De Bello Tartarico Historia, in qua, quo pacto Tartari hac nostra aetate Sinicum Imperium invaserint, ac fere totum occuparint, narratur; eorumque mores breviter describuntur. Auctore R.Reverendo P.Patre Martino Martinio, Tridentino, ex Provincia Sinensi Societatis Iesu in Urbem misso Procuratore

De Bello Tartarico Historia, in qua, quo pacto Tartari hac nostra aetate Sinicum Imperium invaserint, ac fere totum occuparint, narratur; eorumque mores breviter describuntur. Auctore R.Reverendo P.Patre Martino Martinio, Tridentino, ex Provincia Sinensi Societatis Iesu in Urbem misso Procuratore Martino Martini1614-1661 ELA CC BY-NC-SA 4.0

https://www.univie.ac.at/Geschichte/China-Bibliographie/blog/2010/12/04/martini-de-bello-tartarico-historia/ http://heron-net.be/pa_cct/index.php/Detail/objects/9631 http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0000546200000000

Transcribed for the ELA Project, codified in TEI for the Serica Project.

Trascritta la j con la i, distinta la u dalla v, normalizzata la q con accento acuto, normalizzata la ę, eliminati i segni di vocale lunga, di vocale breve, e i segni di dieresi. Sciolte le abbreviazioni, corretti gli errori evidenti.

LATIN SMALL LETTER E U+A76B ꝫ

Latin Prose Primary source Itinera et Relationes China 1654

C. Marzucchi: transcription (level 1)

S. Bettella: TEI (level XXXXXX)

[1]

DE BELLO
TARTARICO
HISTORIA;
In qua, quo pacto Tartari hac
nostra aetate Sinicum Imperium
invaserint, ac fere totum
occuparint, narratur; eorumque
mores breviter describuntur.

Auctore R.Reverendo P.Patre Martino Martinio,
Tridentino, ex Provincia
Sinensi Societatis IESU in Urbem
misso Procuratore.
Editio altera, recognita et aucta.
ANTVERPIAE
EX OFFICINA PLANTINIANA
BALTHASARIS MORETI
M.DC.LIV

[3]

AUGUSTISSIMO
POTENTISSIMOQUE
IOANNI
CASIMIRO,
POLONIAE AC SVECIAE
REGI.
COGITANTI mihi tot tantaque Augustae Familiae MAIESTATIS VESTRAE in Societatem nostram, maximeque Polonicam, collata beneficia, animumque semper benevolentissimum, nemo alius praeter ipsam occurrit, qui hancce meam de Bello [4]Tartarico scriptiunculam potiori iure sibi vindicare possit. MAIESTATI VESTRAE cum Cosaccis ac Tartaris Europae vicinioribus bellum est, non una iamnunc de iis reportata victoria inclytum. Produco alios, non multum et moribus et corporis atque animi habitu abhorrentes, uti nec finibus admodum dissitos ab iis, qui ad Septemtrionem magis vergunt (ut mihi ex multis fit verosimile;) tametsi ingenti terrarum spatio distent, qua ad Austrum spectant, moribusque ac tota regi[5]minis forma Borealibus illis nonnihil cultiores; ut plusculum mitioris ingenii ex caelo ac solo mitiore hausisse videantur. Illi a MAIESTATE VESTRA victi; hi apud Sinas victores sunt. Sisto hos, ut et ipsos vincat victores, non armis, sed beneficiis ac muneribus; quibus devincti primum, mox etiam victi illorum animi, suave iugum Fidei ac Religionis Christianae, aliquando tandem e Cimmeriis illis tenebris eruti, agnoscant atque amplexerunt. HOC MAIESTATIS VESTRAE au[6]xilio, hac ope Expeditio Sacra, quam ex Sina in Tartariam instituere cogitamus, promovebitur suaviter; et nomini eius tanto maior accrescet gloria, quanto nobilius est animarum salutem procurare, quam Regna et Imperia subiugare. Regium enim hoc iter est, hac itur ad Caelum via, beneficentia in miseros mortales, ac de omnibus optime merendi, quoad facultas suppetit, promptissima voluntate. Deus Opt.Optimus Max.Maximus MAIESTATEM VESTRAM cum tota Augusta Fami[7]lia sua quam diutissime Ecclesiae et Regno incolumem servet. Ita demississimis votis cum tota Societate nostra precatur
MAIESTATI VESTRAE
aeternum devotus
Martinus Martinius

[8]

LECTORI
SALUTEM.
SOLENT, Candide Lector, qui peregrinis lustratis regionibus revertuntur in patriam, conveniri magno studio, et quaestionibus pene obrui a variis circumstantibus, eventus itinerum, ignotarum terrarum situm et naturam, gentium mores, ceteraque id genus discere avide cupientibus. Id ipsum ego, ultimo ex Oriente delatus in Europam, quotidie experior, dum variis in urbibus, per quas transeo, varii omnis generis homines accurrunt, quisque Sinensis Regni praesens sit status, cupide omnes exquirunt. [9]Sed cum illud probe intelligam, res tam varias tumultuario sermone exponere, perquam difficile; solis committere auribus, ad memoriam posterorum parum utile esse; advertamque ad haec, ut maxime velim omnibus, paucis tamen tanto e numero mei me copiam facere posse: constitui, usitato exemplo, quae de Imperio illo Incolisque, cum ex Sinensium Annalium diligenti volutatione, tum ex convictu et conversatione cum variis, decem per annos ibidem commemoratus assequi potui, ea vulgata typis omnibus facere communia, et quod sermone non possum, scriptis unumquemque meis convenire.

Eo consilio, cum anno M.DC.LI Superiorum meorum designatione [10]destinatus Romam essem, adolescentis apud Sinas Religionis negotiis tractandis Procurator, collecta iam pridem a me hunc in usum Sinensis Historiae pervetusta exemplaria, deductosq;deductosque incredibili diligentia ab ipso Noemi diluvio Fastos, mecum comportavi. Tabulas etiam Geographicas, et Imperii universi, et Provinciarum singularum, quas adhibitis Sinicis mappis, inspectaque variis in peregrinationibus regione prope tota, qua potui accuratione delineavi. Ita enim existimabam Europaeis facturum me longe gratius, si, non quae tellus ista fert, aut pretio, aut novitate exteris cara, sed quantum est, vastissimum illud Regnum spectandum offerrem, Provinciarum extensionum limitesque, urbium situs ac intervalla, montes, silvas, lacus, flumina; verbo, totam Sinam sub unum quasi aspectum ponerem: tum vero, a quibus, quove tempore haec Regna incoli coepta, quibus subiecta Imperatoribus, agitata bellis, legibus sacrisque constituta sint, repetito altius exordio, ex accuratissimis, summaque fide conscriptis Gentis illius monumentis, edocerem. Liberanda etiam mihi occurrebat R.Reverendi P.Patris Nicolai Trigautii, viri plane Apostolici, obligata fides; quam ille (cum anno huius saeculi decimo quinto ex Oriente in Europam redux, Romae notum iam omnibus de Sinis librum vulgabat)

In Praefat.Praefatione Lib.Libris

Lectori dederat, atque Annales Sinenses, a quatuor fere annorum millibus, per [12]continuos saeculorum gradus deductos, redigendos a se in compendium, evulgandosque addixerat.

Hos ergo promissos Annales ego primum Philippinis in Insulis, dum navigii opportunitatem per aliquot menses exspecto, ordinare aggressus sum. Deinde ab Hollandis captus, delatus in Iavam (novam Bataviam dicunt) nactus ibidem Hollandicam classem, solvi cum ea in Europam, die prima mensis Februarii anno M.DC.LIII. et superato Bonae Spei Promontorio, circumnavigatisque Insulis Britannicis, qua parte Americam respiciunt, inter Scotiam demūdemum et Islandiam Berghas Norvegiae appuli die XXXI. Augusti eiusdem anni. Inde mox Hamburgum, atque in Hollan[13]diam, uti et Antverpiam Bruxellamque deveni: unde et haec in lucem dedi.

Ceterum in superiore illa septem mensium continua navigatione (tantum enim semel ad Africum Bonae Spei Promontorium per dies viginti fecimus exscensionem) inquieto illo usus otio, circumstrepente non undarum tantum, sed vectorum tumultu, utut loci temporisque ratio ferebat, praedictos Annales ad calcem prope perduxi. Ad haec, novum Orientis Atlantem, distinctas Provinciarum Tabulas Geographicas, quas hactenus non vidit Europa, diligentius recognovi, adiecique brevem Regionum Urbiumque illustrationem; ut ex illarūillarum amplitudine frequentiaque illud Christianus Lector colligat, [14]quantus se explicet hic Operariorum Apostolicorum sudoribus, et divinae gloriae amplificandae campus. De quo illud Servatoris verissime affirmare possim, Messis multa, operarii autem pauci.

Matth.Mattheus 9.

Verum, dum utrumque illud Volumen, in ea quam ita assiduae profectiones facile turbant, quiete, denuo inspicio, revocoque ad limam; et Sinensem Chronologiam cum ea quam sacrae Litterae nobis tradunt, compono (ut multorum aviditati aliquid quo se interim pascat, offeram) breviorem hanc Tartarici Belli narrationem praemitto, quae veluti facem praeferat secuturae Historiae; funestam illam quidem, luctuosamque Sinis; ex qua ipsa tamen, ille qui adversa laetis temperat, fortiterque et suaviter om[15]nia disponit, novum Fidei nostrae splendorem accendit; ut veluti ventis flamma, ita hoc belli turbine agitata Religio, maiorem clarioremque diffundat lucem; quae iam non Sinas tantum, sed ipsos Tartaros, in umbra mortis sedentes irradiet. Iam tum enim cum e Sinis ego discederem, ex iis non pauci, interque hos e Regia famili a vir Princeps, collustrati ab eo qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum,

Ioan.Ioannes I.

discussa idolatriae caligine, e tenebris vere Tartareis emersere, et salutaribus undis abluti, illum agnovere, qui lucis aeternae candor est, CHRISTUM IESUM. Faciat Pater luminum; qui Solem suum his Populis oriri fecit, ut illa novae lucis felix aurora [16]procedat, et crescat usque ad perfectum diem.

Te porro, mi Lector, illud rogo, ut si quando incultam sermonis asperitatem et barbariem in hoc Opusculo deprehenderis, Barbaricum Bellum te legere memineris; et ab eo quidem scriptum, qui omnem Latini sermonis elegantiam (si quae tamen ea umquam fuit) peregrinae linguae addiscendae primum studio, usu deinde, penitus obliterarit; cuique faciendis magis, quam scribendis pro divina gloria arduis rebus per annos plures occupato, rudis incultique styli vitium facile, uti spero, condonabis.

Ceterum cum in toto passim Historiae sequentis contextu frequens incidat mentio praecipuarum Imperii Sinici Provincia[17]rum et Urbium, quae a variis exercitibus expugnatae, propugnatae, occupatae, vastatae sunt, a Septemtrione ad Austrum, et ab Occasu ad Ortum, aut contra: ne forte in terris et nominibus apud Europaeos parum notis, Lector benevolus ad plurima, velut errabundus aut haesitans, subsisteret; opportunum mihi visum est, brevem huiusmodi Provinciarum et Urbium catalogum praemittere, cum Tabula Geographica itinerum duce; non accurata illa quidem, sed ab ipsis tamen Sinarum Philosophis delineata, et quae ad praesens negotium sufficere videatur.

Accuratiores autem eiusdem Imperii mappas, Universales et Particulares, cum exactissima [18]Provinciarum, et Urbium singularum, rerumque in illis contentarum descriptione; Longitudinum item ac Latitudinum gradibus, et ceteris omnibus quae ad Astronomicae, Geographicae Naturalem et Humanam Historiam pertinent, Atlanti meo Sinico reservandas esse, prudens quilibet facile animadvertet; ne debitam ampliori Operi gratiam ostentatione praematura subtrahamus.

[19]

DE BELLO
TARTARICO
HISTORIA;

In qua, quo pacto Tartari hac nostra aetate Sinicum Imperium invaserint, ac fere totum occuparint, narratur; eorumque mores breviter describuntur.

TARTARI

Tartari, antiqui Sinarum hostes.

(antiquissima in Asia gens, et multarum gentium principium, iam a quatuor millibus annorum Sinico imperio inimica) saepe acria bella cum Sinis gesserunt, et quamvis aliquoties victi fuerint, saepius tamen victores extiterunt. Tartaros

Tartari, qui.

autem voco gentem illam, quae ad partes Septemtrionales sita est, ultra famosum murum Sinarum, ab Occasu in Ortum extensum, quo, per trecenta et plura milliaria Germanica continuata quasi serie extructo, excludebatur, ne Sinicum Im[20]perium invaderet. Gentem hanc Sinae ipsi, iam ab antiquis temporibus ob litterae R. defectum Tata vocant. Ea veterem Tartariam, tum Orientalem hactenus Europaeis ignotam, tum Occidentalem incolit; ubi Samahania, Tanyu, Niuche, Niulhan et similia gentis Regna, a minore Tartaria et Regno Cascar nimirum ad mare usque Orientale supra Iaponiam; ubi per fretum Anian ab Americae Quevira separantur, si tamen hoc fretum est, et non continens. Non est autem animus, omnia eorum bella cum Sinis habita hoc loco describere; sed illa tantum quae postremis his annis nobis praesentibus peracta sunt; reliqua in Epitome mea Sinicarum Historiarum reperientur. Ut autem ordine procedamus, unde, et quo modo haec orta sint, paulo altius petendum est.

Sciendum ergo, Tartaros

Tartari etiam olim Sinas occuparunt.

veteris Tartariae occidentaliores (de quibus Marcus Paulus Venetus, et Aytonius) postquam totam fere Asiam in suam potestatem redegissent, Sinis etiam bellum intulisse (quorum regionem Catayum et Mangin Marcus Paulus [21]Venetus, et Aytonius vocant;) idque ante magni Tamerlani

Tamerlanus Sinas non occupavit.

tempora, qui numquam Sinas occupavit, ut perperam quidam scripserunt. Floruit enim ille postquam iam Tartari e Sina eiecti fuissent, nimirum circa annum Domini M.CCCC.VI. quo tempore Taiçungus, secundus Taimingae Familiae Imperator, pacifice toti Sinae imperabat, nimirum Provinciis omnibus, quae intra murum magnum clauduntur: Sinicum autem bellum cum Tartaris, quod Venetus tangit, (ut ex Sinica patet Historia ac Chronologia) anno a Christo nato M.CC.VI. inceptum fuit, et ipsos LXXIII. annos perduravit. His exactis annis tandem victores omnino Tartari, totum potentissimum Imperium, extincta Sunga Imperiali familia, occuparunt, anno nimirum M.CC.LXXVIII. et ita pacifice fatis rexerunt annis LXX. nova stabilita familia, quam Iuenam vocabant;

Tartari in Sina Imperatores.

ex qua, continua successione, novem omnino fuere in Sinis Tartari Imperatores. Venetus autem nondum omnino confecto bello Sinico, cum Tartaris Sinas ingressus est [22]anno M.CC.LXXV. ut patet ex illius scriptis.

Interea Sinicis deliciis fracti, Sinicos induerunt mores, et paulatim fortitudinem Tartaricam dediscentes, nimia debilitati pace, Sinae evaserunt. In eos itaque vilissimus quidam homuncio,

Vilis ac infimae sortis homo Tartaros e Sina eiicit.

Chu dictus, insurrexit; erat is Idolorum sacrificulorum famulus. Hic gentis Sinae sortem miseratus, et regnandi ambitione tactus, primo latronis egit personam; cui, cum natura generosus, audax, manu ingenioque promptus esset, nec animus, nec artes, nec socii, nec fortuna defuerunt, quibus paulatim excrescens, ingentes congregavit exercitus. Relictis ergo montibus et latronis persona, iam Dux factus, aperto marte Tartaros aggredi est ausus, ac multis confectis bellis, egregias de illis reportavit victorias. Demum ex toto Imperio Sinico eos omnino eiecit, et totum Imperium victoriarum praemium habuit, anno DñiDomini M.CCC.LXVIII. Hic Taimingam Familiam Imperialem

Origo Taimingae Familiae apud Sinas.

instituit, et primus illius Imperator, Hungiius dici voluit, quod magnum Belligerum sonat.

[23]

Facillime ergo tamquam patriae Servator ab omnibus Provinciis fuit agnitus, eumque tamquam Sinam civem suum, summi aeque ac infimi amplexati sunt. Sinica enim gens non magis exteros odio prosequitur ac vilipendit, quam suos amat ac aestimat. Quare in maxima Nanking urbe,

Nanking, regia Urbs.

ad Kiang maximi fluminis ripam (quod Sinae ob magnitudinem et aquarum molem Filium maris vocant) Regiam sedem posuit; et brevissime stabilitis Imperii rebus, de suis Sinis securus, non contentus Tartarorum ex Sina eiectione, in ipsam irrupit Tartariam,

Tartari victi ac tributarii.

et victoriam prosequitur; variis cladibus eos afficit, terramque foedissime vastat: demum ad tantas angustias Tartaros Orientales redigit, ut depositis armis, promisso tributo, pacem petere coacti sint. Hoc praecipue Niuche Tartari fecerunt, ad quorum terras Tartarorum pars ex Sinis profligata confugerat. Hi ergo quotannis per vicinas Leaotung terras, Sinas ingrediebantur, ad commercia tamquam subditi vel amici admissi; bellum autem non cogitabant, fere ad egestatem redacti. [24]Adferebant

Tartariae merces.

autem Ginsem, radicem illam a Sinis adeo aestimatam; animalium pelles omnis generis, Castorum, Vulpium, Martium ac Zibellinas pretiosissimas; demum et equorum crines, ex quibus Sinenses reticula sua conficiunt; quibus et mares capillos stringunt capitis, hoc ornamenti genere stolide laeti. Paulatim autem Tartari illi in septem Hordas sive Dynastias creverunt; et demum inter se bellantes, in Regnum unum evaserunt, circa annum Domini M.DC. Niuche Regnum vocarunt.

Occidentalioribus autem Tartaris Tanyu Regni, pace inita tributum vel dona Imperator Sinicus quotannis transmittebat, ut ab armis quiescerent. Nec indecorum sibi hoc credunt Sinae,

Sinicus Imperator sine infamiae nota Tartaris dona dat.

ut bellum avertant, quod ex Philosophorum suorum doctrina damnant maxime, et solum suscipiendum, cum reliquia omnia ad quietem et conservationem Provinciarum desunt.

Interea meticulosi Sinae,

PraesidiūPraesidium ingens ad muri custodiam contra Tartaros.

et antiquis suarum divitiarum hostibus parum fidentes, numquam murum illum magnum absque ingenti praesidio relin[25]quebant, decies centena militum millia seu millionem (ut vocant) ad illius custodiam continuo alentes, qua longe ad Ortu in Occasum extenditur.

Imperium itaque Sinicum

In Sinas multorum annorum continua pax.

sic stabilitum ac firmatum, sub Taiminga Familia constanti pace ac quiete fruebatur fere per ducentos quinquaginta annos. Eo autem tempore quo Tartarorum septem Dynastae inter se pugnabant, felicissimus Vanlieus Imperator, ex Taiminga Familia decimustertius, toti Imperio iura dabat. Hic Imperium sumpsit anno a partu Virginis M.D.LXXIII et usque ad M.DC.XX. perbelle rexit, magna tum prudentiae tum aequitatis ac iustitiae fama. Interea vero Niuche Regni Tartari

Tartarorum multiplicatio Sinis formidabilis.

ita excreverant ex quo in unum coaluerant Regnum, ut Sinis indies magis magisque formidabiles essent: quare

Sinae de Tartaris vastandis cogitant.

de illis in officio continendis et vastandis Sinici Praefecti secreta inter se consilia habuerunt. Tanta est autem penes Sinicos Praefectos auctoritas ac potestas, ut quamvis tamquam Regis sui mancipia ad illius nutum vivant; tamen in commisso sibi munere ob bo[26]num publicum peragendo, tamquam absolutissimi domini agant, nisi vel ab Imperatore, vel a maioribus forte impediantur Praefectis: atque ideo a Lusitanis Praefecti illi nuncupati fuere Mandarini, quia mandare ipsis ita proprium est, ac si suprema quadam potestate praediti videantur. Interea praetermisso nomine Madarinorum, Praefectos eos nuncupabo.

Primo

Prima belli Tartarici causa.

itaque Praefecti Tartaros mercatores male in Leaotung Provincia, quae Niuche Regno confinis est, excipiunt, ac bonis subinde privant: mox,

Secunda causa.

cum Rex Niuche Regni, filiam suam alteri Tartaro Regi in uxorem dare vellet, politicis rationibus Status adducti, hoc ipsum impediunt: demum

Tertia causa.

Niuche Regem, nihil sibi ab amicis metuentem, fraude capiunt, ac perfide occidunt. Huius vero filius,

Prima in Sinas Tartarorum irruptio.

has ulturus iniurias, collecta valida militum manu, repente murum magnum superat, per frigore concretum fluvium copias inducens, et eodem impetu ingentem Urbem Caiyuen, alii Tuxun dicunt, Tartariae vicinissimam invadit ac capit anno M.DC.XVI.

[27]

Ex hac Urbe per Indum idolorum sacrificulum (Lama vocant) ad Imperatorem Sinicum epistolam mittit, Tartarico exaratam charactere, sed non barbara continentem: in ea verbis plane humilioribus, ac submissione plenis, Imperatorem admonebat,

Protestatio Tartarorum contra Sinas.

se quidem ob acceptas a Sinicis Praefectis iniurias, bellum movisse; Urbem tamen redditurum, ac arma omnino depositurum, si audiretur, et illata per iniuriam damna sarcirentur. Accepta hac epistola, Vanlieus Imperator, licet alioquin magna polleret prudentia, ac insigni esset in rebus agendis experientia praeditus, in hoc tamen negotio iam senex minus provide egisse visus est. Nam minoris rem ducens quam ut in Aula regia tractaretur,

SinicorūSinicorum quorumdam Praefectorum superbia Tartaricum bellum accendit.

summis Praefectis causam commisit. Hi vero pro consueta superbia, nec responso Tartaricum Regem, tamquam Barbarum, dignati, quod inveniretur qui apud suum Imperatorem de iniuria expostularet, indignabantur.

Tartarus Rex

BarbarūBarbarum ac superstitiosum Tartari Regis votum.

spretum se videns, nec responso de iustissima re quam petebat dignatum, ira in rabiem versa, [28]ut patri suo parentaret, ducenta Sinarum millia se occisurum vovet, more gentis. Tartari enim cum nobiliores moriuntur, simul famulos aliquos, mulieres, equos, arcus ac sagitas in rogum iniiciunt, ut mortuo etiam post mortem servitia sint; quamvis modo, occupato Sinico Imperio, barbarum hunc morem reliquerint, ab ipsis Sinis correcti. Mox etiam ultricia arma circumfert, et cum quinquaginta equitum millibus Leaotung Provinciae Leaoyang metropolim infesto petit agmine, ac obsidione cingit. Urbem

Leaoyang metropolis obsidetur ac capitur.

ingens militum numerus custodiebat, qui ut plurimum sclopetis armati erant: Tartari autem solo acinace, arcu ac sagittis, iisque admodum praestantibus incredibili dexteritate utuntur. Cum autem sclopetariorum pilas quam maxime formidarent, ignotum illis armorum genus sttatagematestratagemate eluserunt.

Stratagema contra sclopeta.

Militibus enim antesignanis crassum asserem pro scuto dedit Rex Tartarus, quo tecti ac constipati equites, ligneum parietem conficiebant; hos sequebantur qui scalas ad moenia scandenda portabant; ultimum agmen [29]fortissimi occupabant equites. Ita ex quatuor partibus Urbem aggressus est: primas sclopetariorum pilas asserum muro excepit; tunc velocissime undique scalae applicatae sunt, moenia superata, ac demum Urbs occupata. Ea autem fuit Tartarorum velocitas (qua insignes sunt, cuique praecipuas roboris partes tribuunt) ut Sinis spatium non dederint a denuo oneranda sclopeta. Nec parum Sinis obfuit sclopetariae artis imperitia; unde repentino malo attoniti, qua data porta fugerunt: sed a velocissimis Tartarorum equitibus occupati plurimi occisi sunt. Hac obtenta urbe non diu cunctatus Rex Tartarus,

Variae Civitates occupantur.

eodem impetu alias minoris nominis in suam redegit potestatem; inter quas etiam nobilissimam Quangning occupavit. Inde progressus quam celerrime, Leaotung Provincia superata, in vicinam Peking penetravit. Sed cum a regia urbe septem tantum aut circiter distaret leucis, ultra, ne intercluderetur, progredi timuit, quod undique Sinarum ingentes confluerent exercitus. Tantus autem regionis, per quam Tartari va[30]gabantur, incolas ac milites invaserat pavor, ut maxima ex parte moenibus vacuis relictis aufugerent. Tartarus

Tartari captas urbes ut tractent.

enim resistens urbes ac civitates non modo diripiebat, sed igne ac ferro omnino vastabat; illas vero, a quibus sine vi admittebatur, spoliata dumtaxat urbe, ac incolis salvis relictis, mitius tractabat. Ita quamplurimis collectis divitiis victor ad Leaotung metropolim reversus, novis moenibus eam cinxit ac munivit, antiquis dirutis, ea infausta esse ab ariolis edoctus. Hic demum

Tartarus Rex, Sinarum Imperatorem se vocat.

se Sinarum Imperatorem vocari iussit: et quamvis nihil ex Sinico Imperio occupasset praeter ultimam illam Orientalem appendicem in Leaotung Provincia; tamen iam spe totum Imperium devorarat. Dictus est ergo Sinico nomine Thienmingus, anno regni sui tertio, qui fuit a Christo Domino M.DC.XVIII.

Eodem anno, Imperator Vanlieus, rogatus a quibusdam ut Patres Societatis IESU, Christianae fidei propagatores, Regno expelleret; postquam saepius abnuisset (nam Christianam rem ac Patres amore prosequebatur) [31]tandem importunitate maximi cuiusdam Praefecti, Xinkio dicti, victus (qui capitalis Christianae Religionis hostis pridem fuerat) decretum fecit, ut Patres, qui Christianam rem in Sinis procurabant, eiicerentur omnes. Per varias Provincias Patres sparsi erant; unde aliqui occulte a Christianis Praefectis servati sunt, reliqui caveis clausi, Macaum sunt ablegati; quo in itinere incredibilia die noctuque in summis angustiis illis perpessi sunt; aliqui etiam crudeliter a Praefectis verberibus caesi, non sine gaudio, quod digni habiti essent pro nomine IESU aliquid pati. Ad haec Vanlieus Christianam Religionem suis interdixit. Hac occasione Sinenses, qui ex idolorum silvis ad Domini pascua accesserant, pulcherrima suae Fidei ac constantiae dedere exempla: cuius persecutionis narratio prolixior etsi alterius est loci, perstringenda hic tamen fuit,

Ob persecutionem in Christianos motam Deus Sinas punit.

ut Divinam Providentiam admiremur, quae tunc acre bellum Sinis movit, quando rem pacemque Christianam perturbabant. Eo certe anno effectum est ut Tartari radices illas in [32]Sinico Imperio figerent, ex quibus tantum postea creverunt, ut Taimingam Familiam extirparint, ac Sinicum fere totum occuparint Imperium, quando aliqui inter Sinas Christianam rem radicitus extirpatum ibant. Sed crevit, uti solet, persecutione Fides eam in magnitudinem, qua hodie laetatur Ecclesia; et suum Sinae Imperium, nisi rebus illorum afflictis succurrat Deus, pene amiserunt.

Interea tamen Sinenses de expellendo hoste solliciti, per Praefectos tota Sina delectum habent. Sexcenta selectorum militum millia conscribunt: Rex etiam Coreae (quae oblonga peninsula est inter Sinam et Iaponiam) duodecim millia Sinico Imperatori in auxilium mittit. Cum hoc ergo potentissimo exercitu circa Martii initium M.DC.XIX. in Tartaros movent. Tartari audacter obviam procedunt: aperto, et diu dubio marte pugnatum:

Tartari in pugna victores.

tandem Sinarum exercitus fusus, et quinquaginta millia caesa, et praecipui exercitus Duces. Tartari, ut solent, velocissime victoriam prosequuntur: duas eodem die civitates [33]diripiunt ac comburunt, igne ferroque vastantes omnia. Post haec, praedantes ad ipsa usque Peking Regiae moenia penetrant; urbis tamen expugnationem tentare non ausi, in qua infinita erat tormentorum copia, et ad octoginta militum millia praesidium. Fatentur Sinae,

In Regia Peking pavor ac confusio.

tantum pavoris ac confusionis Regiam invasisse, ut iam de deserenda Regia Imperator cogitaret, ac Australiores petere Provincias decerneret: quod re ipsa fecisset, nisi Praefectorum aliqui obstitissent, suggerentes illi, hanc fugam animos Tartaris addituram, et omnino totum turbaturam Imperium; nihil enim aliud esse fugere, quam terras inimicis cedere. Fatentur praeterea, quod si Tartari impressionem fecissent, urbem omnino occupaturos fuisse. Verum hi potius praedae ubique inhiarunt. Longe enim lateque diffusi, urbes, civitates, ac oppida obvia diripuerunt, et ubique ingentem Sinarum vim crudelissime mactarunt;

Abductis praedis revertuntur Tartari.

ac demum reliquis locis omnibus relictis sine praesidio, in ultimam Leaotung partem regressi sunt, spoliis onustissimi.

[34]

Post haec anno M.DC.XX.

Moritur Vanlieus.

moritur Imperator Vanlieus: succedit

Succedit Taichangus; sed cito moritur.

eodem anno filius Taichangus; qui, dum contra Tartaros novas colligit vires, nondum absoluto quarto Imperii mense, et ipse moritur. Succedit

Eligitur Thienkius.

Thienkius; qui ubi Imperium assumpsit, destinato ad Coreae Regem Legato, actisque de misso ad avum subsidio gratiis consolatur eum de suorum clade in Sinico servitio accepta; magnificentissima ac Sinico Monarcha digna munera mittit, ea mente ut maiora ex torqueret auxilia. Coreani

Coreani Sinis fortiores.

enim, ut situ loci, ita fortitudine bellica ad Iapones accedunt proxime.

Ut porro

Novae cōtracontra Tartaros praeparationes.

solidius imminenti malo obviam iret, ex toto Imperio nova accersit auxilia: ita ingentes exercitus in Leaotung transmisit, Tartaris in reliquas Provincias ulteriorem ingressum prohibiturus; quibus ut facilius provideret, annonam et reliqua submittendo, in Thiencin

Thiencin portus commodissimus.

quoque portu ingentem navium classem praeparavit. Thiencin autem statio est, ad quam qua mari, qua fluminibus, ex tota Sina facile naves penetrant, ac congregan[35]tur incredibili saepe numero. His igitur compendio itineris mari omnia facile submittebat. Leaotung enim Provincia tota fere mari alluitur, et maritimo itinere duorum tantum dierum a Thiencin emporio distat; cum terra in multo longiorem se tractum exporrigat.

Inter Duces auxilia adducentes,

Amazon Sina fortissima.

mulier fuit, quam vere Amazonem Sinensem vel Penthesileam alteram vocabimus. Illa ex Suchuen, Provincia satis remota, cum tribus millibus adfuit, viriles non modo animos, sed et vestes induta, imo et titulos assumens qui in virum, non reminam convenirent. Haec non rara contra Tartaros dedit fortitudinis exempla; et postea quamplurima contra rebelles, qui in Sinicum insurrexerant Imperatorem. Venerat autem filioli loco, quem bello aetate non parem domi reliquerat in proprio Regno. In montibus enim Suchuen Provinciae Regnum quoddam est Sinis non subiectum, sed iuris sui: solum quippe honoris causa titulum Regium ab Imperatore accipit Sinico; de reliquo Montani soli [36]suo obediunt Regi, ac tributa solvunt: ac fortitudine bellica ceteris totius Imperii militibus longe praestant.

Hac usi occasione,

Pium Christianorum inventum.

Christiani Doctores (Doctorum autem summa isthic aestimatio atque auctoritas est) praesertim Paulus et Michael, Imperatori persuaserunt, ut a Lusitanis maiora nonnulla tormenta peritosque eorum libratores deposcat. Erat Christianorum Praefectorum mens, eadem occasione Patres ac rem Christianam apud Sinas restituere. Placuit res Imperatori: Patres, qui hactenus occulte rem Divinam procurabant, adesse iubentur; novi non pauci admissi cum Lusitanis militibus sunt: ita res Christiana, consensu Imperatoris, ad haec usque tempora, fremente daemone ac Christianae Religionis inimicis, perbelle processit, continuoque augetur. Ac Deus quidem Imperatoris in rem Christianam amorem liberalissime remuneratus est. Antequam enim Lusitanica advenirent subsidia, et Tartari

Tartari omnino eiiciuntur.

omnino ex Leaotung eiecti sunt, et incolae nimiam Tartari Regis crudelitatem detestantes, advenientibus Si[37]nis ultro portas aperuere, in praesidia sic insurgentes, ut ipsam etiam metropolim Leaoyang recuperarint. Nam Rex Tartarus, aliis bellis in Tartaria occupatus, subvenire in tempore non potuit. Ita partim res Imperii respirarunt, partim Tartari repressi sunt.

Ceterum quamvis instabilis fortuna Sinis laetiorem ostenderet vultum, quieta tamen, more suo, non fuit. Nam Rex Tartarus,

Iterum Tartari bellum movent.

confectis in Tartaria rebus, iterum in Leaotung irrupit, ac praemissis sexaginta equitum millibus imperavit, ut metropolim Leaoyang

Leaoyang urbs iterum absidetur ac capitur.

obsidione cingerent; se deinceps priorem exercitum cum maioribus copiis subsecuturum. Quadraginta horarum spatio munitissima urbs iterum in Tartarorum pervenit potestatem, quibus tanta contentione utrimque pugnatum est, ut ex Sinico praesidio triginta millia desiderarentur. Nec Tartaris incruenta victoria fuit: magnam enim et quantam vix antea stragem acceperunt, viginti millibus suorum desideratis: imo urbem non recuperassent,

Proditor Sina.

nisi a Sinico Praefecto, ingentibus sponsionibus cor[38]rupto, porta, ut Sinae loquuntur, aperta fuisset. Utut fuerit, Tartari urbem receperunt: Pro-rex dolore victus suspendio vitam abrupit: Visitator Regius vivus in hostium venit potestatem; numquam tamen Tartaris honorem aut nomen Regium dare voluit, indignum ducens, Barbaro se submittere. Ea constantia ab ipsis hostibus laudata, libertatem obtinuit. Verum, qui ab hoste vita donatus est, illo longe crudelior, eam laqueo sibi ipse ademit, quod sciret, more gentis, apud Sinicum Imperatorem mortis se esse reum, quia infeliciter pugnarat. Occupata in hunc modum urbe,

Edictum Tartarorurm.

Tartari civibus edicto publico significarunt, neminem se occisuros, si more Tartarico capillos raderent, ac vestes Tartaricas induerent. Tartari

Tartarorum vestis, ac mores.

enim (ut ex occasione nonnullos eorum describam mores) capillos non alunt; caput continuo radunt; barbam etiam totam eradicant, oblongis relictis mystacibus; in occipite modicos sinunt excrescere capillos, quos pulchre contexunt, et ab humero quasi caudam contemptim demittunt: biretum ca[39]piti aequale rotundum gerunt, at humile; hoc pretiosae pellis fascia per circuitum ambit, ad duorum vel trium digitorum latitudinem (ea plerumque castoris vel zibellinarum est;) haec pellis aures, frontem ac tempora a frigore defendit: quantum vero bireti supra pellis fasciam eminet, tantumdem rubra byssus undique sparsa tegit, vel nigri aut purpurei equorum crines, quos pulcherrime tingunt: gestamen plane commodum nec inconcinnum. Vestes illis sunt oblungae, ad talos usque demissae, sed strictis manicis (non latis, ut Sinarum sunt), et parum ab Hungaricis aut Polonicis differunt: manicae in equinae ungulae figuram desinunt: cingulo se stringunt, ex quo a lateribus utrimque strophiola pendent, ad faciei manuumque munditiem: cultellus etiam ad usus pendet, et marsupia duo, in quibus tabacum aut similia servant. Sinistro latere ex eodem cingulo acinacem in suspendunt, ut acumen praecedat, manubrium a tergo elevetur; unde etiam a tergo dextera manu extrahunt cum pugnant, quod una manu fit abs[40]que vaginae contactu. Calceis vix utuntur; ocreas sine calcaribus adhibent, ex curato equino corio, aut serico panno factas; soleas saepe ad trium digitorum altitudinem pulchre aequales extollunt: stapedes equitando adhibent; ephippia nostris humiliora sunt, et latiora. Ceterum satis pulchra faciei ac corporis constitutione sunt, albo colore; latam plerumque ut Sinae faciem habent, nasum non omnes aeque simum, neque oculos tam parvos: parum loquaces, et quasi cogitabundi equitant: mores eorum reliqui, nostris Bosphori Tartaris non absimiles, sed minus barbari. Exteris mire guadent: morosam Sinarum gravitatem non ferunt; atque hac de causa in primo congressu humaniores apparent.

Haec de illorum moribus pauca. Ut vero ad urbem ab illis occupatam revertamur; cum in ea ex aliis Provinciis quamplurimi ditissimi adessent mercatores, liberum illis discessum cum rebus suis permiserunt, iubentes ut quamprimum urbem desererent. Hi

Tartarorum perfidia.

non intellecta Tartarorum perfidia, cum divitias ac merces egressi urbe [41]exportarent, vix tribus millibus passuum ab urbe aberant, quando a Tartaris invaduntur, et ad unum necantur; illi spoliis ditissimi, in urbem timore plenam (nam similem Tartarorum perfidiam formidabant) regressi sunt.

Verum,

Tartari quiescunt.

quia Tartaris magno stetit praedictae urbis expugnatio, suorum clade deterriti, ultra progredi non sunt ausi: nam in reliquis urbibus similia timebant. Sciebant enim omnibus optime provisum a Sinicis fuisse Praefectis. Imperator enim Thienkius non modo antiqua loca bene munierat, verum multas in difficilioribus aditu locis munitiones extruxerat; quas inter Xanghai maxima ac nobilissima erat in Insula Cu, ubi ingentem militum numerum disponsuit, quibus Tartaris transitum prohibebat. Sed maxime Tartaros

Regis Sinarum fortissimus Dux.

inhibuit fortissimus Dux Maovenlungus; qui ingenti classe Insulam Coreae vicinam occupaverat in faucibus Yalo fluminis. Hic Tartaros a tergo infestavit quammaxime, adeoque saepissime in variis velitationibus fudit: unde totam Tartarorum in [42]se curam converterat. Erat Maovenlungus ex Quangtung Provincia, ubi ex Lusitanorum commercio multa rei militaris rudimenta didicerat: quamplurima etiam tormenta quae naufraga Hollandorum navis in littore deposuerat, consecutus, eorum non nullis moenia Ningyuensium instruxit. Hanc

Nova Metropolis in Leaotung.

enim urbem Sinarum Imperator loco Leaoyang Metropolis titulo donaverat, in qua novus Pro-rex, ac Regius habitabat Visitator, cum exercitus robore.

Quievere itaque Tartari ad annum usque M.DC.XXV quo demum cum maximis copiis Ningyuen novam metropolim aggressi sunt, postquam magnis promissis Maovenlungi fidem tentassent. Ut ad suas eum partes allicerent, dimidium Sinici Imperii promittunt, si ad illud occupandum cum delecta suorum manu se adfuturum sponderet: at ille

Fidelissimus Sinis Dux.

non minus fortis quam fidus, spretis Tartarorum promissis, Ningyuen urbi per suos auxilio fuit: unde Tartari

Clade afficiuntur Tartari.

cum clade decem millium reiecti, inter quos et Regis filius. Quamobrem ira frementes, per [43]concretum mare Thaoyuen Insulam invaserunt; decem millia

Tartatorum crudelitas.

praesidiariorum ad unum occiderunt, et incolas omnes misere trucidarunt: atque ita cladem acceptam ulti, in Tartariam redierunt, non quiescendi animo, sed vires maiores congregandi. Ita rebus ad annuum usque M.DC.XXVII quo Thienkius Imperator

Moritur Thienkius Imperator, et Rex Tartarus.

adhuc iuvenis obiit, utcumque quietis, cum eo Sinicum Imperium quodammodo corruit. Sed et Tartarus Rex, eodem anno, qui crudelissime tot occiderat homines, mortuorum numerum auxit. Thienkio in Sinico Imperio

Zungchinius in Sinis eligitur Imperator.

successit illius frater Zungchinius, infelicissimus Imperator ob suorum perfidiam; de quo plura infra. A Thienmingo vero Regnum Tartaricum ad Thienzungum filium devenit.

Thienzungus, Rex Tartarorum, humanior.

Hic patris gubernandi modum mutavit: Sinas melius tractare coepit, ac humaniter excipere, salubri quidem consilio, si longior ei vita contigisset; sed et bono eventu, quia filio exemplum reliquit, comitate potius quam armis debellandi Sinas.

Hoc autem anno,

Militum insolentia Coreanos exasperant.

cum insolentes [44]Maovenlungi milites ab hostibus otium haberent, amicis Coreanis, rapinis ac aliis militaribus insolentiis negotium facessunt: vicinas terras ubi in praesidio erant, Hienkien praecipue Provinciae incolas ita vexarunt, ut eorum quamplurimi indignatione moti, ad Regem Tartariae transierunt; cui et suaserunt, ut per milites Coreano indutos habitu, Sinicum invaderent exercitum, nihil sibi ab amicis Coreanis metuentem; et suam insuper ad hoc facinus (Patriae, Regi, ac Sinico Imperatori perfidi) operam obtulerunt. Placuit Tartaro consilium:

Tartari in Coream introducti.

Pro-regem ergo cum potentissimo exercitu mittit. Hi itinera monstrantibus Coreanis, nihil tale suspicantem Sinicum exercitum,

Maovenlungus invaditur.

per agros palabundum invadunt. Ac primum quidem nondum paratum ad vim repellendam, ingenti strage afficiunt; deinde, ubi Maovenlungus Tartaros esse animadvertit, quanta potest diligentia ordines instruit, ac egregie Tartarorum vim repellit. Pugnatur utrimque accerrime, donec tandem Maovenlungi virtus coacta est cedere. Cum [45]suis itaque ad naves fugit, ac Insulam repetit, relicta manu quae Tartarorum vim sustineret, dum reliqui naves conscenderent. Tartari, quod eum omnino non debellassent, et Maovenlungus evasisset, quem unicum petebant, se a Coreanis deceptos credunt; praesertim cum et cruentam habuissent victoriam. Inde ira frementes, in ipsos perduelles irrumpunt, et ad unum necant: id quod et ipse Rex Tartarus postea damnavit. Eodem deinde impetu,

Corea vastatur.

confines Tartariae Borealiores quatuor Coreae Provincias depopulantur. Interea Rex Coreae exercitum suum colligit, ut Tartaris resistat; et Maovenlungus quoque reparatis viribus Coream ingreditur, cladem a Tartaris acceptam ulturus. Pervenerant iam Victores Tartari ad fauces montium, per quos ad Regiam urbem Coreae iter est, septem leucis ab ea distantes: has Rex Coreae cum magno occupaverat exercitu, quem Tartari animose invadunt. Vix praelium inierant,

Trium exercituum pugna, ac strages.

quando magnis itineribus Maovenlungus adest, et a tergo Tartaros adoritur. Hi a fronte ac tergo clausi, [46]ubi nullum nisi in manu et armis effugium vident, salute utrimque desperata divisi, duorum exercituum vim egregie sustinent. Pugnantium is ardor fuit, cui parem Sinae numquam viderant. Mira dictu res, ex tribus exercitibus nullus victor fuit, deleti prope omnes: ex Tartarico quinquaginta millia desiderata sunt; ex Coreano septuaginta millia; ex Sinico autem rarissimi evaserunt: quod maxime in eum Tartari, aperiendae sibi fugae irruissent; qua data, effuse Tartariam repetivere. Ita eorum nullus victoriam obtinuit, aut victoriae cursum prosequi potuit: Coreae tamen Rex, reparato utrimque exercitu, vacuas a Tartaris Provincias facile recepit suas.

Post haec

Orientalis Leaotung pars Tartaris paret.

saepe Leaotung ingressi Tartari, Orientalem partem totam in suam redegerunt potestatem; inde in aliam partem ingressi, praedas egerunt; pedem tamen figere numquam potuerunt; saepe cladibus affecti sunt, ac repressi. Iam enim

Lusitanica auxilia adsunt.

Lusitani tormentorum tractandorum periti septem advenerant, qui tum per se, tum per Sinas [47]a se edoctos egregiam Imperatori Sinico navarunt operam; praecipue ubi summam belli regebat Sun Ignatius Pro-rex, Christianis sacris initiatus; de cuius rebus ac exitu aliqua infra dicenda.

Hoc rerum statu,

Subdolus ac perfidus SinarūSinarum Dux.

Imperator Zungchinius cum ampla potestate, ac novis exercitibus Yuenum Ducem misit in Leaotung, eique mandavit ut pacem iniret cum Tartaris, si illam admitterent. Iam enim intra Sinicum Imperium latrones exorti, illud perdituri excreverant, qui magis quam Tartari Imperatorem anxium habebant. Erat Yuenus subdolo ac astutissimo ingenio praeditus, sermone simul et calamo eloquentissimus, qui rationibus ex militari peritia deductis, non modo Imperatorem, sed et Regiae summos Praefectos dementarat. In eo itaque spem totam Sinae posuerant: nec spe sua Imperator frustratus fuisset, si nequissimus Yuenus bonum publicum ac fidem speratis divitiis praetulisset: nam a Tartaris ingentem auri vim accepit; quo corruptus, primo Maovenlungum (quem unum Tartari ti[48]mebant) fidissimum ac fortissimum,

Maovenlugus veneno occiditur.

convivio exceptum, propinato veneno necavit: deinde iniquissimis conditionibus pacem cum Tartaris fecit, ad Tartarorum arbitrium, quorum opibus inhiabat. Eas conditiones, a Pacificatore empto admissas, ubi Imperator vidit, indignatione motus, rescidit. Quid faciat hoc loco Yuenus? Ut Imperatorem ad eas admittendas cogeret, anno M.DC.XXX. Tartaris suadet, ut alia via, non regionem quam ipse cum praesidio habebat, Sinas ingrediantur; se enim nihil moturum. Tartari cognita illius avaritia, securi consilium admitunt, a tergo iam nihil metuentes, Peking Provinciam ingrediuntur; quamplurima diripiunt loca; urbes ac civitates vastant; ipsam

Regia Peking obsidetur.

demum Peking Regiam obsident. Iam Praefecti Imperatori suadebant, ut ea relicta Australes peteret Provincias: at ille mortem sibi potiorem ratus, quam e Borealibus partibus fugam; ne ex Regia quidem abeundi facultatem cuiquam concessit. Interea Tartari impressionēimpressionem faciunt, et cum clade suorum saepius reiiciuntur. Advocatur etiam [49]Yuenus, cuius nondum innotuerat perfidia ut Tartaris resistat. Adest illico, ne videatur perduellis: ad ipsa usque moenia Regiae accedit, cuius vastitas magnum inter duos exercitus intervallum erat, unde et Tartaricus et Sinicus videbatur exercitus. Sed Yuenus nihil magni agit; imo Imperatori persuadere conatur, ut a se factas Pacis conditiones admittat. Mens una illi erat, ut quam ditissimus domum suam rediret. Nec fefellit Zungchinium proditoris, quamvis alta simulatione tecta, cupiditas.

Perfidus Dux mira arte capitur ac occiditur.

Ergo nullo cum Praefecto re communicata, Yuenum invitat in urbem ad militare consilium. Per murum intromissus est, nulla aperta porta, obtendente Imperatore nimiam Tartarorum vicinitatem; revera autem, ne illius ingrederetur exercitus. Habebat summos Praefectos fautores aliquos ac amicos Yuenus, a quibus cum non admoneretur de infesto Imperatoris animo, quem et ipsimet ignorabant, satis securus ingreditur. At ubi vero ad conspectum Imperatoris venit, capitur illico, et brevi habita quaestione [50]trucidatur. Tartari cognita illius morte, antequam novus daretur Sinico exercitui Praefectus, urbe Regia relicta,

Tartari Peking Provincia vastata, excedunt.

circumiacentem Regionem vastant, in Xantung usque progressi: demum spoliis onusti in Leaotung regrediuntur. Post haec ad annum usque M.DC.XXXVI varia fuit belli fortuna; numquam tamen Tartari intra Sinas pedem figere potuere, semper eiecti. Eodem anno

Moritur Tartarorum Rex; alter succedit.

moritur Tartarus Rex Thienzungus, cui filius successit Zungteus, qui, modo Sinicum Imperium gubernantis, pater fuit: de quo haec sunt memoriae tradita.

Iam antequam regnare coepisset,

Zungteus, novus Tartarorum Rex, comis ac prudens.

magnam prudentiam prae se tulit Zungteus; comitatem in primis ac reliquas Regias virtutes, si quis alius gentis suae, coluit. A patre missus, adhuc puer, Sinicas indutus vestes, inter Sinas occultus vixit; mores, litteras, doctrinam ac sermonem Sinensium accurate perdidicit. Regnum adeptus, Decessorum suorum gubernandi modum in melius mutavit; patrisque exemplum hac parte secutus feliciter superavit. Nam animadvertens suorum ni[51]miam crudelitatem in tractandis Sinis, ne quid magni efficerent, obstitisse; ut Imperium, cui inhiabat, non minus amore quam armis subigeret, alios mores induit: advenientes Sinas quoscumque amore et benevolentia demerebatur, captivos bene habebat, et ad obsequium suum invitabat, vel liberos dimittebat. Ita, crescente comitatis eius fama, quamplurimi Duces et Praefecti ad eum confugiebant; a quibus deinde adiutus, sicut eorum amorem sibi conciliare noverat, ita et Imperium magna ex parte occupavit. Satis enim constat,

Comitas potior in occupandis Regnis.

plus saepe in obtinendis ac firmandis Regnis voluisse amorem quam arma; et nimia in subditos saevitia frequenter amissum, quod armorum potentia fuerat feliciter occupatum. Ubi ergo Sinis innotuit, se apud Tartarum Regem non modo asylum, sed et gratiam habere, plurimi Sinici Imperatoris iram fugientes, ad Tartarum se recepere. Est enim Sinicae gubernationis inhumana illa quidem, sed in speciem necessaria, ob quorumdam perfidiam ac avaritiam consuetudo,

Barbarus Sinarum mos.

ut Duces et Praefecti illi morte [52]mulctentur, in quorum administrationem infelicius quidpiam inciderit: facile enim sibi persuadent, illud non ex inconstantis fortunae vicissitudine ortum, sed vel ex negligentia, vel perfidia. Si quis adverso Marte pugnam iniit, si commissam sibi Provinciam perdidit, si populi defectione, milites seditione tumultuantur, ea Reip. vulnera, undecumque provenerint, ad Praefectos transeunt, quorum paucis vita relinquitur. Cum itaque non rari Duces aut Praefecti hinc Tartari humanitatem, inde Imperatoris iram reformidarent, hanc fugientes, illam data occasione amplectebantur.

Quae res me admonet,

Ignatius fortissimus Dux Christianus, iniuste occiditur.

ut quid Proregi Ignatio, Deo ac Regi fidissimo non minus quam fortissimo Duci acciderit, exponam. Hic, tota stupente Sina, Tartarorum asylum, et suorum militum promissas vires vitae postposuit ac fidelitati; et maluit in ingrata patria, etiam iniusta ex sententia, carnifici caput amputandum submittere, quam vel illam relinquere, vel minimum in Imperatorem, etiam iniqua statuentem, crimen committere. Po[53]terat fortasse

Ignatii fidelitas.

(ut milites illi suadebant sui) et Regnum occupare; sed occumbere maluit, quam infidus, vel Patriae profugus ac proditor audire. Postquam ergo non raras habuisset victorias, et quamplurimas a Tartaris recepisset urbes, ac omnino eos iam debellandi spes adesset, accidit, ut illius milites, multo tempore solitis stipendiis carentes, per seditionem, amicam urbem invaderent ac diriperent. Saepius Ignatius de suorum militum inopia Imperatorem monuerat, et stipendia per supplices libellos petierat: sed eius libelli in Regia a Praefectis supprimebantur, quorum avaros animos pecunia aut donis, ut reliqui solent, non emebat. Praeterea cum Christianis sacris initiatus esset, ac vere pius, nihil nisi rationi ac iustitiae consentaneum in sua agebat gubernatione. Qua re Expraefectorum praecipue in se odium accendit, qui (ut est pluribus solemne) ob accepta a litigantium parte munera, contra aliam partem favorem petebant apud Ignatium.

Ignatii iustitia.

Sed frustra erant, si a postulatis abesset iustitia. Quam illi re[54]pulsam non virtuti, sed superbiae tribuentes, seque ab Ignatio contemptos rati, cum amicis in Regia Praefectis agebant, ut stipendia differentur, hac ratione Ignatium perdituri. Accedebat et ipsorum in Regia Praefectorum invidia et indignatio, non ferentium hominem sua virtute ad illam pervenisse dignitatem, quam solis Doctoribus debitam crederent: perinde ac si doctiores etiam fortiores essent. Erat enim Ignatius secundi litteratorum gradus, et lauream Licentiati, non Doctoris, obtinuerat. Hoc rerum statu, seditione non contenti milites, ubi proximum amantissimi Ducis periculum ipsorum causa insonti iam incumbens animadvertere, ut Provinciam sibi occupet, ac regnet, hortantur: imo ut debitum iam pridem tantae virtuti Imperium invadat, persuadere conantur; operam ad omnia fidelissimam spondent; extirpandos clamant Praefectos, qui privato potius odio explendo, quam Imperatoris sui promovendo obsequio studerent. Sed Ignatius prudentibus monitis militem a maiori violentia prohibet, [55]imo obsequentem reddit et quietum, ac pro Sinico Imperatore stare iubet, cui fidem iurasset; auctores etiam praecipuos seditionis punit. Merebatur haec Ignatii fidelitas maiorem aestimationem ea quam apud Imperatorem, vel summos in Regia Praefectos invenit. Ea enim contemptui habita, submisso alio Duce ac Pro-rege, Ignatius in Regiam adesse iubetur. Non ignorabat se tunc temporis ad mortem peti; quod et militibus suspicari facile erat: unde ira frementes pro illo arma sumunt: nullo pacto se Ducem suum optimum deserturos coniurant, et denuo Ignatio suadent ut ad Regiam non accedat: Nostrum, inquiunt, erit te incolumem conservare; nobis vires sunt, perfidorum aemulationi et potentiae pares. Ad haec surdus Ignatius

Ignatius mavult mori quam regnare, vel Tartaro servire.

indignantes demulcet, urgetque ut Imperatori suo fidelem semper operam navent. Atque ita maluit ingratum patriae solum proprio sanguine irrigare, quam inimicorum suorum sanguinem militum viribus propinare, satius ducens in patria subire immeritam necem, quam ad invitantem Tartarum [56]confugere. Non eadem quamplurimis illius exercitus Ducibus ac militibus fides fuit. Ad Regem enim Tartarum defecere, multorum exemplum secuti, quos a Tartaro bene exceptos videbātvidebant, non vero Ignatii in fide constantiam. Horum iam aliqui Tartarorum sunt summi praefecti in Sinico Imperio; aliqui etiam Regulorum obtinuerunt dignitatem, quia fidelem illi contra Sinas operam navarunt, cuneorum instar, qui in sui generis ligna facillime penetrātpenetrant.

Ceterum hoc bellum Tartaricum, quamvis Sinici hactenus magnum fecisset negotium, deinceps tamen quasi sopitum elanguit: ita ut Sinas a maioris damni metu securos redderet. Occidentalis enim Leaotung pars undequaque valide munita erat, et ingens in confiniis contra Tartaros exercitus stabat, qui insulam Cu occupans, ulteriorem ingressum intercludebat Tartaris, qui Orientalem occupabant partem. Maximum itaque periculum

Fortissima perdendi Sinici Imperii causa Latrones.

a perduellibus ac latronibus intra ipsum fuit Imperium; a quibus demum destructum est, ac Tartaris traditūtraditum. Supra iam horum motus attigi: deinceps fu[57]sius de illis agendūagendum, ut, quo pacto Tartari Imperium occuparint, intelligatur.

Primi perduelles

Latrones varii.

insurrexerunt in Suchuen Provincia, quorum tam prospera fuit fortuna atque audacia, ut post direptas multas civitates, demum et Metropolim ipsam Chingtu obsiderent; de qua et actum fuisset, nisi Amazon illa Sinensis supra memorata cum suis subvenisset. Eius

Latrones reprimūturreprimuntur, sed non delentur.

igitur fortitudine inde cum clade expulsi, sed non omnino deleti montes repetivere, novas perditorum hominum turbas congregantes. Hos secuti sunt alii in Queicheu Provincia, qui ob latam iniustam sententiam in lite duorum Dynastarum, insurrexerunt, duce usi, qui causa ceciderat, Magnate; ac primo impetu Praefectos iniustae sententiae auctores occiderunt, et Proregis exercitum fuderunt. Verum reparato mox exercitu, ab eodem superati, sed non extincti sunt. Sub haec urgente fame,

Fames latrones auget,

quae ingens eo tempore in Boreali SinarūSinarum parte per inauditam locustarum plagam fuit, quamplurima alia latronum capita exorta sunt, praecipue in Xensi Provincia ac Xantung. [58]Hi primo, numero pauci ac viribus, praedas per pagos et oppida agebant; inde montes petentes in iis latitabant; cumque tam facili negotio sine ullo labore non modo cibos, sed et divitias raperent, quamplurimi continuo aggregabantur. Huic seditioni magnuum incrementum addidit Imperatoris Zungchinii

Et avaritia Imperatoris.

insignis avaritia, qui a populis tributa omnia exorquebat, perinde ut anno felici rebusque florentibus. Hi ergo cum a Praefectis reprimi cito non possent, paulatim numero ac animis aucti, in octo per varias Provincias creverunt iustos exercitus. Ab his ut quisque manu audaciaque promptissimus habebatur, in Ducem eligitur;

Latrones Duces evadunt, ac ad ImperiūImperium aspirant.

et mox acta iam latronis persona, armis ac divitiis fortes, iam ad ipsum aspirant Imperium. Ac primo quidem, ut quisque alteri praeriperet quod ipse optabat, inter se pugnarunt: demum res eo devenit, ut duo tantum Duces praecipui superessent, qui reliquorum milites, post victorias, extinctis eorum Ducibus, ad sua sequenda vexilla ac fortunāfortunam invitarunt. Illi vero cum minime dubium [59]expectarent supplicium, si quo casu a Sinicis Praefectis exciperentur, facile victorem sequebantur. Primus

LatronūLatronum praecipua capita.

inter hos latronum Duces Licungzus dictus est, secundus Changhienchungus; uterque facinoribus editis et ferocia insolens; qui, ne alter ab altero tamquam aemulo deleretur, longius invicem discesserunt, fortunam quisque suam secuturi. Licungzus Boreales Xensi Provinciae ac Honan partes tenuit; alter Suchuen et Huquang divexebat. Verum ne si de utroque mixtim agamus confundatur narratio, Licungzo priorem locum dabimus: qui potissime in causa fuit, cur Tartari Imperium illud occupaverint; quod ipse iam tenebat, si moderationi clementiam adiunxisset. Subsequentur deinceps res ab altero gestae.

Anno itaque M.DC.XLI. latrones

Latrones Provincias Xensi et Honan vexant.

ex Provincia Xensi (ubi quamplurimas civitates ac oppida expilaverant) ingenti numero in amoenissimam Honan Provinciam irrumpunt, et recta nobilissimam metropolim, C'aifung dictam, petunt ac obsident. Illam ingens defendebat praesidium; unde [60]tormentorum curulium saeviente in eos procella, cum clade obsidionem deserere coacti sunt. Inde populabundi circumvicinas invadunt civitates ac urbes, et quamplurimas diripiunt. Ita viribus aucti, annona quamplurima, ac perditis hominibus congregatis, iterum metropolitanam petunt;

C’aifung nobilissima urbs obsidetur.

quam cum desperarent vi aut assultibus occupari posse, longa obsidione ad deditionem cogere statuunt, ut ditissimis opulentissimae urbis spoliis augerentur. Urbs haec tametsi trium fere leucarum ambitum habet, undequaque tamen cingunt, ut nihil urbem invehi posset. Praefecti per duos menses, quibus alio latrones diverterant, quamplurimāquamplurimam quidem annonam congregaverunt; sed quod tota Provincia frugum alioquin abundantissima, earum inopiam a sterilitate pateretur, non fuit tanta annonae copia, quanta sex mensibus infinitae populi multitudini alendae sufficeret. Sex ergo menses tenuit haec obsidio pertinacissima; et quamvis ad summas angustias famis praesidiarii pervenissent, numquam tamen cum hoste pacisci volue[61]runt, auxilium ab Imperatoris exercitu sperantes. Calamitatis

Inaudita fames.

magnitudo excessit modum, et Ierosolymitanae similis, si non maior, videri potuit. Orizae libra, argenti libra vendebatur; corii antiqui putridi libra, decem argenteis: cadaveris humani caro publice tamquam porcina prostabat: mortuos in plateis exponere, ut illorum essent cibi qui mox aliorum futuri erant, pietas putabatur. Reliqua dirissima taceo. Urbs in planitie sita est ad Australem partem ingentis ac praecipitis fluminis, quod Hoang Sinae vocant, nos Croceum vel luteum dicimus, a colore luteo, quo semper turbidum fluit: una fere leuca distat hoc flumen ab urbe; cumque eius aquae urbis planitie altiores sint, eiusdem littora aggere longissimo ex quadratis lapidibus muniuntur, ne superfundat se urbi. Ad hos aggeres tandem Imperatoris exercitus venit, ratus sine pugna hostes omnino deleri posse aquis, si aggeres dissolveret. Ac suspicio aberat aquas ad tantam altitudinem perventuras,

C’aifung urbs aquis mergitur.

ut altissima urbis moenia superarent. Forte per id tem[62]pus Autumni crebriores solito pluviae fuere, quibus sic flumen intumuit, ut maiores voluens undas ruptis latius quam pro necessitate aggeribus non modo quamplurimos hostium ruina involuerit, sed et amicam urbem totam submerserit, plus quam trecentis hominum millibus aqua haustis. Ita nobilissima urbs, quae iam antiquis temporibus Imperatorum sedes fuerat, non campus, sed lacus quidam repente fuit: domus omnes undarum vi non modo tectae, sed et omnino dirutae sunt. Cum illis periit et Templum, et Sacerdos Societatis nostrae R.Reverendus P.Pater Robertus de Figueredo ibidem submersus: qui cum mature se periculo posset subducere, maluit animam suam pro ovibus suis ponere; non raros enim Christianos urbs habebat. Contigit huius urbis excidium nona Octobris M.DC.XLII. Eodem tempore

Dux latronum Regis titulum assumit.

latronum Dux Licungzus Regis titulum assumpsit, dictus Xunuang, quod prosperum Regem sonat; et mox iterum

Xensi Provincia occupatur.

Xensi Provinciam invasit, ac totam occupavit, postquam Honan fere totam in suam redegisset potesta[63]tem. Ubi ab Xensi Provinciae Metropolim Sigan venit, a praesidio quidem aliquantisper repugnatum est: post trium tamen dierum obsidionem urbs intercepta est: totidem dierum spatium militibus ad praedam concessum in victoriae praemium. Intra eamdem deinde urbem totius fere Provinciae annonam collegit, tum ut populus in officio contineret, tum ut Imperatoris militibus vastitatem obiiceret. De Imperio

LatronūLatronum Dux Imperatoris Sinarum nomen assumit.

quoque velut obtinendo iam securus, titulum Imperatoris assumpsit, et familiam quam fundare meditabatur, Thienxunam dixit. Thienxun Caelo obedientem sonat: quo titulo populis ac militibus suis persuadere conabatur, Caeli esse voluntatem ut imperaret, atque a Caelo Imperium sibi tradi, ut populos ab Imperatoris avaritia liberaret, et Praefectos sui studiosos, populoque graves extirparet. Speciosus titulus, cui Sinae facile arrident: a Caelo namque dari Imperia credunt; nec humanis artibus aut vi occupari debere existimant. Post haec,

Bonum latronis regimen.

ut factis prae se ferret quod titulo ostentabat, plebem perbelle tra[64]ctare coepit, nullam suis violentiam permittere, Praefectos solos, quotquot assequi poterat, neci tradere, Expraefectos pro modo divitiarum quas collegerant, pecunia mulctare, subiugatis populis tributa remittere, novos Praefectos urbibus ac civitatibus occupatis assignare, denique ut subditos comiter ac magna tractent aequitate severe praecipere. Ita facillimo negotio occupatas regiones subditas habuit, novum regiminis modum omnibus laudantibus atque amantibus: alias enim parva est fidelitatis cura, ubi extorta obsequia tyrannis imperat. Duo Patres nostri versabantur hac in urbe, R.Reverendus P.Pater Ignatius d’Acosta, et R.Reverendus P.Pater Petrus Fabri, quos initio quidem, cum milites Metropolim diriperent, perstrinxit communis clades: demum pro exteris cogniti, tamquam hospites bene sunt habiti.

Interea

Alia perdendi Sinici Imperii causa, Praefectorum discordia.

in Regia tertia ac potissima perdendi Imperii causa excrevit, cuius initia iam tum Imperatore Thienkio pullularunt, Praefectorum dissidia, factiones, ac aemulatio ob nimiam Eunucho Gueio concessam potentiam; [65]quem non modo ad summos honores evexerat Thienkius, Imperii universo plenoque regimine illi concesso; sed et Patris titulo honorabit. Hic ergo gratia abutens, summos etiam Praefectos levissima de causa vel necabat, vel in ordinem redigebat; praecipue illos, qui vel scriptis, vel verbis, vel minori exhibito honore Eunucho non adulabantur, vilissimo homini subesse dedignantes. Et quamvis alioquin satis bene Rempublicam administrasset, multos tamen exasperavit; atque inter eos, etiam Principem, qui post Thienkium sine sobole extinctum Imperator fuit Zungchinius; cui in adeundo Imperio Eunuchus quidem obstitit, sed irrito et infelice conatu. Hinc Praefecti in binas (ut ipsi vocant) Academias divisi, paulatim se extulere, rei propriae magis quam publicae intenti. Ceterum dum quaelibet ex partibus aliam opprimere ac extirpare conatur, utraque bonum Imperii publicum praetendens, illud ipsum negligebat; partiarios tantum suos extollere, aut rebus praeficere, invida aemulatione tentabat: et cum huic potentissimo [66]malo mederi vellet Zungchinius ipse Imperator, non paucos ex praecipuis Praefectis ac Eunuchis exasperavit. Ubi enim Imperium assumpsit, supra modum in Eunuchi fautores saeviit, et Eunuchum tandem ipsum cum pluribus aliis eidem factioni illigatis de medio sustulit, mirabili plane tragoedia, cuius haec est catastrophe. Zungchinius, ut Eunuchum pessumdaret, atque ab Imperii gubernaculis amoveret, dedit illi mandatum, in speciem honorificum, ut magnifica Imperatorum ac parentum suorum sepulchra viseret, inspecturus num aliquid operis ornamento deesset. Non potuit Eunuchus tam splendidum imperium detrectare: sed brevi didicit, quo consilio ad sepulchra visitanda mitteretur. Cum enim aliquousque progressus esset in itinere, oblata est ei capsula inaurata, funem byssinum continens, quo seipsum, mandato Imperatoris, suspendere debuit; quod genus mortis apud Sinas maxime censetur gloriosum. Inde factum est, ut ex utraque factione plurimi Imperatorem prodiderint, qui cum latronibus se[67]creta habebant consilia. Hinc vel nulli mittebantur exercitus, vel nihil magni efficiebant, ab aemulis turbati ac impediti: imo saepe cum possent rem bene gerere, occasionem dimittebant, ne Magistratibus, quorum Duces aemuli erant, meritum aut gratiam apud Imperatorem victoriis conciliarent, quasi eorum ductu et consilio hostes vicissent. Quae dissensiones tam opportune acciderunt latronibus, ut ad ipsam Regiam accedentibus, idem fuerit venisse, ac vicisse; quod iam narrare aggredior.

Cum haec agerentur in Regia,

Latrones Xansi Provinciam occupant.

Licungzus latronum ductor, stabilitis in Xensi Provincia rebus, Ortum petit. Croceum fluvium nullo defendente tam facile superat, quam facile a parva manu impediri transitus potuisset: fuit enim ille magna aquarum mole ac violentia, medius inter Xensi et Xansi Provincias; illam ad Occasum, hanc ad Ortum habens: sed cum nemo obsisteret, superato fluvio facile quoque primam civitatem ditissimam Kiangcheu occupavit, quae in Australiori iacet Provinciae parte, Croceo vicina. [68]Est etiamnum illa in urbe superstes R.Reverendus P.Pater Michael Trigautius e Societate IESU, viri illius Apostolici P.Patris Nicolai Trigautii nepos. Exinde eodem fortunae cursu civitates reliquae ultro se Licungzi potestati dediderunt, vel ut se a maioribus molestiis liberarent, vel novum regimen inconsulte amplexantes. Saepe enim in nostram perniciem novitatibus ac mutationibus gaudemus, et veteribus meliora sperantes, deteriora invenimus. Sola Metropolitana urbs Taiyuen aliquot diebus vim experiri voluit: sed ipsa quoque occupata, ingentes morae poenas dedit. Praefecti omnes necati, ac novi a latronibus substituti sunt. Zungchinius Imperator, ubi audivit latrones iam Croceum superasse, et Xansi Provinciae, Regiae confini, imminere, ingentem per Colaum, summum scilicet Praefectum, exercitum misit, qui latronem detineret saltem, si debellare non posset. Nihil tantus egit exercitus, et maxima quoque militum pars ad latrones defecit: Praefectus ipse, qui Colaus Lius dicebatur, rebus desperatis sibi ipsi laqueo vitam ade[69]mit. His auditis,

Imperator Sinicus turbatur.

cogitabat Imperator Borealem Peking Regiam relinquere, et Nanking Australem petere: sed ut maneret, tum a fidis, tum a perfidis persuasum est: ab his quidem ut facilius, antequam eorum paterent proditiones, latroni Imperatorem traderent; ab illis, bono ut putabant consilio: nam fugere, erat Imperium magis turbare: sperabant enim Regiam, ingenti praesidio munitam, defendi posse; et ob Imperatoris praesentiam reliquas omnes Provincias ad defensionem advolaturas non dubitabant. Bonum videri poterat horum consilium, si Regia proditoribus caruisset.

Interea latronum

LatronūLatronum stratagema.

Ductor (quia non minus ingenio quam manu promptus erat) vulpinam pellem leoninae assuens, ex suis militibus quamplurimos mutato habitu in Regiam paulatim intromittit, data pecunia ut mercaturam in ea latitantes exercerent; conductisque tabernis, caupones, aut minorum rerum mercatores esse iubet, donec ad moenia cum toto exercitu adveniret: tunc vero ut intra urbem tumultus excitent imperat. Mirum fuit [70]horum silentium, quodque inter perditissimos infimae sortis homines sperari vix potuisset. Huic velut cuniculo intra Regiam parato, alium superaddit, secretum videlicet commercium cum summo Militaris Tribunalis Praefecto, qui cum Imperatoris rem perditam esse animadverteret, ut rebus suis caveret, cum latrone de urbe tradenda convenisse dicitur. Utut fuit, latrones celeri itinere Regiam Peking petunt. Ingens praesidium urbem defendebat, et curulium tormentorum magna vis pro moenibus stabat disposita: verum illa parte, qua a perduellibus admoniti latrones, impetum faciebant, solo pulvere, nullo globo imposito, explodebantur. Unde hac parte securi,

Capitur Regia Peking.

mense Aprili M.DC.XLIV. antequam lucesceret, per apertam ultro a consciis portam ingrediuntur. A fidis quoque non diu pugnatum praesidiariis. Nam intra moenia hactenus latitantes latronis milites, ac confoederati perduelles, tumultus excitarunt ex condicto. Hinc ingens orta confusio, cum nemo sciret cum quo rem haberet; et non minor undique con[71]fusa strages. Inde Licungzus per confusam illam Babylonem victor transiens, recta palatium Imperatoris petit, ac nequicquam fidioribus Eunuchis vim repellentibus, ipsum occupat. Iam hostes, quod mirum, primum palatii murum tenebant, et Imperator omnium adhuc periculorum inscius vivebat. Perduelles enim Eunuchi, qui maioris erant auctoritatis, data opera admonere differebant, ne forte effugeret formidantes: at ubi fugae spem nullam vident, tunc Imperator admonetur de urbe ac palatio iura occupato. Qui sic admonitus, interrogavit primo, num hostium manus evadere fuga posset: verum intellecto omnia itinera esse interclusa, epistolam proprio, ut ferunt, sanguine scripsit, in qua Praefectos de perduellione, sed sero cognita, increpabat; subditos innoxios proclamabat; a Licungzo petebat, ut, quandoquidem Caelo dante Imperium occupasset, pro se de illis ultionem acciperet. Postea

Imperator obtruncata filia, seipsum suspendit.

arrepto gladio filiam nubilem obtruncat, ne latroni in ludibrium cederet: mox pomarium ingressus, de arbore [72]pruno, ex vitta qua caligas alligabat laqueo facto se suspendit infelicissimus Imperator, qui et ultimus censetur Taimingae Familiae. Nam licet alii deinde electi sint (ut infra sum narraturus) quia tamen partem tantum Imperii habebant, inter Imperatores non numerantur: atque ita Familia, quae a latrone inchoata fuit, a latrone extincta est. Tam vilis arbor, et vilissimus laqueus, tanti Imperii, tot deliciis et divitiis cumulati, ac vitae ipsius regalis fragile filum abrupit. Ad eius exemplūexemplum summus Praefectus, qui Colaus dicitur, ibidem resti cervicem implicuit: idem Reginae, idem aliquorum praeterea ex fidissimis Eunuchorum exitus fuit. Ita arbores illae amoenae, sub quibus saepissime genio ac deliciis indulserant, velut in funestissimas cupressos mutatae sunt. Sed non minus in urbe ipsa quam intra palatium quamplurimi in seipsos saevierunt; alii in lacus insilientes, alii laqueo voluntariam sibi mortem inferentes, gentis more: nam cum Imperatore suo mori, ne alteri inimico, subesse cogantur, vel ab illo occidan[73]tur, summum credunt fidelitatis decus. Quid autem iam magnum, quid stabile mortalibus videbitur, quando tantis opibus viribusque exaggerata felicitas tristi momento in nihilum recidit, nullo alio quam in spectantium aut audientium lacrymis relicto vestigio?

Licungzus interim victor palatium ingreditur, et Imperiale solium occupat, inque eo considet. Memorant prima sessione eum inquietissime se habuisse, ac plane titubasse. Omnino videbatur solium ipsum non diu duraturam tyranni felicitatem praenuntiare, et tamquam indignum excutere velle. Altera die

Latronis saevitia, ac crudelitas.

Imperatoris cadaver in minutissimas partes concidi iubet, adiecto probro, quod in subditos pessime iuxta ac crudelissime consuluisset; perinde quasi ipse, nefarius latro ac perduellis, tot iam contrucidatis mortalibus, tot regionibus foedissime vastatis nulla noxa contactus esset. Ita plerumque in aliis damnat improbitas quod ipsa committit, et aliorum mala, etiam minima, amplificans, caecutit in suis. Susceperat Imperator [74]Zungchinius tres mares filios: unus aetate maior numquam inventus est, licet a latrone diligenter ac diu conquisitus. Hunc alii fuga elapsum, alii intra lacum voluntaria morte periisse scribunt. Minores duo, adhuc pueruli, in latronis manus vivi pervenere, quos tertia exinde die extra urbis moenia abreptos immani crudelitate capitibus plecti iubet. Sed innoxio sanguine satiari haec bellua non potest; ac mox in apertum erupit atrox indoles, cui hactenus ad dementandos clementiae simulatione populos speciem benignitatis obduxerat. In urbe itaque omnes Praefectos conquiri iubet; ingentem numerum exquisitis tormentis enecat, alios maxima pecuniae vi mulctat: palatium Imperatoris sibi servat: urbem nobilissimam ac ditissimam militibus ad praedam concedit, ubi nullum saevitiae, nullum violentiae genus a latronibus praetermissum: quae ut referre longum, ita recordari molestum fuerit. Atque hac tam barbara immanitate Imperium, quod felicissime occuparat, ac comitate servare potuisset, merito perdidit.

[75]

Inter alios quos cepit Praefectos, senex fuit, Us dictus, cuius filius Usangueius contra Tartaros in confinibus Leaotung excubabat, totius exercitus Sinici summam exercens Praefecturam. Huic ergo crudelissimam mortem minitatur Licungzus, nisi filium in suum obsequium cum toto exercitu iurare vi paternae obedientiae cogat. Ea apud Sinas sacrosancta habetur: deinde omnia magna patri ac filio promittit. Bonus ergo senex hanc ad filium epistolam dedit: Solum, Caelum, ac fatum, has quas videmus afferre possunt mutationes. Scias fili, Zungchinium Imperatorem, ac Imperium periisse Taimingae Familiae: Licungzo illud Caelum dedit. Tempori cedendum est, et necessitas in virtutem mutanda, ut eius tyrannidem evitemus, ac crudelissimam mortem; liberalitatem vero experiamur. Regalem tibi promittit Dignitatem, si cum tuis eum agnoscas Imperatorem. Ex tua responsione vita mea pendet: quid illi debeas, qui tibi vitam dedit, considera.

Usangueius filius brevissimis verbis [76]tale dedit responsum: Qui Imperatori suo fidus non est, mihi quoque non erit mi pater: et si tu ipse debitam Imperatori tuo fidelitatem oblitus es, me nemo reprehendet, si debitam tali patri obedientiam obliviscar. Mori malo, quam latroni servire. Missa hac epistola

Tartari contra latrones invitati.

statim ad Tartarum Regem Legatum mittit: rogat ut sibi auxilio sit contra Sinici Imperii latronem; byssi, sericorum pannorum, auri, argenti ingentem vim, et certum puellarum numerum promittit, quas praecipue Tartari expetunt, quod illis careant, maribus vero abundent. Rex Tartarus hanc bene rem suam agendi non negligit occasionem: eodem die cum octoginta millibus, quae in praesidiis Leaotung expedita erant, adest, et Usangueium ita affatur: Ut nostra certa sit victoria, suadeo, ut tuos milites Tartarica veste ac pileo, scissisqscissisque capillis uti iubeas; ita fiet ut latro nos omnes Tartaros credat: maiora enim auxilia ex Regno meo advocare tam cito non possum. Usangueius nihil non admittit vindictae cupidus, ignorans, ut Sinae dicunt, se [77]tygrides intra Imperium admittere, ut canes eiiceret. Licungzus Tartaros

Latro Tartaros fugit.

advenisse audiens cum Usangueio, et resistere non audens, ut facile Regiam occupavit, ita velocissime deseruit . Palatii ergo divitias compilat, ac Xensi Provinciam petit, ubi Regiam sedem fixit in nobilissima Sigan urbe, quae olim saepe Imperatorum fuit sedes. Narrat fama,

Palatii divitiae auferuntur.

octo ipsos dies per quatuor palatii portas, currus, equos, camelos ac baiulos continuo exivisse, nihil nisi pretio eximium exportantes, plurimis per festinationem in eo relictis. Ita ingentes auri, argenti ac pretiosarum rerum thesauri, per ducentos octoginta annos, a Taimingae Familiae Imperatoribus sexdecim, ac per otium congregatae, brevissimo tempore dispersae sunt. Verum quamvis magna recederet velocitate latro, Tartarorum equos vix ipse effugit; qui ingentem gazam, ac impedimenta, necnon et ultimum illius agmen insecuti per multos dies tandem occupant. Croceum porro fluvium superare vel noluerunt, vel neglexerunt, ut sic paventes ac confusas Peking terras facilius [78]occuparent. Revertuntur ergo Tartari victores ac divites, et Peking urbem ingrediuntur, a Sinis admissi; quae res una universum illis Imperium dedit. Ubi notandum illud rarum in Tartara gente, quod nec Rege suo ad primum in Sinas ingressum extincto, huius belli expeditionem reliquerit. Zungteus

Rex ZūgteusZungteus meritur.

enim Tartarorum Rex, dum ex Leaotung Sinas ingreditur, fato functus est; et Imperium, cui tantopere inhiabat, non obtinuit quidem; quamquam suis viam ac modum illud obtinendi aperuit. Moriens sexennem filium successorem declaravit, fratribus imperans, ut pro illo rem strenue gererent; tutelam maiori natu commendavit: quae ultima imperia summa fide servarunt, ac stupenda, in ambitiosa gente, concordia, quam vix sperare in alia possis.

His ita gestis, Usangueius, expulso latrone, iam cogitabat e Taiminga Familia proximum Regulum invitare, ac in Sinicum eligere Imperatorem. Promissorum itaque memor, Tartaris gratias ingentes habet; laudataque eorum, fortitudine, ac fideli pro [79]Sinico Imperio navata opera, liberaliter promissa praemia offert, et simul rogat, ut illis acceptis in Tartariam redire, ac continuam in posterum cum Sinis pacem habere velint, antiquas obliti iniurias, quas iam satis superque ulti fuissent. Huic orationi responsum

Tartari, intra Sinas admissi, exire nolunt.

iam a multo tempore praeparaverant Tartari, longe aliud quam Usangueius expectabat machinantes. Itaque sic Usangueium affantur: Nondum se ac Imperium Sinicum deserendi tempus idoneum esse arbitramur, nisi tibi aliud videatur. Latrones supersunt plurimi; pauci ex illis periere: iam in Sigan Xensi Provincia metropoli Imperialem sedem Licungzus fixit. Cogita ditissimas ac populosissimas Provincias sub illius adhuc esse potestate. Nobis discedentibus, peiora Sinis timenda manent. Nos Tartaros timuit, quos ubi abiisse didicerit, auctis mox viribus aderit, ac Imperio maiores quam antea turbas inferet: et nobis fortasse commodum non erit missis denuo auxiliis fortunae tuae labanti succurrere. Quandoquidem hic praesto sumus, nostrum erit latrones [80]omnino extinguere, ut pacatum Regi tuo Imperium tradas.

Eorum astutia ac dolus.

De promissis praemiis sollicitus ne sis; cum ea sive in nostra, sive in tua potestate fuerint, aeque nobis tuta ac secura sint. Quod reliquum est suademus, ut tu cum tuorum parte, ac Tartaricis aliquot legionibus, in Licungzum moveas; nos cum reliquis copiis Xantung latrones opprimemus: ita Imperium ex omni parte pacatum respirabit. Usangueius vel stratagema non intellexit, vel quod a potentiore ei opus erat decipi, dissentire non est ausus.

Antequam autem Tartari invitati Sinas ingrederentur, in patriam ac vicina Regna miserant, qui quotquot possent milites ad Sinicum occupandum Imperium evocarent. Quae copiae cum nondum advenissent, oratione ad benevolentiae speciem blande composita, a vi tantisper abstinebant. Sed cum haec agerentur,

Magnae Tartarorum copiae Sinas ingredientur.

non modo ex Niuche, et Niulhan Regnis, sed et ex veteri Occidentali Tartaria, ac ex Yupi Orientali ingens Tartarorum numerus adfuit. Hi postremi ad mare Orientale supra Iaponiae insulas acco[81]lunt; Yupi vero dicuntur a loricis ex piscium pellibus factis, quibus in bello utuntur: quinimo et ex Volga non raros in Sinis vidi, quos Tartari Alga-Tartaros vocabant; et apud illos Moscoviae ac Poloniae notitiam reperi. Hi Orientaliores Tartaros barbarie superant. Haec auxilia ubi advenere, minimum etiam demortui Regis sui filium sexennem adduxerunt. Tum enimvero

Tartari ££Sinicum ImperiūImperium occupant.

diserte ac palam Imperium suum esse, illoque se potiri velle ostenderunt. Sexennem itaque puerum Imperatorem Sinarum proclamant,

Xunchi coronatur primus Imperator Tartarus.

qui Xunchi dictus est: nova quoque familia Imperialis Taicing appellata. Sexennis puer, magna gravitate ac maiestate antiquum gentis suae solium ascendit, ex quo non puerilem, sed praeclaram ad suos habuit concionem in hunc modum: Non mea virtus aut felicitas, sed vestra, charissimi fortissimiqfortissimique Patrui, ac reliqui Duces mei, quam videtis mihi constantiam dedit. Haec firmitas, qua hoc solium occupo, ita nobis bonum erit ac rebus nostris omen, ut titubatio latroni Licungzo praesagium sinistrum fuit. Initia vi[82]detis occupati Imperii: at fortitudinem virtutemqvirtutemque vestram tantam esse intelligo, ut me iam totam possidere Sinam credam, imo Orbis Imperium, non inchoatum modo, sed firmum at stabile. Imperii divitiae, Regales dignitates, praemium licet impar tantae virtuti debitum erunt. Modo fortiter agite. Haec sexenni puero dicta admiratio Regiae totius excepit: a Caelo fatoque electum omnes uno ore et applausu conclamant. Eadem die

AmavāgusAmavangus Patruus et tutor Imperatoris fidelissimus.

Patruum natu maximum, tutorem suum, tamquam Patrem veneratus est; unde Amahan Tartara voce dictus est, quae Patrem Regem significat; Sinae Amavang vocant. Illi ergo totum bellum regendum commisit; et huic proprie Tartari Imperium debent: nam non minus consilio et prudentia, quam fortitudine ac fidelitate insignis fuit: unde rationibus ac consiliis prudentissimos quosque inter Sinas in admirationem rapiebat; comitate vero ac iustitia eos dementabat. Plurimum etiam ad haec omnia contulerunt Sinenses illi Praefecti, qui, ut ante diximus, irae Imperatoris se subducentes, ad [83]Tartaros confugerant, et patriae infidi, modo cives suos verbis ac exemplo sollicitabant, modo egregia Tartaris consilia suggerebant; unde ad summas a Tartaris Praefecturas admissi sunt.

Eadem quoque die ad Usangueium aliquae Tartarorum Legiones missae sunt cum diplomatibus, quibus Usangueius a novo Imperatore Pingsi Rex creabatur; tributarius tamen (Pingsi autem, Pacificans Occasum sonat;) Xensi Metropolim pro regia illi sede assignando. Quid hic faceret fidissimus hactenus Usangueius? Maiora praemia a Sinico Imperatore sperare non poterat; Tartari autem iam tanto numero aderant, ut viribus longe inferior esset. Admisit ergo

Usangueius Tartaris subesse coactus.

novam dignitatem, et Tartarum Imperatorem agnovit: ac ita, qui modo pro Sinis contra latrones ibat, contra Sinas, ut Tartaris Provincias subigeret, ire coactus est. Ut autem erat egregius Dux, latronem facile ex Xensi expulit, a Tartaris adiutus; ac in Sigan Metropoli regnavit hactenus. Ita honoribus auctum, a militia removerunt, quem armatum timere potuissent Tartari.

[84]

Quid

Quid de Licungzo actum, ignoratum.

de Licungzo latrone actum sit, ignoratur hactenus. Tantae illius vires repente obrutae conciderunt. Ab Usangueio occisus in pugna creditur; quamvis nec vivus nec mortuus a quoquam mortalium agnitus aut repertus sit. Reliqua Tartarorum pars, eadem facilitate Peking et Xantung Provincias occupavit, ubi Sinicis militibus a Ducibus per suas copias distributis, in immensum suos statim auxerunt exercitus. Universos enim non in fidem solum, sed etiam in militiam ad sequenda Tartarica signa recepere; ne devictos quidem aspernati, dummodo Tartarorum more capillos ac vestes adhiberent. Quin etiam, ut occupatae gentes universim hoc facerent, edixerunt sub perduellionis poena: quod res Tartarorum saepius turbavit, plus pro capillis dolentibus ac pugnantibus Sinis, quam pro Regione vel Imperatore; ita ut non raro potius mori, ac capite plecti elegerint, quam in hac re Tartaris obedire: et quamplurima huius rei exempla proferrem, nisi brevitatis memor essem. Minori itaque quam anni spatio,

Tartari varias occupant Provincias.

quatuor ingentes [85]Boreales Provincias in suam redegerunt potestatem, Peking nimirum, Xansi, Xensi, ac Xantung (Leaotung non admunerando) in quibus stylum Politices Sinicae modumque gubernationis omnino non mutarunt; imo Sinicis Philosophis, ut antea, regendas urbes ac Provincias concesserunt; examina Litteratorum ut antea reliquerūtreliquerunt; sagaci consilio: nam ita propriis, ac a se inauguratis hominibus, regimen quasi suis creaturis concedentes, id effecerunt, ut fidelitate omni pro Tartaris starent:

Sinicas leges non mutant.

solas autem militares Praefecturas, ac Militiae regimen sibi reservarunt; quamvis ad huius etiam Praefecturas fideliores Sinas admiserint, et in ipsa quoque urbe Regia eosdem Praefectorum ordines, ac sex summa Tribunalia, prout sub Sinico erant Imperatore, retinuerint; ita tamen, ut partim Tartaris, partim Sinis constent.

Interea Australium Provinciarum Praefecti, de periculo Imperatoris admoniti, quam maximas potuerant ex omnibus copias convocarant, et iam Peking versus tendebant, quando de [86]Imperatoris morte, ac Urbe Peking occupata, moestissimum habuerunt nuntium. Statim ergo milites ab itinere coepto revocant, et simul naves omnes, quibus annis singulis annona ac reliqua necessaria in Regiam transvehuntur. Paulo post de Tartarorum invasione et occupato per ipsos Imperio tristiora audiunt. Tum temporis ego ipse in urbe Nanking eram, ubi ingentem Sinarum confusionem ac metum vidi; donec tandem resumptis animis omnes Praefecti ex Taiminga Familia Regem unum in Imperatorem elegerunt,

Hungquangus in Nanking Sinarum Imperator coronatur.

quem Hungquangum vocarunt. Hic ex Provincia Honan advenerat, latrones fugiens; erat Vanliei Imperatoris nepos, Zungchinii consobrinus; quem magna coronarunt pompa ac ostentatione, sub eo meliora sperantes. Hic quamprimum electus est, ad Tartaros Legatum misit, pacem postulans magis quam petens, et occupatas cunctas Boreales Provincias ultro illis offerens. Sed Tartaros

Tartari pacem nolunt.

non latuit Australium Praefectorum animus: volebant bellum differre, donec res ac vires resumerent: unde respon[87]derunt, se ab alio non accipere, quod armis iam acquisivissent; et quandoquidem Praefecti Imperatorem elegerant, illum porro defenderent; se vero aut totum Imperium aut nihil habere velle. Hac infecta Legatione, dum arma parantur utrimque, adest interea Nanking adolescens,

Zungchinii filius Nanking comparet;

qui se Zungchinii maiorem filium dicebat: nec parva huius rei vera dabat signa; quinimo a multis Eunuchis agnoscebatur. At Hungquangus, regnandi ambitione tactus, numquam eum agnoscere vel admittere voluit, ne cederet Imperio: quinimo in carcerem detrusit, occidendum tamquam impostorem, multis Praefectis ex adverso frementibus. Res

Res Sinarum turbat.

ad seditionem spectabat; et eo tandem deducta est controversia, ut Tartaris occasionem praebuerit intercipiendi Provinciam et urbem Nanking, aliquibus Praefectis non impedientibus, ne dicam instigantibus. Adsunt ergo Tartari in territorio urbis Hoigan; Orientale Crocei fluminis littus occupant, mox navibus flumen traiiciunt. Ex alia parte tantus stabat militum Sinarum numerus, ut [88]si vel calceos abiecissent, aggerem fecissent, quem Tartarorum equi vix superassent.

Sinarum fuga.

Sed nimirum animus in praelio valet, non numerus. Vix Tartari naves conscenderant, quando velut oves visis lupis, nudo relicto latissimi ac velocissimi fluminis littore, aufugiunt Sinae. Tartari fluvio superato, nullo viso hoste, Nanking Provinciam nobilissimam ingrediuntur, ac quidquid illius ad Boream Kiang fluminis, Maris filii, iacet, occupant velocissime. Ubi observandum illud in Tartarica militia rarum, quod antequam ad Provinciam aliquam ingrediantur occupandam, praecipuarum urbium ac locorum magis opportunorum Praefectos cum debitis praesidiis assignatos habeant: unde sine mora, quasi fulmina vix ingrediuntur, quin occupatam, et iam munitam possideant. Una urbs

Tangcheu urbs vim Tartarorum sustinet; sed capta deletur.

ditissima ac nobilissima Yangcheu vim experta est, ac egregie cum Tartaris pugnavit aliquoties; ubi et Reguli Tartari filius occisus est. Zuus Colaus, Hungquango Imperatori fidelissimus, illam defendebat cum ingenti militum praesi[89]dio; sed tandem Tartaris cedere coacta est: in qua milites omnes ac cives internecione deleti sunt, domus omnes spoliatae; mox ne foetida cadavera tabem ac pestem corrupto aere ingenerarent, omnia supra domos posita cum tota urbe ac suburbiis combusta sunt.

Hic Tartarus copias suas auxit,

Tartari varia loca occupant.

Praefectis reliquarum urbium ac copiarum se subiicientibus; quorum plurimi easdem sub Tartaro obtinuerunt Praefecturas ac urbes custodiendas, quas sub Sinico habebant Imperatore; alii etiam ad maiora evecti sunt. Hac vero comitate, qui deficientes ad se amplectebatur Tartarus, ac crudelitate quam vim expectantibus urbibus inferebat, illud obtinuit, ut fere omnes illam potius, quam hanc experiri vellent. Ita facile quidquid ultra Maris filium est Boream versus, pronum ad deditionem Tartari habuere. Hic fluvius ultra milliare Germanicum latus, per mediam fere Sinam ab Occasu in Ortum fluens, in Borealem ac Australem eam dividit; imo et Nanking Provinciam mediam secat, quamvis [90]Nanking Metropolis ac Regia in Australi sit littore. Ut ergo illam occuparent, fluvius superandus erat. Quamplurimas itaque naves colligunt, ut novam Nanking Regiam, ac novum petant Imperatorem. Sinica ingens classis in alio littore stabat, sub fortissimo ac fidelissimo Duce Hoangchoango:

Pugna inter Sinas ac Tartaros.

pugnatum hic utrimque acerrime; et Hoangchoangus iam Tartaros a Sinis vinci posse ostendebat, quando a proprio Duce sagitta transfixus est, qui a Tartaris corruptus fuerat ingentibus promissis (Thienus dicebatur, ex Leaotung terris oriundus)

Proditor rem Sinicam perdit.

cuius sagitta rotam fortunae Sinicae fixit, ac Imperium perdidit. Nec his perduellis contentus, cum suis in fugam se dedit, et fugiendi militibus reliquis exemplar fuit; atque ita ad Nanking urbem transiit, et quasi fidelissimus, Imperatori Hungquango ex eadem urbe fugienti comitem se adiunxit. Tartari, superato fluvio, ubi Imperatorem effugisse audiunt, velocissime insequuntur;

Hungquangus Tartaris traditur ac occiditur.

quos Thienus adesse videns, Hungquangum capit, ac Tartaris tradit, mense Iu[91]nii M.DC.XLV. quem Peking mittentes, ibi pro moenibus arcus chorda strangulant (quod mortis genus nobile aestimant Tartari) cum nondum integro anno imperasset. Eadem poena affectus est iuvenis ille, verusne fuerit an fictus Zungchinii filius, quem in carcere Tartari reperunt. Sed non hi solum ex Imperiali Familia Taiminga occisi a Tartaris sunt; verum omnes quotquot ad manum habere potuerunt, undique diligenter conquisiti: atque hic tyrannicus mos est totius Asiae, ubi occupato Regno, omnes Regum consanguinei ab inimicis radicitus extirpantur. Post haec Nanking ingrediuntur, ac reliquas omnes nobilissimae Provinciae urbes pronas ad deditionem inveniunt. Inde velocissimo cursu usque ad urbem Hangcheu, nobilissimam ac ingentem Chekiang Provinciae Metropolim victores transeunt;

Tartari Hangcheu urbem petunt.

diviso tamen exercitu, cuius una pars per Kiang fluvim missa est, ut mediterranea occuparet, Kiangsi, Huquang et Quangtung nimirum, vastissimas Provincias. Praecipui autem Sinarum fugitivi milites; [92]Duces ac Praefecti, ad Hangcheu convenerant; ubi novum e Taiminga Familia Imperatorem eligere volebant Lovangum Regem, qui Imperialem dignitatem non admisit, solo Regis titulo contentus; forte ut minus ex alto caderet, ac minus mortem sentiret: illam vero se admissurum dixit, quando milites expulsis Tartaris Regiam unam occupassent; proinde ut fortius quam hactenus agerent. Nondum triduum regnaverat (minori tempore, quam saepe ii, qui in Sinicis comoediis Regum personas agere solent) quando Tartari adsunt. Post eorum adventum, milites, qui sub variis Ducibus ad hanc urbem confugerant, pugnare promittunt, si prius debita persolverentur stipendia: volebant scilicet eo tempore, quo maxime videbantur necessarii, tum a Regulo, tum a civibus argentum extorquere, nihil deinceps acturi. Hic vero Lovangus,

Inauditus Lovangi Reguli erga subditos amor.

qui natura vere comis ac pius erat, tantae urbis ruinam non ferens, et populorum sortem miseratus, quantum subditos amaret ostendit; ac tale dedit exemplum, quale Europa numquam [93]audivit. Urbis moenia scandit; inde Tartarorum Ducem flexis genibus alloquitur; rogat ut urbi ac civibus parcat: De me, inquit, quod vultis statuite; pro meis subditis vobis victima ero. Haec dicens, ad Tartaros ipse tendit, ac capitur. Fuit hoc illustre maximi erga subditos amoris testimonium: et talis virtus fructu suo non caruisset, si vel Alexandrum aliquem, vel Caesarem reperisset. Tum Tartari, ut urbis moenia claudantur a civibus, iubent; ne vel proprii, vel Sinenses milites eam ingrederentur: hos vero milites extra urbem positos undique infectantur, ac necant; sed multo plures

Multi milites hauriuntur.

aquae hauserunt, quam sagittae Tartarorum aut acinaces: ad Australem enim urbis portam ingens labitur fluvius ultra leucam latus, cui nomen C'ienthang; hunc fugitivi milites superare, omnes confusione ac timore pleni, contendunt: naves plus aequo onerant, dum debito plures conscendunt, ac ita merguntur; alii ab aliis in flumen proiiciuntur: multa sic millia periere. Expulsis in hunc modum aut necatis militibus, cum naves Tartari [94]non haberent ut fluvium superarent, in urbem regrediuntur,

Hangcheu capitur.

nulla illata vi aut violentia. Ita nobilissima haec urbs conservata est, cuius pulchritudinem divitias ac magnitudinem alibi fuse describam, non ut auritus sed oculatus testis; ex hac enim in Europam transivi, ac in ea tres ipsos annos iam vixeram antea.

Habet eadem urbs Hangcheu ad Boream navigabilem canalem arte factum, per quem ad Boreales partes patet navigatio: hic solo aggere separatur ab Australi fluvio. Ex hoc igitur canali Tartari celerrime quamplurimas naves per terram aggeris tractas, deducunt ad fluvium C'ienthang, quibus, nullo obstante, eumdem transmittunt, ac totius Sinae pulcherrimam urbem Xaoking

Xaoking urbs capitur.

facilem ad deditionem reperiunt. Haec urbs magnitudine quidem multis cedit; sed nitore ac munditia omnes facile superat: in aqua dulci iacet, ac tota extra ac intra moenia navigio lutrari potest: plateas habet latissimas, quadratis lapidibus candidis utrimque stratas, in quarum medio navigabiles fossae aut canales [95]omnes in utroque littore quadrato lapide vestiuntur: pontes quamplurimos numerat ex eodem lapide, et arcus triumphales non paucos: domus etiam (quod nullibi alibi in Sinis) ex quadrato sunt lapide: nihil denique hac urbe nitidius tota Sina videt. Obtinuerant ergo illam Tartari sine ulla vi: et reliquas Chekiang Provinciae Australes facile quoque ad ultroneam deditionem pronas habuissent; verum ubi edixerunt, ut omnes Tartarico more crines abraderent,

Sinae capillos suos defendunt.

tunc enimvero milites ac cives arma in Tartaros exacuerunt, pro capillis magis quam pro Regione sua solliciti; pugnaruntque egregie, ac Tartaros non modo ex urbe eiecerunt, sed ad C’ienthang fluvium usque repulerunt: imo eos ad transitum fluvii coegerunt, quamplurimis eorum occisis. Plane si fluvium superassent, Metropolim ac reliqua recuperassent: sed utcumque contenti servatis capillis, victoriam non ultra promoverunt, in littore tantum Australi, resistentes, ac sese undique munientes. Ita integro anno Tartarorum victricia arma repressa sunt. Ut autem Sinae [96]caput haberent, Lu Regulum ex Taiminga Familia in Imperatorem eligere volebant; qui id non admisit, sed solum Restauratoris Imperii nomen assumpsit. Interea Tartari novas ex Peking copias advocarunt, quibus aucti omnem adhibuere conatum, ut fluvium C’ienthang superarent: sed omnia frustra. Respirabant ergo lassae Sinarum res; imo congregatis viribus maiores victorias promittebant: sed regnandi libido ac aemulatio omnem hanc spem praescidit.

Duo simul Reges rem Sinicam perdunt discordia.

Nam ex Fokien Provincia milites ac Praefecti e Chekiang aufugientes, secum ex Taiminga Familia Regulum Thangum abduxerant. Hunc ergo in Fokien Provincia, quae Chekiang confinis est, in Imperatorem elegerunt. Hic volebat, ut Lu Regulus Imperio cederet, eo praetextu, quod paucas obtinuisset urbes, et sanguinis propinquitate remotior esset ab Imperatoribus quam ipse. Contra vero, Lu Regulus se primum proclamatum a subditis praetendebat, et victoriae fructum ostendebat. Ita Tartari, inter duos litigantes tertii, gavisi sunt, vel (ut Sinae dicunt), [97]volucre ac concha pugnantibus, piscator qui utramque cepit, lucrum habuit. Numquam hi duo Reguli arma coniungere, aut alter alteri cedere voluerunt, ut communibus armis Tartaros reprimerent. Cum itaque Lu Regulus solas octo urbes regeret, stipendia tot militibus necessaria habere non poterat: unde soli defensioni intentus, numquam est ausus fluvium traiicere. Tartari interea, quo pacto fluvium transmitterent, inquirebant: navibus non audebant; quia Lu Regulus quamplurimas, etiam ex mari advectas, cum tormentis maioribus in promptu habebat: sed anni istius felicitas iis viam aperuit. Forte aestas solito siccior fuit, et fluvius in Australi parte, prope civitatem Tunglieu, ubi per montes fluit, nec maris aestu augetur, multum profunditatis amiserat: hic Tartari equites transitum repererunt. Nondum

Tartari fluvium superant, et Xaoking recuperant.

viginti fluvium superaverant, nullo obstante (nam ab hac parte, ob montium asperitates, nulli Sinarum milites stabant) quando a rusticis fugientibus admoniti milites Sinae, omnes aufugerunt. Ipse Lu Regulus Xaoking urbem [98]deseruit; ac terrae non fidens, naves conscendit, Insulamque Cheuxan, e Regione Nimpo urbis petiit; ubi hactenus tutus mansit, ac regnat. Quae Insula, cum vix habitaretur nisi a rusticis et piscatoribus, modo in potentissimum evasit Regnum, quamplurimis Sinis ad Lu Regulum confugientibus, quasi ad suorum capillorum asylum. Hic iam

Insula Cheuxan in Regnum evadit.

Septuaginta duae numerantur civitates: classes multas habet, quibus hactenus omnem Tartarorum vim elusit, et bene agendi ex ipso Sinarum continenti aliquam expectat occasionem. Ita Tartari facile Chekiang Provinciae reliquas omnes urbes ac civitates in suam redegere potestatem. Una Kinhoa urbs, in qua summus Praefectus mihi amicissimus domum ac fedem habuit, eiusque urbis erat civis, vim Tartarorum aliquot mensibus sustinuit, ipso Praefecto Duce. Unde Tartari, ne una urbs aliarum victoriam retardaret, in tres partes copias diviserunt; una pars per Khiucheu urbem ac montes, alia per Vencheu ac littora maris, Fokien Provinciam petebat; reliqua

Kinhoa urbs capitur ac vastatur.

Kinhoa pertinaciter obsidebat.

[99]

Quo tempore ego ab Imperatore Lunguuo missus, Venxui civitatem, urbi Vencheu subiectam, ingressus sum. Adfuere quam mox Tartari, ac urbem quidem Vencheu primo facile impetu occuparunt, neque multo difficilius illi subditas civitates. Ego domum quamdam ampliorem Venxui civitatis, quae tota tumultu ac plurimum tum pavore, tum fuga fervebat, incolebam. Ut Tartaros adventare inaudii, supra maiorem domus portam longae lataeque rubrae papyro haec inscripta verba exposui: Hic habitat ex magno Occidente divina legis Doctor. Similes inscriptiones Praefecti, dum iter faciunt, domibus, ad quas divertere consueverunt, affigere sunt soliti; ut qui qualesque sint omnibus innorescat. Deinde ad domus atrium in aula maiori Europaeos libros, interque eos maiora quaedam ac splendide compacta volumina exposui, instrumenta quoque Mathematica quaedam, tubos optico, specula cautica, aliaque similia adieci: demum Dei Servatoris imaginem in altari ad hoc erecto felici plane eventu collocavi. Tantum enim [100]abest, ut ullam a militibus Tartaris passus sim iniuriuam aut molestiam, ut potius ipsemet Tartarorum Regulus invitatum me liberalissime exceperit, rogaveritque, num capillitium ac vestes Sinicas aequo ac lubenti animo essem mututurus. Annuentem me, coram se tonderi iussit; cumque significarem ego, rasum huiusmodi caput Sinicis vestibus haud admodum congruere, suas ipsemet, extraxit ocreas, meque induere voluit, pileolum quoque suum Tartaricum capiti meo imposuit, epulo excepit, datisque patentibus litteris ad antiquam meam stationem, templumque nostrum ac domum nobilissimae urbis Hangcheu abire permisit. Plurimas ad Kinhoa acceperunt a fortissimo Praefecto clades Tartari, quia maioribus tormentis assidue in illos saeviebat: unde eos castra longius figere coegit. Demum et illi ex Metropoli maiora tormenta adduxere, quibus moenia disiicientes, urbem tandem occuparunt, totamque ferro ac igne misere vastarunt. Ipse Praefectus, ne in Tartarorum manus perveniret, cum tota familia seipsum combussit, dolio [101]tormentarii pulveris admonens ignem intra palatium in quo habitabat.

Fokien Provincia a tribus Provinciis, Quangtung nimirum, Kiangsi, ac Chekiang, continuis separatur montibus; per quos ut ingrediaris, trium dierum iter est asperrimum; altissimi undique colles, ac profundissimae valles, horridique calles, famosi Graecorum Thermopylis sive Tauri iugis aut difficiliores, aut aequales fortasse. Erat facilis defensio,

Tartari Fokien Provinciam occupant facillime.

si vel pauci rustici asperiora occupassent loca, aut vias rescissionibus aliquibus impedivissent: sed Tartarorum metus adeo Sinarum animos occupaverat, ut vel equorum aspectum non ferrent. Nudos ergo a praesidio montes fugientes relinquunt Sinae, quos vel ita vacuos ac non custoditos summa superarunt difficultate Tartari, multis curribus ac impedimentis relictis, et pluribus equis praecipitio amissis. Demum facilius totam Provinciam Fokien occuparunt, quam alii potuissent prohibere: vix enim tantum temporis in ea occupanda insumpserunt, quantum necessarium est ad eam facile perambulandam. Ipse [102]Imperator, cui nomen Lunguus (quod Draconem Belligerum sonat) ovi se quam Draconi similem magis praestit, aufugiens cum valida militum manu, si numerum spectes. Sed nec sic Tartaros effugit: nam pernicibus equis eum insecuti, sagittis hos fugientes velut ovium greges mactarunt; ipseque Imperator

Lunguus Imperator occiditur.

derelictus a suis, inter occisos creditur mansisse: numquam enim amplius de eo quidquam auditum est.

Quia ergo tota Provincia ultro sese dedidit, et facilius quam ulla alia occupata fuit, nullibi vim repellentibus Sinis, parum passa est a Tartaris; quinimo pluribus ex ea militibus assumptis, et aucto exercitu, eodem deinceps victoriae cursu in Quangtung irrumperunt. Illud rarum, pari felicitate ac velocitate usum fuisse alterum Tartarorum Ducem, cui ut mediterranea subigeret, mandatum erat. Nam eodem tempore, per Huquang et Kiangsi victor transiens, in Quangtung pervenerat;

Quangtung Provincia invaditur.

et primam illius urbem Nanhiung, vim experiri volentem, igne ferroque delevit. Ita a duplici exercitu [103]facile subacta est Provincia Quangtung. Inde vero unus exercitus ad Peking, dives spoliis, ac victoriis nobilis, revocatus est; relicto tamen in singulis urbibus praesidio, et designatis Imperatoris Tartari nomine Magistratibus, tam Togatis, quam Militaribus.

Prudentiores, huius facilitatis causam in occupanda Fokien Provincia aliunde coniiciunt; quibus et ego subscribo. Erat tum temporis in ea famosissimus pyrata Chinchilungus nomine. Hic ex Fokien oriundus, ac vili loco natus, Lusitanis primum Macai, mox Hollandis in Formosa (ita Insulam vocant) ut famulus servivit (Iquon exteri omnes vocabant)

Famosus pyrata apud Sinas.

omnibus notissimus, Hispanis, ac Hollandis. Non ita multo post pyrata evasit: ubi vero ex parvis initiis ingentes congregavit classes, ingenio ac manu promptus, ad tantas demum divitias ac vires pervenit, ut Sinicum Imperatorem vel aequaret, vel superaret: nam totius Indiae mercimonia solus obtinebat, cum Lusitanis Macai, cum Hispanis in Philippinis, cum Hollandis [104]in Formosa ac nova Batavia, cum Iaponibus, nec non reliquis Regnis, ac Insulis huius Oceani Indici ditissima habebat commercia. Sinicas merces solus per suos educebat; Indicas autem et Europaeas, ac argentum reducere solitus. Cum enim ab Imperatore Sinico criminum veniam extorsisset potius quam obtinuisset, ita viribus auctus est, ut iam classes ter mille navium instrueret. His non contentus, occulte Imperium inhiabat: verum quia probe noverat, nihil se efficere posse, dum Imperialis Taiminga Familia superesset (numquam enim populus aut Praefecti illum admisissent, quinimo ut perduelli restitissent potius) hac Tartarorum occasione sperabat illam extinguendam: tum contra Tartaros, tamquam Sinarum hostes, arma pia pro Sina, ac ab omnibus passim arripienda sumere cogitabat. Nec dubium quin eo praetextu, tamquam Servator ab omnibus adiutus ac susceptus fuisset. Itaque cum Tartaris secreta habebat consilia, illis favens, ut sibi prodesset. Hoc autem tempore, quando in Fokien irrumpebant, totius [105]belli Dux a Lunguuo declaratus fuerat; omnes exercituum Duces, illius erant vel fratres, vel affines; milites omnes illius obsequio addicti. Ab hoc ergo admissi sunt Tartari: unde non mirum, si Provinciam Fokien ingressi, illum Regis titulo donarint, Pingnan Regem constituentes (quod Pacificans Austrum sonat) ac multis aliis honoribus ornantes, ut facilius deciperent:

Tartari mira arte pyratam decipiunt, ac capiunt.alter i

fortassis enim illius mens eos non latuit, vel ex magna qua pollebat potentia suspicabantur quod erat; illum videlicet aspirare ad summa: vim tamen contra illum adhibere ausi non sunt; quinimo toto tempore, quo in Fokien Tartarorum Regulus militum Dux mansit, honorifice eum habuit, munera saepe transmittens, ac splendidis, excipiens conviviis, eidem insuper Fokien et Quangtung Provincias regendas promittens. Iam ergo se Australium Provinciarum regimen solidum ac stabile obtenturum cogitabat: sed longe aliud accidit. Cum enim Regulus Tartarus ad Peking redire vellet, Sinarumque Praefecti (ut mos est) omnes illum convenirent [106]ad valedicendum, ac per aliquod itineris spatium comitarentur ac deducerent; hoc ultimum urbanitatis officium Iquon sive Chinchilungus, sui omnisque adeo periculi securus, etiam praestitit: ita cum paucis, classe in portu Focheu Metropolitanae relicta, Regulum Tartarorum adiit, ac comitatus est: sed cum valediceret, et iam abeundi peteret facultatem, a Regulo invitatus est ut secum ad Imperatorem in Peking iret, ubi maiores honores splendidis verbis promittebantur. Multis hoc iter excusavit: sed ire tandem coactus fuit; et hac arte captus est, qui alias armis vix capi potuisset. Etiamnum in Peking arcta detinetur custodia: quia illius filius ac fratres, cum captum audirent, classes repetivere, quibus mare Sinicum infestant hactenus. De quibus infra aliqua dicenda occurrent.

Alter interea exercitus,

Vincuntur Tartari in Quangsi.

qui per mediterranea in Quangtung pervenerat, inde Quangsi Provinciam invasit. Sed hic arma, quorum vel nomen Sinis timendum fuit, egregie retusa sunt; et unde minime cogitabant Tartari, vi[107]ctoriae obicem repererunt. Erat forte Quangsi Provinciae Pro-rex Kiu Thomas, Christianis sacris initiatus, et summam militum huius Provinciae Praefecturam Ching Lucas obtinebat, cuius familia, iam a quinta progenie, non minus Imperatori Sinico strenue quam Christo militabat. Hi ergo quamplurimis militibus ac Ducibus congregatis, qui ex aliis Provinciis in Quangsi confugerant, communibus armis Tartaros vinci posse ostenderunt. Nam postquam iam Tartari aliqua huius Provinciae loca occupassent, illos magna strage affectos vicerunt: imo Quangtung vicinam Provinciam ingressi, Occidentalem illius partem recuperarunt. Post haec, ut caput haberent pro quo pugnarent, ac cuius auspiciis regerentur, reliquosque Sinas promptiores et alacriores ad communem patriae defensionem allicerent, Regulum ex Taiminga Familia, Vanliei Nepotem, qui in Queilin, Quangsi Provinciae Metropoli sedem habuit, in Imperatorem elegerunt,

Iunglieus fit Sinarum Imperator.

qui Iunglieus dictus est. Hic in Quangtung Provinciae nobilissima Chatking [108]urbe Imperialem fixit sedem, et hactenus utcumque feliciter contra Tartaros pugnavit. Apud hunc maximus Eunuchus, P’ang Achilleus dictus, Christianis est sacris initiatus, a multo tempore ita Christo serviens, ut nomine ac re semper hactenus se verum Christi cultorem ostenderit; quod ut melius ageret, apud se Patres e nostra Societate habuit: inter quos est R.Reverendus P.Pater Andreas Xavier (cuius agnomen proprium est Coffler) Austriacus, et R.Reverendus P.Pater Michael Boym Polonus; quorum opera frequentissimi hic ad Christi ovile accesserunt;

Imperii heres Christianis sacris initiatus.

inter quos, ipsa Imperatoris Mater, Uxor, ac filius, totius Imperii heres; qui Constantinus dictus est, et cui a bonis omnibus adprecandum, ut (favente Deo) alter sit Sinarum Constantinus. Ipsemet Imperator a Fide Christiana non abhorret; sed hactenus Baptismum distulit: permisit tamen ut Regina patrem Michaelem Boym e nostra Societate Legatum, ad praestandam Summo Pontifici obedientiam, ablegaret, ut Europa iampridem inaudiit. Deus Opt.Optimus Max.Maximus eam illi concedat felicita[109]tem, quae longe lateque in omnes redundet Sinas, ad maiorem Dei gloriam.

Non tantum in Quangsi, sed etiam in Fokien,

Latrones Fokien Provinciam turbant.

uisi sunt Sinae animos resumere. Cum enim Tartarorum exercitus ex ea Provincia ad Peking revocatus esset, vix eo pervenerat, quando ex montibus Fokien Provinciae Vangus quidam idolorum sacrificulus (qui olim militum Dux fuerat) cum multis seditionem excitavit, ac nobilem urbem Kienning, aliasque civitates occupavit, occisis Tartarorum praesidiis. Alii quoque huius exemplum secuti, ex montibus ubi latitabant eruperunt, et varia loca receperunt. Quinetiam eodem tempore capti Iquon affines ac fratres maria infestabant: unde in terram egressi, partem Provinciae circa Siuencheu et Changcheu suis armis ac milite habuerunt infestam. Erat tum temporis in Chekiang Provincia summus Tartarorum Praefectus, duarum Provinciarum Pro-rex; qui auditis his motibus, eadem nocte, maxima celeritate cum omnibus copiis in Fokien contendit. Timebat non imme[110]rito ne montium fauces, ac difficiliora itinera Sinae occuparent: quod si fecissent, plane de illa actum fuisset Provincia. Sed ubi ad montes pervenit Changus (nomen id Pro-regi fuit) et a praesidiis vacuos montes invenit, tum se victorem, ac rebelles perditos proclamavit. Ingressus est ergo, nemine reluctante; et Kienning urbem,

Changus Tartarorum Dux frustra urbem Kienning obsidet.

in quam se receperat Vangus, obsedit. Tenuit aliquot menses haec obsidio: numquam tamen eam urbem vi intercipere potuit; quin potius plurimis suorum amissis, indicavit sibi temperandum esse ab assultibus, et urbem eminus obsidendam: obtinuit tamen per id tempus, ne reliqui Sinarum Duces cum Vango coniungerentur; unde vires sufficientes habere non potuit Vangus, quibus extra moenia bellum committeret.

Tartari vero qui erant in Peking,

Capitur tandētandem, ac deletur.

ubi hos audivere motus, novum exercitum statim submiserunt, ad hanc Provinciam pacandam. Novorum ergo militum auxilio, post aliquot mensium spatium quo urbem obsederant, tandem magnis allatis tormentis (quae [111]baiuli per asperrimos montes raro portabant artificio, onera etiam maxima longis vectibus suspensa humeris ferre soliti) moenia disiecta sunt, et omnes intra urbem tum milites, tum cives, ipsique infantes ad internecionem occisi: trecenta hominum millia ibi caesa fuisse Patres nostri mihi scripsere. Deinde urbs tota flammis est tradita. Eo incendio nostrum hic etiam templum pulcherrimum conflagravit. Duo autem Patres e nostra Societate ex ipsa urbe paulo ante mira Dei providentia emissi fuerant, R.Reverendus P.Pater Simon de Cunha Lusitanus, et R.Reverendus P.Pater Ioannes Nicolaus Smogoleski Polonus, tamquam Loth ex Sodoma servati (quod nomen, ob nefandam libidinem, huic urbi maxime convenit.) Intercepta porro et deleta hac urbe, totam hanc Provinciam facile iterum subegerunt Tartari: ex Sinis autem, alii montes repetivere, alii maria: atque ita denuo ad Peking novus hic exercitus revocatus est. Observandum enim hoc quoque in Tartarica militia rarum, quod victores exercitus revocent, ac novos submittant ex sua gente, quae [112]tota omnino belli studiis addicta est; qua in re duo potissimum spectant: Primum quidem, ut ultro citroque militibus per Provincias assidue transeuntibus, Sinas timore in officio contineant: Secundum, ut magis egentibus Tartaris militibus provideant: victores enim multis spoliis ditatos revocant, ut se recreent; quorum exemplo ad fortiter pugnandum magis egentes invitantur, similem fortunam expectantes, opimamque praedam sibi quoque minime defuturam rati.

Ceterum his peractis, res Tartarorum ad maximum pervenerunt discrimen, occasione cuiusdam proditionis. Quamvis enim omnem moveant lapidem, ut nullus detur rebellioni locus; quamplurimas tamen experti sunt. Cum enim vastum et ingens sit hoc Sinarum Imperium; ut praesidia debito loco atque ordine collocentur, necesse est Sinas ipsos ad haec etiam adhibere:

Praesidia Tartarorum qualia.

soli enim Tartari non sufficerent. Et quamvis hoc diligenter observent, ut numquam ex eadem Provincia Duces vel milites in ea relinquant; quamplurimos tamen habuere [113]perduelles. Ita autem praesidia distribuunt, ut in qualibet Metropoli sedem figat summus militum Dux, cui omnes reliqui pareant. Hic iustum alit exercitum; ac ubi maiores motus audit, opportune subvenire debet. Quaelibet deinde urbs suum habet Ducem cum sufficiente militum numero. In Metropoli maxima ex parte Tartari sunt milites; in aliis urbibus Sinae, fere omnes. Sed cum nullum adeo, egregium consilium, aut regimen providum sit quod proditio evertere non possit, nec sui Tartaris defuere proditores. Inter hos,

Dux Kinus a Tartaris deficit.

primus a Tartaris defecit summus Dux Kinus, qui Provinciam Kiangsi regebat. Erat ille ex Leaotung oriundus. Huius autem regionis incolis, utpote Tartariae vicinissimis, maxime fidunt Tartari. Accidit autem

Inter duos Tartarorum Praefectos odium Kiangsi Provinciam turbat.

(nescio quo casu) ut illi cum totius Provinciae Visitatore, ob huius avaritiam, suborirentur aliquae controversiae et contentiones, quae paulatim in secreta odia transierunt: et quamvis uterque more Sinarum miro artificio odium dissimularet ac tegeret; demum tamen in apertam [114]totius Provinciae perniciem erupit. Cum enim eamdem regerent Provinciam, ille Militaris, hic Togatus Praefectus, sepe simul convenire debebant, imo et convivia simul celebrabātcelebrabant. Forte protracto diutius convivio (ut moris ibi est) Comoediam spectabant, in qua personae Sinicis, non Tartaricis vestibus, tamquam pulchrioribus utebantur. Tum Kinus ad Visitatorem conversus, An non hic habitus nostro, inquit, est gravior ac melior? Fuere haec verba eiusmodi, ut de iis Visitator per libellum Imperatorem admonendum indicaret, in quo aemulum Kinum accusabat, quod edictum Tartarorum de mutandis vestibus contemneret, magisque propensum erga Sinicas vestes animum ostenderet.

Habebat Kinus apud Visitatorem muneribus largitionibusque a se corruptum quemdam, qui alteri erat a secretis: is eum de singulis dictis vel scriptis admonebat. Ubi vero hunc libellum missum audiit, per suos statim cursorem intercipit, ac libello lecto, quamprimum Visitatoris palatium armatus invadit, ac ipsum trucidat. Dein[115]de cum tota Provincia,

Multa loca a Tartaris deficiunt.

applaudentibus Sinis, a Tartaris deficit, ac Iunglieum Imperatorem agnoscit. Una urbs Cancheu, quae a fidelissimo Tartaris Duce regebatur, non parvit Kino; imo, ut videbimus, sola in causa fuit, cur Tartari denuo Kiangsi ac Quangtung Provincias recuperarent. Nam et in Quantung Provincia summus militum Dux Lihuzus eodem tempore a Tartaris defecerat, ac eam Provinciam Iunglieo subiecerat; et in Huquang Australiores partes Iunglieum quoque admiserant Imperatorem. Lihuzi autem mens ac consilium erat, cum Kino vires coniungere, et unitis viribus Tartaros eiicere ex Imperio. Nec forte victoria consilio defuisset; sed Praefectus urbis Cancheu (quae quatuor Provinciarum clavis est) dolo ac arte spem omnem praecedit. Is ubi Lihuzum etiam a Tartaris defecisse, et cum exercitu advenire inaudiit, hanc ad eum epistolam dedit:

Cancheu urbis Praefecti dolus.

Hactenus Kino non parui, quod illius vires Tartaris pares non crederem: sed quandoquidem, fortissime Dux, etiam in Tartaros moves, quod [116]amplius ab his sperem non habeo. Tuus sum, et tuarum partium sectator: ubi vel ipse, vel per tuos aderis, hanc urbem tibi tradam. Interea ex vicina Provincia Fokien quanta potest a Praefectis Tartaricis auxilia poscit, quae quam potest occulte in urbem intromittit. Adest ergo Lihuzus, et urbis portas apertas reperit: sed dum quasi de tota re securus coepit ingredi, ab undique insurgentibus Tartaris invaditur, ac magna vi repellitur. Inopinatus iste casus perculit eius milites; magnaque affecti sunt strage: ipse quoque extinctus dicitur; nam de eo nil amplius auditum est.

Haec res maxime Iungliei Imperatoris negotia ac spes turbavit. Sed Kinus

Kinus Tartaros vicit.

interea non paucas de Tartaris victorias obtinet. Cum enim summus Australium Provinciarum Praefectus, qui in Nanking urbe sedem habebat, quantas potuit copias repente collegisset, ut Kinum opprimeret; caesus tamen ac fugatus est aliquoties. Et siquidem hic Kinus victoriarum cursum promovere potuisset, ad ipsam usque [117]Nanking urbem victor penetrasset; sed propter urbem Cancheu merito sollicitus, regredi coactus est: quia a tergo hostem relinquere tutum illi non erat, cum nec annonam, nec reliqua necessaria a Iunglieo habere posset, nisi per urbem Cancheu, prono flumine. Quare ubi de Lihuzi casu inaudiit, cum omnibus suis copiis ad Cancheu urbem se contulit, eamque obsedit. Verum dum haec obsidio moras trahit, ex Regia Peking novus adfuit Tartarorum exercitus, cui mandatum erat, ut Kiangsi Provinciam recuperaret. Unde Kinus, relicta obsidione, ad Borealia Provinciae confinia custodienda se recepit, Tartaris ingressum prohibiturus. Et primo quidem satis feliciter ac fortiter pugnavit: ingentem enim habebat exercitum Tartaricis armis assuetum ac pugnis: sed irruentium impetum sustinere diutius non valens, coactus est tandem retrocedere, ac Metropolim Nanchang ingredi ad securitatem:

Kinus a Tartaris obsidetur.

quam tamen urbem Tartari violento marte invadere non ausi, longa obsidione ad deditionem cogere statuunt. Convocatis ergo [118]undique rusticis Sinis, et ad opus adactis, tantum effecit, ut latissimam fossam per ingens spatium circa urbem ducerent quacumque per terram patebat iter; in fluminibus vero classes disposuerunt, omnem sic urbi annonam interclusuri. Et urbs Nanchang ampla, et incolis frequentissima, quam ingens tum temporis militum multitudo propugnabat: unde, licet quantam potuit Kinus annonam collegisset, post aliquot tamen obsidionis menses ad summas angustias redactus est. Quamplurimi iam fame moriebantur, et tamen deditionem differebant, a Iunglieo auxilia sperantes. Sed et Cancheu urbs, numquam a Quangtung militibus subigi potuit. In quo rerum articulo, summa victus inopia pressus Kinus, sic suos est allocutus: Nulla nobis, commilitones, spes restat, nisi in manu et animis. Vi nobis per Tartaros aperienda est via: fortiter agite, meum secuti exemplum. His dictis,

Kinus ex urbe erumpit.

et rebus bene ordinatis, derepente erupit; summamque in fossae transitu difficultatem expertus, demum eam, nequicquam pugnantibus Tar[119]taris, cum suis superavit, ac pugnando fugae locum invenit; quamplurimis occisis Tartaris. Kinum vivum evasisse, constans est fama, ac latitare in montibus cum non contemnendis copiis, et novas bene agendi ibi expectare occasiones.

Ubi ergo evasit,

NanchāgNanchang urbs vastatur.

Tartari urbem ingressi eam diripiunt; deinde cives omnes internecione delent. Est enim hoc Tartaris solemne, ut urbibus sese tradentibus nil mali inferant; resistentibus autem priusquam in eorum potestatem veniant, duriores sint; sed rebellantibus nullo modo parcant, si vi recipiantur. In hac etiam caede duo ex nostris Patribus R.Reverendus P.Pater Tranquillus Grassetti Italus, et R.Reverendus P.Pater Iosephus de Almeida Lusitanus, ac frater Coadiutor Emanuel Gomez Macaensis periere, non quidem intra urbem, sed in pago a praedantibus militibus occisi; antiquum quoque ac pulchrum templum nostrum conflagravit intra urbem. Post haec, Tartari totam Provinciam pronam ac deditionem nacti, ea omnino pacata, et relictis novis praesidiis, reversus est ad Peking vi[120]ctor exercitus. Interea Peking alii tres novi parabantur exercitus, ad Quangtung, ac reliquas Provincias, Iunglieo Sinarum Imperatori adhuc subiectas, denuo subigendas, ac melius conservandas. Cum enim tutor Imperatoris Tartari, ac reliqui Magnates, tot viderent motus et defectiones Australium Provinciarum; ut sibi subditos in officio continerent, decreverunt eas concedere Tartaris Regulis, tributariis tamen, a quibus regerentur. Anno itaque, quo haec agebantur, M.DC.XLIX. tres Reguli missi sunt cum tribus iustis exercitibus, qui partim Tartaris, partim Sinis militibus constabant. Unus ex illis Provinciae Fokien Regulus, alius Quangtung, tertius Quangsi constitutus est, ea conditione, ut primum unitis viribus ac armis Quangtung recuperarent, ac Iunglieum profligarent. Sed de his infra: nunc ad praecipuas Borealium Provinciarum a Tartaris defectiones veniamus.

Non minus ad Boream, quam ad Austrum, libertatis amantes Sinae se sic interim probarunt: ubi Duces qui[121]dem a Tartaris victi, sed non capti, seceta de eiiciendis Tartaris agitantes consilia, et hi Provinciarum tutiora ac secretiora loca incolentes, quotquot poterant milites congregarunt. Tres ex illis in Xensi Provinciae densissimis montibus vagabantur: primus, Hous dicebatur. Hic iam viribus pollens, reliquos invitavit ut sibi auxilio essent, ac coniunctis viribus patriam liberarent. Unus illi consensit, alter non adfuit; duo tamen militum millia ad Houm in suppetias misit. Itaque

Hous in Tartaros insurgit.

cum vigintiquinque millibus progreditur Hous; non contemnendae copiae, si milites animo ac fortitudine fuissent pari. Praemisit diploma, quo Tartaros audacter provocabat, ac omnia illis extrema minitabatur; Sinis vero libertatem, incolumitatem, atque omnia bonorum genera promittebat. Neque paucas urbes ac civitates ad deditionem faciles invenit, Sinis ultro portas aperientibus, et excipientibus: Sigan Metropolitana urbs sola praesidium ad vim repellendam idoneum habebat. Tria erant ea in urbe Tartarorum millia, ac selecto[122]rum Sinarum duo millia, ex his qui sub Tartaro Imperatore merebant. Eorum Dux, ubi Hoi motus audivit, undique quas potuit collegit vires, ac reliqua ad ferendam obsidionem necessaria, donec nova Tartarorum auxilia advenirent. Ubi autem rescivit,

Crudele consilium Ducis Tartari.

Sinas ultro urbes ac civitates tradere, ut hoc in Metropolitana ne fieret, cives omnes ipse trucidare crudelissime constituit: nec ullis umquam precibus ab immani hac sententia dimoveri potuit; donec tandem totius Provinciae Pro-rege rogante, ac suadente, promissa civium fideli opera, tyrannicum consilium mutavit. Interim edixit, ut omnes denuo capillos, et omnino more Tartarico raderent, indicta perduellionis poena; ut eo discrimine cives a reliquis, si qui forte ingrederentur, dignosceret: hactenus enim Sinae, capillorum suorum amantissimi, non totos crines abradebant, sed parvam dumtaxat eorum partem temporibus haerentem. Edixit praeterea, ut ubicumque intra moenia plures quam bini colloquerentur, id morte luerent: vetuit, ne quis moenia con[123]scenderet; ne quis noctu per urbem obambularet, ignemve aut candelam noctu domi accenderet: iussit ut omnia armorum genera traderentur; qui secus facerent, omnes cum tota familia rei mortis essent.

Post haec, ut hostium vires exploraret, aliquos equites emisit, qui partim caesi, partim fugientes in urbem regressi sunt. Quinetiam ut fortitudinis Tartarus Dux ac securitatis ostentatione deterreret hostem, portas urbis apertas esse voluit; imo nec mobiles fossarum pontes attolli permisit. Adest tamen Hous,

Metropolitana Sigan obsidetur.

et ingentem hanc urbem circumquaque a longe obsidet, extra tormentorum curulium ictum. Trium leucarum est ambitus urbis: ut autem maiores quam revera habebat Hous vires ostentaret, ignavūignavum vulgus rusticorum suis adiunxit, cum quibus trecenta hominum millia effecit. Tantam ubi Dux Tartarus vidit multitudinem, omnes esse milites credidit; unde de civibus omnibus delendis iterum cogitat: sed meditata tam immania spes prosperi successus discussit. Gavisus enim plurimum fuit, [124]quando ex moenibus prospectans, milites Sinas, quos habebat sub signis, magnis animis cum Hoii copiis dimicare vidit. Hoc enim viso clamabat, Hoo Manzu, quod bonos barbaros sonat: ita nimirum a Tartaris Sinae vocantur; ut fere subactae gentes subigentibus ludibrio sunt. Cumulabat vero hoc scomma his verbis, Manzuxa Manzu, hoc est, barbari barbaros necant: quos tamen, ubi a pugna redibant, non solum collaudabat, sed argento etiam donabat, quod in moenibus, ad praemia eorum qui promptissime dimicassent, exponi iusserat. Itaque Hous, cum nullos intra urbem motus esse civium, prout sperabat, intelligeret, conatus suos in irritum cecidisse videt.

Urbs SigāSigan liberatur.

Sed et Tartarorum exercitus suppetias venit: de quo ubi per exploratores admonitus fuit Hous, aufugit illico; neque sic tamen Tartarorum manus omnino evasit. Tartarus enim Dux equites in fugientem ex urbe emisit, qui ultimum eius agmen occuparunt, et occisione deleverunt, quamplurimis ablatis spoliis; quae Dux ita distribuit, ut vulneratis plus [125]daret, quam ceteris. Quid post haec de Hoo actum, hactenus ignotum est, et nihil de eo auditum. Nihil ergo hi motus Borealium Sinarum contra Tartaros magis effecerunt, quam Australium Provinciarum turbae; nisi vastitatem incolarum ac regionum, quas Tartari denuo occupantes, utrimque misere vastarunt, ac spoliarunt.

Hoc periculo defuncti Tartari,

Tartarorum insolentia res eorum ad magnum discrimēdiscrimen perducit.

in aliud maximum, ab eorum insolentia ortum, incurrerunt. Anno enim M.DC.XLIX. Tartarus Imperator, iam adolescens, uxorem ducere cogitabat filiam Regis Occidentalis Tartariae, nimirum Tanyu Regni; ut vel sic hunc Regem, cuius vires formidabat, amicum conservaret. Ad eum ergo Legatum misit Patruum suum Regem, cuius vires formidabat, amicum conservaret. Ad eum ergo Legatum misit Patruum suum Regem Pauang. Huic per fortissimam urbem Taitung, quae Xansi Provinciae Borealissima est, iter erat. Dicitur autem haec urbs clavis Xansi Provinciae, estque magni momenti contra Occidentales Tartaros: multis enim munimentis praeest, ac ingentem militum numerum alit, ad montium et itineris custodiam; ibi enim trans mu[126]rum illum fama inclytum ingentes planities sese explicant, Tartarorum excursionibus aptissimae. Sunt in hac urbe (ut vulgo creditur) totius Sinae pulcherrimae mulieres: harum aliquas Tartari, qui comitabantur Pauang, rapuerunt; ac inter ceteras, nobilem puellam, cum ad sponsi domum duceretur. InauditūInauditum hactenus Sinis crimen. Gubernabat pro Tartaris has terras Kiangus Praefectus militūmilitum: apud hunc populi de Tartarorum insolentiis conquesti sunt. Ille rei indignitate motus, mittit statim qui Regulum Pauang admoneat, ac roget, ut sponsam restitui iubeat, ac suorum immoderationem compescat. Regulus haec surda excepit aure. Quamobrem ipsemet Dux Kiangus Regulum adit: a quo non modo non admissus est ad colloquiūcolloquium, verum etiam iniuria affectus ex palatio eeiicitur. Ira itaque fremens,

Kiangus in Tartaros insurgit.

Tartarorum sanguine acceptam iniuriam ulcisci statuit: suos milites convocat, ac repente Tartaros invadit ac trucidat. Ipse Regulus per murum dimissus vix vivus evasit, pernicis equi celeritate. Tum Kiangus vexillum eri[127]git, quo se Han Regni, hoc est, Sinici Imperatoris subditum declarat, nullo tamen Imperatoris nomine sigillatim expresso; forte quia ob maximum itineris intervallum de Iunglieo nihil audierat. Itaque

Kiangus magnas congregat vires.

Sinas omnes ad patriae defensionem, ac Tartarorum expulsionem invitat. Nec pauci fuere milites ac Duces, qui ad eum concurrere. Quin et ab Occidentalibus Tartaris (contra quos ipse cum suo milite hactenus steterat) magnis promissis auxilia poscit, ac obtinet. Haec res mirum quantum Regiam turbavit, ac Tartaros Praefectos: nam Occidentales Tartaros Imperio inhiare, ac sibi invidere, non dubitabant: sciebant eorum vires, ac copias firmiores ac plures esse, quam Orientalium Tartarorum. Augebat metum quod nullos deinceps sibi equos fore animadverterent, quibus ut abundat Occidentalis Tartaria, ita Orientales non aliunde eos emere poterant. Quare quanta possunt velocitate, antequam Kiangus maiores congregaret vires, iustum exercitum Tartarorum contra cum ex Regia Peking mittunt. Kian[128]gus vero, qui non minus fortitudine quam arte promptus erat, et Tartarorum ingenia probe perspecta habebat, a multo tempore cum illis degens, fugam primo cum suis simulat; sed in ultimo agmine currus quamplurimos ire iubet, operose contectos, quasi ditissima quaeque continerent; qui tamen reipsa non merces, verum tormenta maiora ac minora quamplurima inverso ore vehebant. Tartari

Kiangus stratagemate Tartaros vicit.

veram eam fugam rati, incomposito agmine ad praedam advolant: verum tormentis inopinato explosis maxima eorum pars occumbit; quin et Kiangus acie obversa, confusos invadit, ac non parva edita strage fugat. Paulo post quoque, non minus stratagemate quam fortitudine insignem se Kiangus ostendit: cum novo ac reparato Tartarorum exercitu aperto confligit marte,

Tartaros iterum caedit.

ac nobilem reportat victoriam, qua Regiam Peking confusione ac metu implevit. Iam enim victor Kiangus ingentem ex concurrentibus undique Sinis contraxerat exercitum, ita ut centum quadraginta millia equitum, et quadringenta millia peditum nume[129]rasse dicatur. Ut enim victorem sequuntur omnia, felici iam Duci militare universi contra patriae hostes contendebant. Unde Amavangus,

Amavangus ipse in KiangūKiangum movet.

Imperatoris tutor, nulli alteri tanti momenti negotium committere volens, ipsemet in Kiangum movit, ultimum periculum de Tartarorum fortuna facturus. Tota igitur octo vexilla ad hoc bellum eduxit; hoc est, cunctas Tartarorum vires, quae in Peking reperiebantur Constat autem, sub octo vexillis omnes milites Tartaros ac Sinas, tum qui in Peking, tum qui per totam Sinam sunt sparsi, distributos esse.

Tartarorum vexilla.

Primum, album est, quod Imperiale dicitur; secundum, rubrum; tertium, nigrum; quartum, croceum; his tribus ultimis Patrui Imperatoris praesunt; primum autem ipse Imperator regit. Ex his quatuor, permixto colore alia quatuor conficiunt; unde quilibet miles sub quo vexillo sit, et ad quae castra, vel ad quam urbis partem divertere debeat, cognoscit; ubi semper paratis equis ac armis ad bellum prompti habitant. Cum autem exercitus vel cohors aliqua emittenda [130]est, intra semihoram expediri possunt omnia. Inflatur enim pro tuba marinum cornu, illis simile quae nos Tritonibus appingimus: eo loco autem, ac modo soni, qui et quo numero milites ac Duces procedere debeant, intelligunt; unde sine mora parati adsunt, ac vexillum sequentes (quod a tergo ligatum eques portat) exeunt; licet saepe praeter Ducem ac Signiferum, nemo, quorsum et cuius rei causa ducatur, intelligat. Quando pugnandum est, tum primum quo destinentur cognoscunt. Secretum

Secretum magnifaciunt in militia Tartari.

hoc in Tartarica militia Sinas omnes semper suspensos ac attonitos tenuit. Cum enim putarent Tartaros hanc autillam regionem petere, saepe aliam derepente petivere. Illud etiam in Tartarica militia rarum, quod nulla secum ducant impedimenta, nec de annona sint solliciti: cibus quem occupant, satiat: carne ut plurimum vescuntur, nec a semicocta vel semiassa abhorrent:

Tartari venatione delectantur.

ubi alia deest, occisos equos ac camelos vorant: per otium venantur, ac saepe integros campos vel montes circumdant; deinde paulatim [131]coeuntes feras in medio claudunt, ex quibus quot et quascumque volunt, interimunt: venaticos etiam ad haec canes praestantissimos alunt, ac vultures. Cubile illis est solum, tapete, quo ephippium contegunt, substrato: a domiciliis incolendis abhorrent: tentoria pulcherrima habent, quae tanta velocitate ac arte erigunt vel deponunt, ut festinantem exercitum non detineant. Si domos inhabitare necessitas cogat, parietes omnes perrumpunt, relictis columnis, ac tectis: eumdem locum cum equis pro cubili habent. Ita militiae soli vivunt, seque indurant.

Ex omnibus ergo vexillis, Amavangus optimos quosque ac frequentissimos eduxit. Praeterea a tribus Regulis, quos in Austrum ablegabat, partem militum sibi adiunxit; mandans ut per Provincias, per quas transibant, ex praesidiariis certum acciperent numerum, quo defectum supplerent. Sed ingentem licet exercitum duceret Amavangus,

AmavāgusAmavangus cum Kiango pugnare nōon audet.

numquam tamen pugnare cum Kiango voluit; ne nondum bene fundati Tartarorum Imperii for[132]tunam everteret, aut unius pugnae periculo exponeret. Itaque, licet Kiangus saepius pugnam parato exercitu obtulisset, semper Amavangus detrectavit, donec qui Occidentales Tartari responderent cognosceret; ad quorum Regem Legatum cum magnis misit muneribus, filiam eius pro Sinici Imperii domino in uxorem petens, ac affinitatem; rogans insuper, ut Kiango auxilia non submitteret. Obtinuere ditissima auri, sericorum, argenti ac mulierum munera, quod volebat. Unde Kiangus a Tartaris desertus, ut rebus suis melius provideret, ad Taitung urbem regressus est;

Kiangi error.

cuius rei cito illum, sed frustra poenituit. Amavangus enim, convocatis innumeris undique rusticis, ingenti fossa (quae decem leucas ambitu continebat) incredibili trium dierum velocitate, et erectis undique castellis, subitaneo opere urbem clausit. Tum enimvero Kiangus errorem suum agnovit, ac sibi suisque fame pereundum non dubitavit, quod ad fossam ducendam spatium concessisset. Itaque ira fremens, ut erat egregius miles, ad [133]suos conversus, Mori, inquit, volo, non fame, sed ferro, si moriendum est. His dictis cum toto exercitu ad fossam tendit. Pugnatum hic magna utrimque contentione; ab istis, ut fossam transirent; ab illis ut defenderent; varia fuit fortuna, ac incerta victoria, donec Kiangus

Kiangus occiditur.

fortiter pugnando sagitta transfixus corruit, et cum eo spes tota Sinarum. Milites, eo mortuo, depositis armis partim aufugerunt, partim se Tartaris tradiderunt; a quibus libenter ac humaniter excipiebantur, satis utique gaudentibus, quod tantum amittendi Imperii periculum evasissent, ac tantum hostem debellassent. Post haec Taitung urbem spoliarunt, et praecipue Pucheu civitatem, quam etiam igne cremarunt; ita templum ibi nostrum periit, ubi paucos ante annos, Licungzi latronis tempore, et Patrem Michaelem Valta Austriacum amiseramus. Reliqua ultro se submiserunt. Inde vero Tartari victores, ac spoliis onusti, Peking redierunt; ubi tum temporis eram, et ditissimos plerosque redeuntes vidi. Amavangus autem deinceps Occidentalem Tarta[134]riam ingressus est, ubi Xunchii

Xunchius Imperator uxorēuxorem ducit.

Imperatoris matrimonium stabilivit, et quamplurimos equos a Regni Tanyu Tartaris accepit.

Interea tres Reguli,

Tres Reguli creāturcreantur, ac cum totidētotidem exercitibus contra IunglieūIunglieum mittuntur.

de quibus supra, Austrum petebant, ut inquietas illas Provincias in officio continerent. Per Xantung iter habebant prono flumine Guei navigantes: cumque transirent per eam regionem, quam Imperator, occisis ob perduellionem Sinis, inhabitandam et colendam Tartaris distribuerat, horum quamplurimi, cum magis bello ac armis gauderent quam aratro aut ligonibus, agriculturae ignari, ut Regulos comitari possent rogarunt. Duo ex Regulis hos admittere noluerunt inconsulto Imperatore; tertius, Kengus dictus, admisit; itaque laeti rustica instrumenta in bellica permutarunt. Imperator, ubi haec rescivit, Kengo mandat, ut eos remittat: at ille varia praetendens, obedire detrectat. Quare Australium Provinciarum summo Gubernatori, qui Nanking residebat, Imperator rursum mandat, ut Kengum vel vivum capiat, vel occidat. Facit ille Impe[135]ratoris mandatum secretissime. Regulos Nanking advenientes alacriter excipit, paratis conviviis, ac comoediis exhibitis, quasi nullum ab Imperatore mandatum haberet. Cumque adesset dies, quo iter suum Reguli per magnum Kiang fluvium continuare volebant, praedictus Gubernator eos iterum convenit, ac in ipso flumine convivio excipit, quasi valedicturus: (habet autem Sina ad hunc usum pulcherrimas ac ingentes naves, quae quaedam palatia inaurata crederes.) Regulos igitur in huiusmodi navi convivantes hilariter detinet, donec milites omnes longius praecessissent: tum vero Imperatoris mandatum Kengo exponit. Ille promptam obedientiam simulans, se in eius potestate futurum, et Nanking reversurum promittit, si prius concederet, ut ad navium, quae ipsum expectabat, se conferret, et de rebus suis disponeret. Concessum est; et navem ingressus,

Kengus Regulus seipsum suspendit.

laqueo se suspendit; ac mortem, quam effugere non potuisset sibi ipsi intulit Summus autem Gubernator, Imperatoris nomine, eius filio eamdem [136]quam pater habuerat Praefecturam concessit; atque ita tres Reguli, superata Nanking ac Kiangsi Provincia, ingressi sunt tandem Provinciam Quangtung, Iunglieo Imperatori bellum illaturi. Et primum quidem nullo negotio plurimas urbes ac civitates ad voluntariam deditionem pronas habuerunt, trium videlicet exercituum potentiam formidantes; sed Quangcheu Metropolis vim experiri voluit.

Est Quangcheu urbs

Quangcheu urbs obsidetur.

ditissima, ac amplissima, undique magnis ac latissimis aquis cincta. Unica Borealis porta in continenti est; alibi tantum naviculis in urbem patet iter. Aderat ibi cum ingenti classe capti Iquon filius: numerosae praeterea militum copiae illam defendebant, inter quas et Macaenses fugitivi non pauci, qui ob opima stipendia Iunglieo militabant. Unde non mirum si integro fere anno obsidionem tulit: fame enim domari non poterat; quia mari facile omnia ac libere advehebantur; Tartaris interim classe carentibus, et navigationis ignaris. Quibus addendum insuper, Tartaros plurimos in ea obsidione occi[137]sos, et ter impressionem facientes, fortiter reiectos fuisse. Attamen

Quangcheu tandem capitur, ac vastatur.

XXIV. Novembris M.DC.L. postquam magnis tormentis moenia Tartari deiecissent, eam ceperunt; prodente etiam, ut fertur, Praefecto quodam Sinico; cui eamdem Tartari Praefecturam, quam habebat, reliquere; unde proditionis suspicio. Altera vero die urbem spoliare coeperunt, et ad quintam usque Decembris depraedatio tenuit, in qua infantes, mulieres, ac obvii omnes necabantur crudelissime; unaque audiebatur vox, Occide, Occide hos rebelles barbaros. Artificibus tantum aliquibus vita permissa est, ad conservandas artes, et iis quos ad spolia portanda milites Tartari robustiores videbant. Sexta demum die Decembris Regulus diploma publicavit, quo saeviri ultra vetuit, postquam supra centum millia hominum occisa sunt, praeter eos qui obsidionis tempore vario mortis genere praerepti fuerant. Post haec, circumvicinae civitates omnes Legatos suos miserunt, per quos Tartaris se ultro dedebant, misericordiam implorantes, [138]quam magnis missis muneribus obtinuerunt. Deinde Regulus in Chaoking copias duxit, ubi Iungliei erat Regia;

Iunglieus fugit.

ex qua cum tota Familia impar viribus Rex aufugit, et urbem Tartaris cedere est coactus. Quonam autem Rex iste cum suis devenerit, hactenus ignotum est mihi, (Quangsi Provinciam ingressum non dubito.) Hoc enim tempore ex Provincia Fokien Sinica navi vectus, Philippinas petii, in Europam ab iis missus, a quorum nutu discedere mihi nefas.

In Metropolitana Quangcheu templum magnificum habebamus, ubi Pater Alvarus Semedo Christianam rem procurabat, qui etiam a Tartaris captus ligatusque fuit, saepe mortem minitantibus, nisi argentum, quod bonus Pater non habebat, proferret: demum postquam multa passus esset, ob venerandam canitiem, et libertatem et vitam mirabiliter obtinuit, a Regulo agnitus ac dimissus: quinimo

Tartari Templum offerunt Patribus.

ab eodem Breviarium Romanum, Sacra Biblia, ac bonam argenti summam eleemosynae nomine accepit, et domum insuper, ex qua templum con[139]strueret. Quod mirum videri non debet; namque hic Regulus et Patres in reliqua Sina noverat, et Religionem Christianam perspectam habebat, quando sub Sun Ignatio militabat, sub quo ad Tartaros confugerat. Nec solus hic Tartarus rebus nostris favet; ceteri fere omnes Europaeos Patres amant, aestimant ac venerantur. Et non pauci

Tartari Fidem amplectuntur.

ex illis iam Fidem admiserūtadmiserunt nostram; maioresque multo fructus speramus, si a sociis adiuti, ipsam ingrediamur Tartariam, ut meditamur; ubi nostros Deo Optimo Maximo egregiam operam navaturos confidimus. Et fortasse benignus Deus Sinam Tartaris aperuit, ut Religioni Christianae in ultimam Tartariam pandat iter, hactenus ignotam nobis ac inaccessam.

Eodem tempore quo haec agebantur, contra Coreanos

Corea a Tartaris deficit.

etiam motum est bellum. Erant illi ab aliquot annis Tartaris tributarii, ea conditione, ut vestes ac capillos non mutarent; sed Tartari, tot victoriis inflati, iam cogebant ut Tartarico more incederent: quare totum illud Regnum a Tartaris defecit. Sed quid deinceps [140]actum, nondum ad me perlatum est.

Ceterum inter tantas Tartarorum victorias,

Amavangus moritur.

initio anni M.DC.LI. mors Amavangi luctuosa incidit. Vir fuit, cui Tartari occupatum Imperium debent, prudentia, iustitia, bellica arte et comitate insignis; ob quas virtutes non modo Tartaris, sed ipsis Sinis amori simul ac terrori fuit. Huius mors Regiam turbavit. Alter enim Rex Tartarus, huius frater, nomine Quintus, Xunchii iunioris Imperatoris tutelam per vim arripere volebat, Tartaris ac Sinis invitis, qui Xunchium iam annorum sexdecim, posse ac debere regimen suscipere contendebant.

De quo fol.folio 81.

Quintus autem Rex contra, Xunchii aetatem tantis rebus adhuc imparem praetendebat, ac sibi debitam tutelam. Quare Praefecti omnes, eo tempore in Regia versantes, palatium ingressi, Praefecturae insignia deposuerunt; negantes illa ab alio quam a Xunchio se recepturos. Hac visa constantia, Quintus ipse Rex, ne magis exacerbaret animos, et maiores turbas excitaret, tandem quievit.

Ceterum, Amavangi mortem, Tar[141]tarorum res turbaturam, ac ad magna discrimina perducturam non dubito. Aegre enim iuvenis Imperator illi similem fortitudine ac gubernandi peritia inveniet, quem Reges ac Praefecti omnes venerentur simul, ac timeant: sed tempus futura evolvet. Nunc ad Changhienchungum secundum latronem veniamus; de quo me acturum promisi:

Vide supra pag.pagina 59.

ut quo pacto Tartari non modo Orientaliora, ac Mediterranea, sed etiam Occidentalissima Sinae occuparint, edisseram.

Pudet equidem ac taedet de huius latronis rebus agere;

Changhienchungus immanis tyrannus.

tum quia eius facinora vix fidem inuenient, tum quia sunt eiusmodi, ut de iis ne cogitare quidem deceat sine horrore. De eo longam habeo narrationem, a duobus nostris Patribus scriptam, qui in Suchuen Prouincia, ubi latro erat, rem divinam procurabant, nempe R.Reverendo P.Patre Ludovico Bullio Siculo et R.Reverendo P.Patre Gabriele de Magellanes Lusitano: quorum integritati quia debetur fides, ideo adducar vt credam, mortalem hominem ad tantam nequitiam ac saevitiam pervenire potuisse. Ex ea igitur narra[142]tione haec breviter desumpsi, quae nihil fere aliud continent, quam dirae crudelitatis exe1mpla, et adeo exquisitae, ut vix dubitari possit, quin Lector, quantumuis humanus, eius auctorem, non hominem, sed feram, aut carne humana indutum daemonem appellare debeat; et si quod est aliud dirius nomen illi imponere.

In varias Prouincias penetravit hic latro, quas omnes rapinis, caedibus, incendiis, omnibusque miseriis impletas foedavit. Erat illi animus omnes vastare, ne hostes haberet, vel in vivis relinqueret qui a se deficere possent; solis suis contentus militibus: sed nec horum quamplurimis pepercit. Verum Provincia Suchuen, ingens ac populosissima, in qua per vim Regium assumpsit nomen, crudelitatis summae theatrum fuit. Postquam enim Huquang ac Honan, et partem Nanking ac Kiangsi vexasset, pervenit ad eam anno M.DC.XLIV. et in eius Metropoli Chingtu, vi capta, primo furoris aestu, Regulum ex Taiminga Familia,

Varios Regulos occidit.

qui in hac urbe sedem fixerat, occidit; uti iam septem alios ex maioribus crude[143]lissime mactaverat. Haec fuere praeludia tragicorum actuum, quorum scenas breviter exhibebo, ut videant Europaei quam horrenda sit effraenis et armata ferocitas in mediis infidelitatis tenebris furibunda.

Habebat latro crudelitatis impetus repentinos, ac principia ex dirissima orta indole. Nam vel leviter ab aliquo offensus, vel sola offensionis suspicione tactus, repente mactari iubebat. Nihil ei in ore nisi vocabula mortis. Saepe unius ob crimen totam familiam necabat, nec infantibus nec praegnantibus parcens: quinimo saepe totam plateam delebat, ubi ille, a quo offensus fuerat, habitabat, sontem cum insontibus involuens. Aliquando

Ob unum sontem insontes plurimos necabat.

cursorem in Xensi vicinam Provinciam misit: ille regredi ad tyrannum noluit, laetatus plurimum quod eius manus evasisset: ob id totam regionem urbis, in qua habitabat, delevit; et magnam quoque feritati vim intulit, quod cives omnes non eadem poena affecerit. Ubi carnifex, quem forte ob crudelitatem prae reliquis amabat, morbo extinctus fuit, tum de Medico a quo [144]medicinam sumpserat inquirit: quo interempto non contentus, centum eius artis homines carnificis manibus immolavit.

Erat quidem in speciem comis ac suavis erga milites; cum illis ludebat, epulabatur, ac tamquam gregarius colloquebatur: saepe ob bene exhibita militaria exercitia, ipse suis manibus eos sericis ac argento donabat. Non erat hoc illi inutile, nec probrosum: verum et facili de causa crudelissime coram se aliquos ex illis trucidari iubebat; praecipue milites ex Suchuen Provincia;

Odium tyranni in SuchuēSuchuen populos.

cuius populum miro persequebatur odio, quod suspicaretur eum Regia eius potestate non gaudere. Et vix quidquam agebat in publico, quin id ex comoedia in tristissimam catastrophen ac tragoediam desineret: si enim vel male vestitum, vel parum generose ambulantem militem forte videret, morte quamprimum afficiebat. Aliquando militi sericum dono dedit, qui de eius vilitate apud commilitones conquestus est. Id forte audivit explorator (quorum quamplurimos meticulosus tyrannus vbique [145]habebat, qui facta et dicta omnium referebant) a quo admonitus, ipse totam illam legionem,

Legionem militum delet ob unius crimen.

sub cuius vexillo querulus ille miles arma gerebat, coram se trucidari crudelissime iussit. Erat ea legio, ut ferunt, duorum millium.

Habebat in Regia urbe Praefectos Togatos sexcentos,

Praefectos varios necat,

publicis officiis praepositos: ex his post trium annorum spatium vix viginti superfuerunt; omnes levissimis de causis vario mortis genere affecit. Summo militaris Tribunalis Praefecto, quem Pingpu Sinae dicunt, vivo pellem detrahi iussit, quod absque peculiari mandato Philosopho Sinico ad domum suam e Metropoli exeundi potestatem concessisset.

Eunuchorum quinque millia,

et Eunuchos.

quos ex Taimingae Familiae Regulis a se occisis ad proprium admiserat obsequium, trucidari immaniter iussit; quod eorum uni semel accidit, ut non Regis titulo, sed antiquo latronis Changhienchung nomine eum compellaret; perinde quasi iam latro non esset.

Nec idolorum pepercit sacrificulis. [146]Hi, antequam latro Suchuen occupasset, ingentem tumultum, fictis armati criminibus, in Patres, qui incolis Christum annuntiabant, moverunt; quae demum in maiorem Dei gloriam redundavit; ita ut Patribus Iibere divinam rem agere permissum sit. Postquam autem latro Suchuen occupavit, sacrificulus magni nominis, qui turbarum caput ac auctor fuerat, ob quaedam verba quae de tyranno protulit, captus est, ac in Patrum conspectu, qui forte tyranno adstabant, capite truncatus. Didicerant Patres a Christo inimicis benefacere, sed pro illo intercedere non potuerunt; quod latronis insanam iram noverant, quae intercedentes eadem poena, cum eo, pro quo intercedebant, affecisset. Amabat

Tyrannus Patres modo amat, modo necare vult.

quidem dirissimus latro Patres, tamquam doctos ac hospites, ac saepe cum illis colloquebatur, in palatium saepe invitabat; Patres tamen toties ad mortem se vocatos credebant, quam ob praecipitem tyranni iram merito formidabant. Ter morti destinati, ex quarto demum periculo divina quadam manu, ut suo loco videbimus, erepti sunt. [147]Non quievit autem tyrannus unius sacrificuli morte:

Ob unius sacrificuli crimen 20 millia occidit.

undique ad viginti millia conquisitos vario mortis genere ad orcum, cui servierant, misit. Laudabat se ipse coram Patribus, tamquam rem bellam egisset. Hi (dicebat) vobis vitam eripere volebant: sed Tienchu (ita Deum nominant, quod Caeli Dominum significat) me misit, ut pro vobis de his hostibus meritas reposcerem poenas. Saepe etiam cum Patribus de Christiana Religione loquebatur, et tam apposite, ut Christianus videri potuerit. Laudabat ac extollebat Christianam doctrinam, de qua tum a Patribus ore tenus multa audierat, tum ex libris, Sinico idiomate a nostris impressis, legerat. Promittebat, ubi Imperium occupasset, extructurum se Deo templum, sua dignum munificentia: eratque in operibus externis vere splendidus ac magnificus: nihil enim nisi omnino egregium extruxit; sed omnia operariorum sanguine foedabat, quos ubi vel levissimum errorem commisisse deprehendebat, ipso in opere crudeliter necari iubebat.

Ad Boream Suchuen Prouinciae, ubi [148]cum Xensi concurrit, iacet urbs fortissima Hanchung,

HāchungHanchung urbem occupare tentat.

quae ad Xensi pertinet: utriusque Prouinciae clavis dicitur, ob loci praestantiam ac fortitudinem: hanc tyrannus occupare contendit, ut facilius ad reliquas penetraret. Ingentem ergo exercitum anno M.DC.XLV. praemisit, in quo, praeter reliquos, milites erant ad centum et octoginta millia ex Suchuen oriundi. Cum diu urbem frustra obsidione cinxissent, obsessis fortiter ac strenue resistentibus, quadraginta millia ex Suchuen ad urbis Praefectos defecerunt: ita tantus exercitus demum ad tyrannum re infecta redire coactus est. Sed tyrannus ira fremens,

Centum quadraginta millia militum crudelissime necat.

ceteros in fide perstantes ex Suchuen milites (centum erant et quadraginta millia) tamquam rebelles, horribili ferocitate a reliquo exercitu occidi iussit. Quatuor integros dies tenuit haec carnificina: quamplurimis vivis adhuc spirantibus pellis detracta, et relicto annexo capite stramine repleta, atque ita ad civitates vel urbes, ex quibus oriundi erant, transmissa, ut civibus terrorem incuteret: atque hinc in totam Provin[149]ciam, tamquam a se Rege alienam, illud odium concepit, quod vix eadem omnino deleta extinctum est. Plurimi quidem, ob inauditam eius tyrannidem, contra ipsum arma capiebant; qui cum milites non essent, sed solum ex confusa populi turba collecti, sine peritis Ducibus, facile a latrone superabantur: plurimi, iique prudentiores, urbibus relictis, secretiora montium occupabant: hi ex tota fere Provincia soli crudeles tyranni manus evaserunt.

Post haec

Studiosos omnes occidit.

omnes totius Prouinciae studiosos ad Litterarium examen vocat, Praefecturas doctioribus promittit. Has adeo caeca ambitione prosequuntur Sinae, ut tyranni stratagema ac perfidiam ne intellexerint quidem. Adsunt ergo ad decem et octo plus minus millia; quos omnes (ut moris est) in Gymnasium urbis, tam quam ad examen introduxit; ubi captos, a militibus necari crudelissime iussit, asserens eos esse, qui suis sophismatis populum perturbarent, et ad rebellionem provocarent.

Horresco referens tot funera, et no[150]vis tamen obruor. Necdum enim

Infantes necat, ac matronas exponit.

recensui quot ubique passim infantes, pueros, puellas ac matronas, etiam praegnantes interemerit. Quot Praefectorum uxores, vivis adhuc maritis, sed morti destinatis, prius publico exposuerit ludibrio turpissimus aeque ac crudelissimus tyrannus, quam morti victimas immolaret: unde quamplurimae violentas sibi potius manus inferebant, quam ut paterentur honestatis suae publicum hoc et infame detrimentum. Execranda quamplurima huius generis exempla relinquo, ne castis oculis ac mentibus infanda et tacenda subiiciam.

Anno deinceps M.DC.XLVI in Tartaros, quos Xensi Provinciam ingressos audierat, movere coactus est. Quare, ut securior procederet, reliquos omnes Suchuen Provinciae incolas delere decrevit, iis exceptis, qui ad Barrapeliotaeem vergunt, ne exercitibus alimenta deessent: nam per eas terras procedere debebat; ea de causa illorum mortem in aliud tempus distulit. Primum

Sexcenta civium millia Chingtu urbis mactat.

itaque omnes omnis generis ac conditionis in Chingtu [151]Metropolitana urbe cives, ab intromissa exercitus parte vinculis constringi voluit; (sexcenta hominum millia fuisse scribunt) mox ipse per hosce vinctos obequitans transivit, quem lamentabili eiulatu et lacrymis, quibus vel lapidem movissent, Regem ac Dominum compellabant, flexis genibus rogantes, vt innocenti populo suo parceret. Stetit ipse tantillum, natura humana diris visceribus ac crudelitati vim aliquam inferente: mox tamen ad ingenium rediens, Occidite, inquit, Occidite hos rebelles. Quare omnes eodem die extra urbis moenia, spectante ac vidente sanguinolento latrone, trucidati sunt. Patres nostri per id tempus, ut famulis suis subvenirent, tyrannum cum evidenti suo adierunt periculo; a quo tamen, stupentibus omnibus, famulorum vitam obtinuerunt. Iam ligati cum reliquis educebantur: unde divisi Patres, alter una, alius alia urbis porta egressus est, per quas miserabilis populus educebatur veluti ad macellum; atque ita famulos liberarunt: ubi etiam Deo ac Religioni praeclarāpraeclaram navarunt operam, [152]infantes innumeros,

Innocentes baptizantur.

militibus concedentibus, sacra Baptismatis aqua abluentes, qui ex carnificum manibus in Caelum evolaturi erant; atque ita immanis tyranni crudelitas parvulis illis profuit, ut Herodis Innocentibus: magnum plane Divinae praedestinationis testimonium.

Scribunt, tantum sanguinis hic fusum, ut magni Kiang fluminis (quod urbem praeterfluit) aquas auxerit: imo ipsa corpora in flumen proiecta sunt; a quo abrepta, reliquis urbibus ac civitatibus, ne meliora a tyranno sperarent, nuntiabant. Nec diu dilata res est: nam tyrannus, eodem modo undique dimissis exercitibus, reliquarum urbium ac civitatum incolas, quoscumque assequi potuit, occidit: ita totam pene populosissimam Suchuen Provinciam incredibili vastitate corrupit.

His peractis, milites omnes congregavit in campo, quem pro militaribus exercitiis quaelibet urbs in Sinis habet (Kioochang vocant) ubi eos ita est allocutus: Orbis Imperium, expulsis Tartaris, vestra virtute me consecuturum spero: sed expeditiores ac prom[153]ptiores vos volo, quam modo sitis. Ego ipse, ut vobis notum est, sexaginta naves argento plenissimas Kiang fluvio mersi, quod, ubi Imperium occupavero, facile extraham, ut vobis de me bene meritis distribuam (verum dixit de merso argento; sed ut locus lateret, nautas omnes mactaverat:) maius restat itineris nostri impedimentum; mulieres nimirum, quibus vestrum quilibet gravatur. Agite fortiter, Imperio occupato exquisitissimae aliae non deerunt. Exemplo praeibo; quamvis, ut Imperator, legi communi minime obnoxius. His dictis,

Militum mulieres omnes necari iubet.

ex trecentis puellis (quas pulcherrimas ad voluptatem ac servitium sibi elegerat) solas viginti ad trium Reginarum obsequium servat; reliquas omnes ibidem necari iubet. Sequuntur deinceps milites crudelissimi Ducis Imperium ac exemplum, et innumeras innocentes mulieres, tamquam oves, et perinde ac si hostes essent, obtruncant.

Ubi vero homines ex Suchuen Provincia, quos mactaret, non habuit, iram ac odium in urbes ac domos evomuit. Palatium superbissimum, quod [154]sibi extruxerat, incendit:

Palatium ac Chingtu urbem comburit.

quo incendio et pulcherrimam ac amplissimam Chingtu Metropolim etiam vastavit. Arbores omnes, ne cui prodessent, deiecit. Ita (ut dicebat) purgato exercitu tandem processit, et ubicumque transibat, relictos hactenus mortales internecione delebat; omnes nimirum quos ad manus habere poterat. Neque his contentus, quamplurimos etiam ex militibus, quia praecedebant alios, vel tardius sequebantur, levissimas demum ob causas, trucidabat: aegrotos omnes ac debiles etiam ad orcum demittebat, ne (ut ioco ludebat) in mala ac destructa regione miseri remanerent. Crudelissima alia taceo, et ad catastrophen propero.

Vix Xensi Provinciam ingressus erat, quando Tartarorum Dux, Imperatoris patruus, cum quinque Tartarorum millibus adfuit, reliquis copiis subsequentibus. More Tartarico quinque equites praecedebant: Tartari enim semper aliquos praemittunt; qui si bene excipiantur, pro signo submissionis ac pacis habent; si vis aliqua illis inferatur, futurae pugnae signum [155]inde accipiunt. Hos equites prodromos latronis exploratores viderant, et statim adesse denuntiant. Ridet ille exploratores, et num advolarint Tartari, interrogat. Tum temporis homines quamplurimos ante se ligatos habebat, ut occideret; inter quos et duo nostri Patres erant morti destinati, quia in Suchuen redeundi copiam petierant; huius enim Prouinciae ad Christum convertendae curam susceperant: sed inopinata mors latronis eos a praesenti periculo exemit: eodem enim tempore a Ducibus admonetur, Tartaros vere ac pro certo adesse. Quo audito, ipse confestim e tentorio erumpens, ut erat animosus, sine lorica et galea, arrepta lancea, paucis comitatus exit extra castra, ut Tartarorum exploraret adventum. Adsunt reipsa quinque illi Tartari, ac tyrannum invadunt velocissime.

Tyrannus occiditur.

Prima sagitta quam emiserunt, felicissima Tartaris et pluribus aliis fuit, quae latronis dirum cor transfixit, ac illum extinxit, qui omnes necaturus videbatur, et ex vilissima latronis sorte Regis interim titulum violenter assumebat: ita crudelitatis [156]monstrum corruit. Quo proftrato, reliqui simul adsunt Tartari, et facile totum eius exercitum sine Duce fundunt. Milites quamplurimi ad Tartaros deficiunt, alii occiduntur, alii aufugiunt: et mox in Suchuen Provincia

Suchuen Provincia Tartaris subiicitur.

miferae hominum reliquiae, tamquam servatores suos, accipiunt Tartaros: atque ita haec etiam Provincia Tartaris paruit, quae in Occidente ultima Sinarum est, Tibetano Regno vicina.

Stabilitis exinde rebus, ac relictis praesidiis in hac Provincia, ad Peking Regiam reditum parabat Tartarorum Dux; quando Patres nostri, iam liberi, facultatem ab ipso petierunt remanendi in Suchuen. Hanc vero concedere noluit; sed tantos hospites Peking secum ad Imperatorem transire debere dixit; in qua urbe ego ipse eos reliqui anno M.DC.L.

Ceterum ante commemoratus Dux,

Patruus Imperatoris non bene excipitur:

post tantam victoriam, ab Amavango fratre male est exceptus; et ubi triumphum sperabat, mortem invenit. Cum enim longissimo plurium mensium itinere, laborum assidua perpessione, [157]ac continuis molestiis, plures quam pugnando Tartaros amisisset; de regiminis negligentia accusatus, cum laudem se meritum crederet, iram domare non potuit; sed arreptum Tartaricum pileolum in terram (quod summum est indignationis signum) proiecit. Quare destinatus fuit carceri, in quem includi solebant ab Imperatoribus Sinicis quicumque ex Imperiali sanguine delictum aliquod commiserant; vocaturque hic carcer Caociang. Hoc vero probrum ne primus ex Tartaris pateretur,

Seipsum suspendit.

in proprio palatio laqueo prius vitam finivit; meliori dignus fortuna Princeps, quam generofus illius animus ac praeclare gesta facinora merebantur. Non defuere qui hoc ex Amavangi aemulatione ortum affirment; sed credo Amavangum ad haec adductum, quod rebus Tartaricis non parum timeret ab hoc fortissimo, sed praecipitis ingenii fratre.

Atque hic esto narrationis meae finis, qua Bellum Tartaricum breviter descripsi, ad initiūinitium usque anni M.DC.LI. quo tempore ex Sinarum Regno in [158]Europam a Superioribus meis missus discessi. Ex hac porro, si nihil aliud, illud certe mirum et omni observatione dignum apparet, quemadmodum brevi septem annorum spatio Tartari plus terrarum occuparint, quam exercitus integer in longum et latum perambulare possit: duodecim nimirum Imperii Sinarum Provincias, et Coraeam, ac Leaotung ingentes terrarum tractus. Quid vero post haec actum sit, cum in charam mihi Sinam rediero, Deo bene favente, vel cum a Sociis admonitus per litteras fuero, faciam quoque ut Europa huius belli finem non diu desideret.

[159]

APPENDIX.

Postquam typis vulgata prodiit nostra de Tartarico bello Historia, cum Amstelodamo (ubi Atlantem Sinicum quanta potui celeritate ad editionem perduxi) Bruxellas reversus essem, ibi a Romanis nostris ad me transmissas postremas Sinensium litteras, quarum summo tenebar desiderio, accepi. Ex his aliquae in civitate Xanghai provinciae Nanking XIV Novembris anno M.DC.LI. a R.Reverendo P.Patre Francisco Brancato Siculo exaratae erant. Quod autem existimem Europaeis non ingratum me facturum, si privatum nuntium in publicum emitterem; narratiunculam, uti eam excerpsi e litteris, subtexo.

Ad saniorem iam statum Imperium Sinense perductum est, postquam Amavangus,

De quo supra fol.folio82. Amavangus suspectus, post mortem punitus.

adolescentuli Regis patruus ac tutor, e vivis excessit; cuius in occupando alieno Imperio vel ocitati, in retinendo vigilantiae fortu nam tam felicem Tartari debent. Extincti tamen existimatio longe di[160]versa ab auctoritate viventis fuit. Cum enim regnandi potestas omnis eius morte ad nepotem recidisset,

Vide supra fol.folio81.

is nomine Xunchi, etate paene puer, consilio ac prudentia senex, magna omnium OrdinūOrdinum approbatione imperare coepit. Vix inauguratus erat, quando iudicii sui maturitatēmaturitatem cum iustitiae severitate coniunxit: deprehensis enim, quae adhuc latuerant, nefariis Patrui consiliis, occultorumque flagitiorum vestigiis, eorum gravitate sic commotus est, ut demortui Amavangi sepulchrum, superbissimo ornatum cultu, effodi iusserit.

Sinarum religio erga demortuos.

Eo supplicii genere nulla apud Sinas capitalior est poena; ab infixa enim animis religione summam venerationem monumentis defunctorum adhibent. Extractum inde cadaver, primum fustibus, tum virgis everberatum, tandem praeciso capite, extremis reorum probris obiectum est. Ita splendor tumuli in pulverem abiit, et fortuna, quod vivo debuerat, mortuo soluit. In Praefectos quoq;quoque Amavango amicos aut conscios suppliciis actum est: pars interempti, pars dignitatibus exuti. Hos inter varia Colai Fung for[161]tuna fuit, qui summus Tartarici Imperii Praefectus, licet Christianae Religionis exors, Societatis tamen nostrae amicus ac fautor in paucis, mihique probe cognitus fuit: eum, innocentia comperta, pristino loco restituit.

Interea novus Imperator Xunchius,

Tartari Imperatoris nuptiae, et earum ritus.

primo adolescentiae flore pubescens, de fastigii tanti propagatione sollicitus, cogitatas iam nuptias absoluit, et filiam Occidentalis Tartariae Imperatoris sibi connubio adiungit: in quo Europaeorum more agunt Tartari, sponsa e summi generis virginibus ducta: at Sinarum Imperatores, posthabito natalium splendore, ex maximo formosarum numero eminentem forma coniugem legunt, et ne plebeiam quidem respuunt. Postremo certe Sinarum Imperatori uxor fuit, cuius pater stramineis calceis consuendis quaestum fecit. Sic olim Assuerus, ex captiva Reginam habuit: quem morem credibile est vel a Sinis ad Persas, vel ab ipsis Persis ad Sinas olim derivatum. Sed ut ad rem nostram redeam, Xunchii nuptiae pompa tanto Imperio digna celebratae sunt. [162]Nec Sponsae adventanti fastus defuit Nationis ingenio congruens, immensae militum copiae, equorum greges, qui numerari vix poterant: opulentia siquidem Tartarica non tam luxui opportuna, quam bello. Neque supra fidem videtur innumerus equorum modus; equidem apud Sinas agens novi octoginta equorūequorum millia ex Tartaria Occidentali uno commeatu ad Sinas dono deducta. Quae Tartarorum potentia, ut nullis limitibus cohiberi se patitur, ita modo totam Quangtung Provinciam si subegit: ex qua in Quangsi quoque fluminis more inundantes Tartari eam ditioni suae adiunxere. Igitur ex ea profugus cum Eunuchorum principe P'ang Achilleo Christiano Iunglieus Sinarum Rex, ad confinia Tungking substitit, totoq;totoque fere regno exclusus dicitur. R.Reverendus P.Pater Simon de Cunha Lusitanus ex Fokien Provincia in suis scribit, IunglieūIunglieum Regem, continenti omnino relicto, ne in Tartarorum manus incideret, mare petivisse. De Patre nostro Andrea Xaverio Koffler, qui Regem Iunglieum sequebatur, eiusque filium, uxorem, [163]matrem aliosque plurimos Baptismo sacro abluerat, nulla hactenus mentio; adeoque quid de eo actum sit, prorsus ignoratur.

Ceterum dum Quangsi Provinciam C'ung TartarorūTartarorum Regulus domat, Colaus, qui summāsummam Praefecturam gerebat, et Christianus erat, in potestatēpotestatem hostium venit: Tartarus victor, triduo ab omni in eum crudelitate abstinuit, ratus egregii Philosophi animum dignitatibus praemiisque propositis ad obsequium flecti posse. Verum ille fidem olim Regi suo datam vitae praeferens, capite plexus est. Venerationi tamen ac laudi virtus fuit; corpus ab hostibus magnifico tumulo illatum: tametsi enim ad defectionem Sinas invitant Tartari; perseverantes tamen in fide praeconio ac benevolentia prosequuntur. Haec sane etiam ipse viri praestantis amicitiae ac virtutibus debeo, quas et coram in eo veneratus sum, et Sinensis Ecclesia totos viginti annos cum admiratione suspexit. Nomen ei Kiu Thomas, memoria sempiterna dignitissimum. Ex Nanking Provinciae civitato Changcho oriundus fuit. Inter [164]haec ex Suchuen Provincia,

Vide supra fol.folio 152.

quam saevitie ac plurimorum scelerum infamia notus latro. Changhienchungus evastaverat, nuntiatur variis eam bellorum motibus concuti, et quamvis perdomita videretur, novas tamen res turbasque moliri.

Iam et Fokien provincia laborare coepit. Ex eius urbe Changcheu, iam obsessa xxx Martii anno M.DC.LII R.Reverendus P.Pater Petrus Canevari Genuensis scribit,

Litterae postremae.

Quesingum relictis navibus exscensione in continentem facta, omnem late regionem invadere, villas ac civitates nonnullas occupasse, terrorem circumferre; Tartarorum Praefectos praesidiis et munitionibus se continere, certamen detrectare: brevi tamen ex Peking regia sede ingentes copias expectari, iisque facile debellatum iri. Est autēautem Quesingus

Quesingus pirata.

hic Provinciae Fokien infestus, natus patre Iquon, seu Chingchilungo, magnae famae pirata, quem insigui Tartarorum dolo captum fuisse supra narratum est.

Vide supra fol.folio 103. et 106.

Ut vero pertexam ea quae de homine illo audivi postrema nova, cum Europam petiturus apud Hollandos in Batavia nova (ad quam [165]ab illorum epibatis ac militibus quibusdam tamquam captivus deductus fueram) aliquot mensibus versarer; et quae ex quibusdam Sinis ad eamdem Insulam navigio Sinico delatis anno M.DC.LIII. Ianuario mense percepi; nempe ad compescendum Quesingum exercitus Tartarorum numerosos advenisse. Horum Dux calliditate utendum ratus, exiguam suorum manum adversus Quesingum praemittit: mandata addit, ut pugnae sese committant, ac simulata mox fuga ad tutiora festinent. Maxima interim Tartarorum equitum vis profundam vallem a tergo montis interiecti insidet. Tartari, qui pugnam inchoaverant, mox fugam arripiunt; quos dum progressi Sinae sequuntur ac premūtpremunt, et paulatim ardore vincendi longius a littore Chang fluminis, ubi classis stabat, recedunt, repente Tartarorum equitatus cernitur;

Quesingus vincitur..

fit maxima caedes, reditu Sinis ad naves praecluso, ex quibus ad octoginta millia deleta affirmabant, Quesingo suorum interitum ex navi spectante; quem et dixisse aiunt, se adhuc semel fortunam contra [166]Tartaros probaturum; quam si iterum novercam experiatur, tum demum se capillos Tartarorum more abscissurum.

Denique

Religio Christiana.

ut ea quae ad Religionem spectant, atque postremis e Sina litteris accepi dum in Belgio Bruxellae adhuc agerem mense Iunio M.DC.LIV. quam paucissimis attingam; referebant illae, Patres Societatis IESU, a Tartaris benigne ut antea, et melius quoque haberi; liberrimūliberrimum toto Regno exercitium Christianae Catholicae Religionis ab iis permitti, et praeter vetera templa, novis quoque condendis non tantum fieri potestatem, verum et rei non parum in eorum fabricam quibusdam in locis ab iis esse collatum. Adeo quae aliis damno sunt, divina bonitas suis vertit in lucrum. Verum haec et similia fusius enarranda ampliori volumini reservantur, quod ea quae ab anno M.DC.X. (quo suum de Christiana expeditione apud Sinas suscepta ab Societate IESU librum concludit R.Reverendus P.Pater Nicolalus Trigautius) gesta sunt usque ad haec tempora, complectetur. FINIS.

[167]

FACULTAS
R.REVERENDI P.PATRIS PROVINCIALIS.

EGO infrascriptus Societatis IESU per Flandro-Belgicam Praepositus Provincialis, potestate ad hoc mihi facta ab admodum Reverendo P.Patre N. Gosuvino Nickel, Societatis eiusdem Praeposito Generali, do facultatem Balthasari Moreto, Architypographo Regio, typis mandandi librum De Bello Tartarico, editum a R.Reverendo P.Patre Martino Martinio, Provinciae Sinensis Societatis nostrae ad Urbem misso Procuratore. In quorum fidem has manu mea signatas, et sigillo officii mei munitas dedi. Antverpiae XIII. Februarii, M.DC.LIV. Ioannes Baptista Engelgrave.

APPROBATIO
CENSORIS.

HISTORIA haec De bello Tartarico, a R.Reverendo P.Patre Martino Martinio, Societatis IESU, apte concinnata, et in nullo Fidei Catholicae aut bonis moribus dissona, luce publica dignissima est. Actum VI. Martii, M.DC.LIV. Guilielmus Bolognino S.T.L.Sacrae Theologiae Licentiatus Can.Canonicus et Libr.Librorum Censor Antverpiae.

[168]

SUMMA PRIVILEGII.

PHILIPPUS IV Hispaniarum et Indiarum Rex Catholicus, ac Potentissimus Belgarum et Burgundionum Princeps, Diplomate suo sanxit, ne quis De Bello Tartarico Historiam, Auctore R.Reverendo P.Patre Martino Martinio, ex Provincia Sinensi Societatis IESU in Urbem misso Procuratore, praeter Balthasaris Moreti voluntatem ullo modo imprimat, aut alibi terrarum impressam in has Germaniae Inferioris ditiones importet, venalemve habeat. Qui secus faxit, confiscatione librorum, et alia gravi poena multabitur; uti latius patet in litteris datis Bruxella XII. Martii, M.DC.LIV.
Signat
D. Fren

DE BELLO TARTARICO HISTORIA; In qua, quo pacto Tartari hac nostra aetate Sinicum Imperium invaserint, ac fere totum occuparint, narratur; eorumque mores breviter describuntur.

DE BELLO TARTARICO HISTORIA;