omnino est; odio acerbiore hominem prosequebantur: quemadmodum et Petrum Bernum, qui post haec omnia sedulam in templis diruendis operam impedisset, copiis Francisci Mascaregnae Proregis adiutus, quas hic ad perfidorum comprimendam audaciam, sceleraque castiganda illac miserat.

At vero barbari, cum a Prorege pacem ac veniam, interponente eodem Alfonso Paceco operam suam, essent assecuti, simulata quiete, tempus ad ultionem expectant. Hoc autem rerum statu Rodulphus Aquaviva Goam appellit ex aula Magni Mo[7]goris, ubi triennium et eo amplius exegerat. Hic a Provinciali revocatus, quod nulla futuri alicuius fructus spes ostenderetur, rediit Goam, cum a Magno Mogore, universaque eius Regis familia ingentem admirationem summis virtutibus, et sanctitate excitasset, ut hanc neque praecipui eius aemuli negare possent, ac vero Mahometani iurati hostes vel inviti confiterentur. Hunc nos Goę gaudio quodam incredibili excepimus. Erat enim omnibus charissimus atque optatissimus, quòd in eo animi dimissio ceteręque virtutes tamquam in speculo, vivę cernerentur: vixque amplius illum esse rediturum speraremus, quippe qui ne ipse quidem aliud a Mahometanis, quam aut miseram servitutem, aut crudelem necem diu expectasset. Verum Deus, cuius alia erat voluntas, regem eum in illam mentem impu[8]lit, et cum extraordinariam et singularem ei declarasset humanitatem, pecuniis etiam onustum a se dimittere voluerit, quas vir apostolicus omnes repudiavit, contentus molestiis, afflictionibus, assiduo precum usu, atque aliis sane heroicis virtutibus satis dives, quas tum cum socio, tum solus media in natione prava, sibi magna cum pace, atque animi quiete comparaverat, non absque incredibili admiratione domesticorum et externorum.

Provincialis autem cum a tanto fervore, et suavi agendi modo plurimos manipulos in agro Salsetano per eum sperasset, Rectorem Salsetano collegio residentiaeque praefecit: socio Alfonso Paceco addito, qui diuturno gentis usu, ingenia illa hominum consuetudinesque callebat. Et vero qui Provinciam Indicam antea administraverat Rodericus [9] Vincentius, cum se una cum illis dedisset in viam, Goam ex itinere valetudine affecta reversus est. Interea instaurandi vota de more Societatis tempus appetierat, cum primum ad primam Salsetanam Residentiam pervenissent, cui nomen Cortalinum, ubi templum est divis Philippo et Iacobo sacrum. Quamobrem huc statim ex aliis residentiis convenere Patres et fratres omnes, qui post generalem peccatorum confessionem, piaque alia opera, magno gaudio, et coelesti consolatione perfusi, Nonis Iulii, vota illic sua Deo rursus obtulerunt. Quibus peractis hortatio Rodulphi subsecuta est, plenus spiritus et gratiae Dei, atque solatii nostrorum. Mox caeptum est agi de ratione universae regionis Salsetanae ad Christi fidem convertendae, deque solenni aliquo baptismo instituendo. Cui sane rei pluri[10]mum commodabat Paceco, qui olim munere ibi Superioris functus fuerat, et quasi Christianorum ibi habebatur parens. Expedire itaque denique visum est, ut primo residentiae inviserentur, ac naturalae locorum cernerentur, in quibus et cruces excitari, et templa Christiana extrui possent. Coculinum, et reliquos pagos, qui superioribus annis a Rege defecerant, quique tum pacate vivebant, in primis adeunt, ut aliquibus inter eos inimicitiis sublatis, quarum fuerat causa primario cuidam eorum viro mors illata: eos item solarentur, ac sensim ad fidem adducerent locum vero deligerent, in quo iis assentientibus, aut templum certe crux statui posset.

Dominica die, quae in tertiam Idus Iulii incidebat, Rodulphus, et Pacecus, ubi in arce Raciolo, alii [10]vero aliis in residentis, sacris operati suissent, proxima nocte ad arcem Orliam veniunt: Quo deinceps Petrus Bernus Italus Longobardus, et Antonius Franciscus Lusitanus uterque magno Zelo, magnaque virtute et Franciscus Aranius frater pervenerunt, ii omnes, Idibus Iulii, re Divina peracta, se in viam dant Coculinum, pluribus ex ea regione Christianis comitibus, duobus item Lusitanis, quorum alter notarius erat Praefecti Raciolensis. Huc cum venissent, eos gentilis inter praecipuos salutat, ac post prandium populo coacto, se cum populo patres visitaturum pollicetur.

A quibus interim de pace duo alii gentiles evocati cum essent; restitit alter, alter autem qui venit, etsi propensum ad compositionem animum Rodulpho indicavit: se tamen nihil absque fratrum, et parentis consensu [11]posse statuere declaravit: Tum nostris consulentibus, ubi templum extrui, et crux erigi aptius posset: plerique barbari, sive exploratum, sive aliam ob causam venissent, re cognita, sese confestim ad alios proripiunt; quid patres moliantur, aperiunt omnibus. Erat tum magus inter eos, qui cum pristina in nostros odia, quibus animum exulceratum fovebat, renovasset, populum convocat; iam ecce inclamat, tempus quo de idolis nostris atque iniuriis poenas repetamus, quae quo tidic ab istis, nobis et idolis nostris inferuntur.

Quare eos interficere statuunt. Vias igitur per quas patribus erat transeundum obsident; at nostri dum animi hostilis indicia non obscura animadvertunt, nequid incommodi suo ex adventu accidat, residentiam repetere constituunt; qui cum in illorum insidi[12]as incidissent, barbari mox prosiliunt, arcubus sagittis, ac omui telorum genere cingentes, et petentes nostros, omnesque una voce atroci et contentissima strident, occide, occide maleficos patrię nostrae perturbatores, nostrorum deorum destructores.

Quo strepitu inaudito, Lusitanus tormentum quod gerebat, cum in speciem defensionis aptasset, ad hunc Paceco accurrit; iamque defendendi se tempus haud esse, inquit, conversus autem ad hostes, passis brachiis, et magna cum pace, eorum lingua hortatus est, nequid turbationis à se pertimescerent. Verum illi ingenti furore, luporum instar in patres involant, ac primo Rodulphum ponè poplites feriunt: procidit ille in genua, sublatisque in coelum oculis, ac divino spiritu incensus animam Deo, caput carnifici offert, suis ipse ma[13]nibus, vestis collari deposito, ac cervice nudata.

Qua in re secutus est, quod per omnem vitam usurpaverat, exemplum Magistri sui ac Domini, se ad secundum istum ei offerens, à quo primum acceperat, quod tamen carnificis feritatem non emollivit, qui mox eidem loco, quem pater denudaverat, duo mortifera vulnera infligit, ac deinde secat humerum, ut pone à reliquo corpore sectus caderet; postremum sagittae vulnus fuit, quo pectus traiecerunt, sic quinque vulneribus spiritum creatori suo tradidit, à quo totidem fuerat redemptus: hicque gloriosus exitus fuit tam brevi tempore, Salsetanae suae peregrinationis. Proximus fuit Franciscus Aranius, cuius collum gladio vehementer vulnerant, latusque lancea transverberant, ex quo tamquam mortuus concidit. Tertius fuit Petrus Bernus, cui cum [14] occipitis pars, ex illato grandi vulnere pendula esset oculum telo traiiciunt; mediam interim aurem alio vulnere secant, neque his contenti in mortui corpus, barbaras alias immanitates edunt. Quartus succedit Alfonso Paceco, qui pectore lancea perfosso, manibus in crucem efformatis, elatis ad coelum oculis, secundo se ictui obtulit, quem cum per iugulum accepisset, ilico occubuit.

Postremus Antonius Franciscus eorum rabiem excipit, qui capite fosso, multisque vulneribus confossus, fortissime mortem oppetiit.

At interea superstes erat Franciscus Aranius, qui adhuc lethalibus vulneribus acceptis spirabat, quem plurimi virorum, mulierum, puerorum ingentibus clamoribus cum accurrerent, bis circa suum idolum circumraptant, sic maiore illud honore affecturos ra[15]ti; deinde coram idolo sistunt altero pede sublato, unico tantum stante, quemadmodum is earum gentium mos est, cum noxios torquent. Tum monent ut adoret idolum. At ille, cum constantissime respondisset, se non eorum similem ac mentis inopem, ut saxa lignaque, adoraret tanta animi indignatione, exarserunt, ut eum sic satis à se procul statutum, eminus confixerint, et tanquam alterum Beatum Sebastianum, totum eius corpus sagittis referserint, donec sanctissimam animam gloriose ac foeliciter exhalaverit. At dum illi arcu tela dirigerent: Nunc, aiebant, delubra construetis, nunc terrae crucem defigetis. Sed et adeo praecipiti furore ac infamia ferebantur, ut ne pueri quidem, aut mulieres manus a demortuis abstinerent, vel ferocem illum suum animum iaculis, sagittis, telis, sudi[15]bus, pręacutis satiarent; operas quisque suas in hac idolorum suorum vindicta ponentes, quibus et sanguinem martyrum offerentes, eo quoque eadem idola de more, cum ingenti clamore, et laetitia inungebant. His rebus confectis raptant corpora, quae in fossam aquae plenam demersa, contegunt frondibus, ne cui pateant. Subsecuta est mors duorum iuvenum, qui inter Brachmanas honesto loco nati, Christo nomen dederant, et in nostris domiciliis degebant: Alter cui Dominico nomen erat, ex eodem Coculini pago, qui quoniam patres de Idolis certiores fecerat, cum ad ea solo aequanda profecti essent; huic nulla ratione pepercerunt: Alter Alphonsus nomine, qui manum utramque sibi percidi passus est potius, quam Paceci breviarium, quod in manibus gestabat tradere iis ad [16]contumeliam vellet. Vir deinceps honoratus iam Christianus Franciscus Rodericus, et alter Paulus Acosta, eiusdem Salfetani tractus Christianorum procurator, qui gentilium conversionem mirificè zelans, egregiam patribus operam navabat, obtruncati sunt. Denique vero e duobus Lusitanis, qui nostrorum itineris fuerant comites, alter sub hominis barbari, cui erat notus, patrocinio salvus relictus est: Alter Consalvus Rodericus Regius Notarius interfectus est. Sic ergo pretiosam beati hi Christi milites mortem oppetierunt, vitas suas, et sanguinem liberaliter in Christi IESU pretiosissimo sanguine offerentes.

Erat Rodulphus (Illustrissimi Atriensis Reguli, quae civitas est in Regno Neapolitano filius, et Cardinalis Aquavivae frater) annos tres supra triginta natus, quorum dimidium [17] in Societate vixerat. Eâdem fermè aetate, ac tempore vocationis ad Societaem erat Pacecus: Utrique insignis virtus, atque ad Indiam ad iuvandam talentum non deerat. Antonius Franciscus annorum triginta, quorum duodecim in Societate vixerat, offerre solitus erat in sacrosanto altaris sacrificio preces Divinae bonitati, quibus martyrium ob eius amorem perpeti posset: Quae desideria, quam viva, quamque ardentia cordi Rodulphi inhaeserint, ex litteris quas cum esset apud Mogorem scripsit, perspici potuit, cum totae eiusmodi desideria spirarent. Atqui et hoc potuit deprehendi ex illa reditus difficultate, cum mirifice doleret, se a magno Mogore revocari, ubi ad mortem pro Christo sustinendam adeo luculenta, ac certa sese offerret occasio. Petrus autem Bernus, qui cum sex in [18]Societate annos vixisset, ad trigesimum aetatis suae pervenerat, vocem illam itidem, usurpabat: Quamdiu sanguinem Coculini non funderet, tam diu Christi iugum Salsetanos haud esse subituros: sibi vero praesagire animum, se eo in loco moriturum esse. Franciscus Aranius, cum annorum esset duodetriginta, decem in Societate impenderat. Omnes igitur eo aetatis flore sublati sunt, cum utilissima si supervixisset, ad Divinam gloriam universae Societati instrumenta esse potuissent. Incidit hoc, ut supra diximus, in Idus Iulii anni huius seculi octogesimi tertii, qui dies singularis, magnaque veneratione dignus in Societate idcirco erat; quod eodem die, non ita multos ante annos, martyrii donum ab haereticis adeptus erat Ignatius Azeuedius, cum triginta novem aliis de Societate no[19]stra, dum Brasiliam versus navigarent. Quorum cum anniversarium diem sestum precibus ac sanctis poenitentiae operibus Goënse Collegium pie celebraret, eo ipso tempore nostri apud Salsetanos martyrii corona ornabantur.

Postridie itaque noctu, martyrii illius ad nos fama pervenit, qua patres et fratres vehementer commoti, dum se ilico orationi dedissent, tam ingenti consolatione et laetitia divinitus perfusi sunt, ut cum hinc inde exirent, eandem quisque laetitiam invicem communicaret, omnesque sancta martyrii aemulatione desiderioque aestuantes, eam vocem ingeminarent: Beatos sanctos, etc.et cetera.

At Provincialis, et reliqui patres, ad Salsetanos ilico proficisci constituerunt, ut sanctorum corpora recuperarent, sepulturaeque traderent. Quam deliberationem ardor reli[20]quorum omnium eo ire cupientium tam vehemens excepit, ut, qui Goae substiterunt magnopere dolerent. Iuêre igitur triginta tantum e nostris, qui cum eo pervenissent una cum praefecto arcis, et sanctorum corpora petiissent: barbari vero nollent patefacere; iamque maestissimi erant abituri: cum Divinae bonitati placuit, ut traderent. Pervenit hic nuntius, nec opinantibus, Raciolum, quo in loco nostri commorabantur. Deferebantur corpora ad arcis Praefecto, et a Lusitanis, sed cum Sacello D. Antonii prope Raciolum appropinquassent, excepti a nostris magno populi concursu fuerunt, qui facibus et candelis accensis cantu figurato decantabant. Benedictus Dominus Deus Israël, etc.et cetera Corpora sanctorum in ipso sacello retegenda fuerunt, ut omnium feruenti desiderio satisfie[21]ret, ac ubi retecta apparuerunt, secuta est tam insignis consolatio atque devotio, ut plures e patribus ac fratribus affererent, unam suisse hanc omnium maximam, ac magis extraordinariam, quam ullo unquam tempore percepissent. Ac licet triduum ab eorum nece erat elapsum, atque in fossam aquae proiecti; sic tamen erant recentes, in primis autem Rodulphus sic erat integer, ut sanguis ex vulneribus non secus difflueret, ac si ea tum inflicta fuissent. Tanta vero in omnibus, qui tum aderant, flamma pietatis eluxit, tantoque impetu ad pedes, manus, vulnera deosculanda accurrerunt, ut omnes gloriae lucem intueri sibi viderentur, in qua sancti versantur, quaùe cum Christo in regno coeleste fruuntur. Multi reliquias magno studio auferre contendebant. Itaque a ii strophiola martyrum sanguine [22] tincta retulerunt; alii cum capillis, unguibus, et aliis huiusmodi rebus abierunt; quae nostri prohibere non poterant. Sed denique depositis corporibus, solennis admodum et pia supplicatio consecuta est, adhibitis pluribus luminibus et canticis Psalmorum, quales triumphum adeò gloriosum decebant, cum corpora ipsa à Patribus efferrentur. Verum cum de media nocte Raciolum pervenissent in maximo sacello, eadem corpora, una in arca ingenti conclusa, terrae mandata sunt, sic ut unum quodque ab altero secretum esset, et singulorum nomen inscriptum: in quo templo tamquam depositum tantisper subsistent, dum P.V. certam sedem, in qua collocanda sint, designabit. Postridie eius diei mane Provincialis sacrificium in gratiarum actionem solenni ritu cecinit. Neque enim ipsi, [23]aliisque Patribus tum videbantur alia suffragia convenire, cum ob sanctam fidei Catholicae praedicationem, et idolatriae eversionem ab infidelibus iussi sint interfici. Id quod illi iidem barbari fassi sunt, cum Epistolam scripsissent, quod martyres intermissent, qui templum in agro suo vellent extruere. Eo nuntio accepto, vehementer Goënsis civitas commota est, in qua Rodulphus, et Pacecus ob suas virtutes celebres erant, ac vero plurimum amabantur.

Quod si per Regem populo, ea de re magnopere incenso licuisset: confestim ad ulciscendum facinus tantum, ad quinque illos pagos profectus fuisset. At quoniam qui illud perpetrarunt, statim se in ditionem Idalcani receperunt, visum est Proregi, aliquid tum non esse attentandum. Speramus in Dominum, horum [24] sanctorum bonitate et exitu futurum, ut in coelis obtineant, ut nostri charissimi patres et fratres, qui sunt in Europa, desiderio ab has oras appellendi accendantur, in quibus tam foelicem sortem sortiantur.