Bellum Alexandrinum

Bello Alexandrino conflato Caesar Rhodo atque ex Syria Ciliciaque omnem classem arcessit. Creta sagittarios, equites ab rege Nabataeorum Malcho euocat. Tormenta undique conquiri et frumentum mitti auxilia adduci iubet. Interim munitiones

cotidie operibuscotidie

(cf. BC 3.112.9)

nouis cotidie operibus

(cf. Tac. Hist. 2.76.4)

augentur atque omnes oppidi partes quae minus esse firmae uidentur testudinibus ac musculis

aptantur

(u. BC 3.112.7–9 et cf. Virg. Aen. 3.472)

temptantur

(cf. BC 3.40.1)

alii alia (u. Gaertner-Hausburg 48 n.87)

. Ex aedificiis autem

per foraminaforamina

, quos secutus foramina seclusit Vielhaber ut glossema

in proxima aedificia arietes immittuntur, quantumque aut ruinis deicitur aut per uim recipitur loci

inin

coll. Hirt. 8.27.4

tantum munitiones proferuntur. Nam

[ab] incendio

(cf. 61.3)

incendio

fere tuta est Alexandria quod sine contignatione ac materia sunt aedificia et structurisstructuris acet a fornicibus continentur tectaque sunt rudere aut pauimentis. Caesar maxime studebat ut, quam angustissimam partem oppidi palus a meridie interiecta efficiebat, hanc operibus uineisque agendis ab reliqua parte urbis excluderet, illud

expectans

(cf. BC 3.43.3 et u. Damon 2015b 116 n.32)

spectans

(cf. BC 3.85.2)

primum ut, cum in duas partes esset

urbsubrsurbis

non male (cf. BG 6.43.4 et u. TLL 5.1.1596–1597.25)

diuisa, acies uno consilio atque imperio administraretur, deinde ut laborantibus succurri atque ex altera oppidi parte auxilium ferri posset, in primis uero ut aqua pabuloque abundaret. (Quarum

alterius rei copiam exiguam, alteriusalterius

, qui uerba 4 omisit

nullam omnino facultatem habebat.) Quod utrumque large palus praebere poterat.

Neque uero Alexandrinis in gerendis negotiis cunctatio ulla aut mora inferebatur. Nam in omnes partes per quas fines Aegypti regnumque pertinet legatos conquisitoresque dilectus habendi causa miserant magnumque numerum in oppidum telorum atque tormentorum conuexerant et innumerabilem

multitudinem [armatorum]

(cf. 30.2 de militibus Alexandrinis)

multitudinem[militum] multitudinem

(cf. 21.3 etc.)

adduxerant. Nec minus in urbe maximae armorum erant institutae officinae. Seruos praeterea puberes armauerant, quibus domini locupletiores uictum cotidianum stipendiumque praebebant. Hachucha multitudine disposita munitiones semotarumsemotorum partium tuebantur. Veteranas cohortes

uacuas in celeberrimis urbis locisuacuas

, qui uerba 4 omisit

habebant ut quacumque regione pugnaretur integris uiribus ad auxilium ferendum opponi possent. Omnibus uiis atque angiportis triplicem uallum obduxerant—erat autem quadrato extructus saxo neque minus XL pedes altitudinis habebat—quaeque partes urbis inferiores erant has altissimis turribus denorum tabulatorum munierant. Praeterea alias ambulatorias totidem tabulatorum

confixerant

(cf. BG 3.13.4)

confecerant

teste Oudendorp (cf. 13.4)

confinxerant

coll. Plin. Nat. 10.93

an

contexerant

(cf. BC 2.10.5)?

subiectisque eas rotis funibus iumentisque

obiectisobiectisobiectis

(cf. Prop. 4.11.51)

subiunctis

coll. Col. 6.2.8

adiectis

(cf. 28.3)

obtectis

dubitanter (cf. BC 3.19.7)

nisi mauis

iunctis

(cf. Vitr. 10.2.14)

uel

adiunctis

(cf. Gel. 20.1.28)

derectis plateis in quamcumque erat uisum partem mouebant.

Vrbs fertilissima et copiosissima omnium rerum apparatus suggerebat. Ipsi homines

ingeniosiingeniosissimi

teste Klotz

atque acutissimi quae a

nobis

(cf. 19.6)

nostris

fieri uiderant ea sollertia efficiebant ut nostri illorum opera imitati uiderentur et sua sponte multa reperiebant unoque tempore et nostras munitiones infestabant et suas defendebant. Atque haec principes in consiliis contionibusque agitabant: populum Romanum paulatim in consuetudinem

eius

, quod suspicatur Larsen (‘expectes certe illius’)

regni occupandi uenire; paucis annis

ante A. Gabiniumantea gabinium

uel ante agabinium

ante gabinium

cum exercitu fuisse in Aegypto; Pompeium se ex fuga eodem recepisse; Caesarem uenisse cum copiis, neque morte Pompei quicquam profectum quominus apud se Caesar commoraretur; quem si non expulissent futuram ex regno prouinciam, idque agendum mature; namque eum interclusum tempestatibus propter anni tempus recipere transmarina auxilia non posse.

Interim dissensione orta inter Achillan, qui ueterano exercitui praeerat, et Arsinoen, regis Ptolomaei minorem filiam, ut supra demonstratum est, cum uterque utrique insidiaretur et summam imperi ipse obtinere uellet,

praeoccupat Arsinoe per Ganymeden eunuchum, nutricium suum, atque Achillan

(de usu absoluto u. TLL 10.2.743.7–20)

praeoccupat Arsinoe per Ganymeden eunuchum, nutricium suum, Achillan atque

1879

interficitinterfecit. Hoc occiso sine ullo socio et custode ipsa omne imperium obtinebat. Exercitus Ganymedi traditur. Ishishic suscepto officio largitionem in

militem

(cf. Cic. Man. 39)

milites

(cf. BC 3.112.11)

auget,

reliqua

(cf. BC 2.39.2 etc.)

et reliqua

pari diligentia administrat.

Alexandria est fere tota

suffossa

uel soffossa

soffosa

ut uidetur

fossossafossosa

specusque habet

ad Nilum

(cf. 14.5 et BG 1.1.6 etc., u. TLL 10.1.1809.73–1810.38)

a Nilo

pertinentes quibus aqua in priuatas domos inducitur, quae paulatim

spatio temporisspatio temporis

ut glossema de 6.3 sumptum

liquescit ac subsidit. Hac uti domini aedificiorum atque eorum familiae consuerunt. Nam quae flumine Nilo fertur adeo est limosa ac turbida ut multos uariosque morbos efficiat. Sed ea plebes ac multitudo contenta est necessario, quod fons urbe tota nullus est. Hoc

tamen

, quod suspicatur Larsen (‘fortasse ortum est dittographia ex flumen’)

flumen in ea parte erat urbis quae ab Alexandrinis tenebatur. Quo facto est admonitus Ganymedes posse nostros aqua intercludi. Qui distributi munitionummunitionemmuni tuendarum causa uicatim ex priuatis aedificiis—specibus ac puteis extracta—aqua utebantur.

Hoc probato consilio magnum ac difficile opus aggreditur. Intersaeptis enim specibus atque omnibus urbis partibus exclusis quae ab ipso tenebantur, aquae magnam uim ex mari rotis ac machinationibus exprimere contendit.

Hanc locis

(cf. Hirt. 8.9.1 et Virg. Aen. 7.792)

hanc [e] (uel [ex]) locis

fortasse recte (cf. BG 4.23.3 et Var. LL 5.118)

superioribus fundere in partem Caesaris non

intermittebat

(cf. 37.1)

intermittebant (sc. Alexandrini)

non male (cf. BAfr 26.6 et u. ad 10.2)

. Quam ob causam salsior paulo praeter consuetudinem aqua trahebatur ex proximis aedificiis magnamque hominibus admirationem praebebat quam ob rem id accidisset. Nec satis sibi ipsi credebant, cum se inferiores eiusdem generis ac saporis aqua dicerent uti atque ante consuessent, uulgoque inter se conferebant. Et degustando quantum inter se differrent aquae cognoscebant. Paruo uero temporis spatio haec propior bibi omnino non poterat, illa inferior corruptior iam salsiorque reperiebatur.

Quo facto dubitatione sublata tantus incessit timor ut ad extremum

casum periculi

(cf. Hirt. 8.34.1 et u. TLL 3.582.56–71)

casum

teste Oudendorp (cf. BG 3.5.1)

nisi mauis casum secludere (cf. Liu. 21.34.8 et u. infra)

omnes deducti uiderentur atque alii

morari Caesarem

(cf. BAfr 26.4)

[non] morari Caesarem

coll. 55.2 sensu repugnante

morari Caesarem [rem]

teste Larsen coll. Liu. 40.40.4

dicerent quin naues conscendere iuberetiuberent, alii multo

grauius extimescerent casum

(cf. Cic. Att. 4.3.5)

grauiorem extimescerent casum

(cf. Cic. Ph. 1.13)

grauius extimescerent casum

teste Nipperdey (cf. BG 1.16.6 et u. supra)

grauius extimescerent casurum

coll. 11.2

quod neque celari AlexandriniAlexandrinis possentpossint in apparandaapparenda fuga, cum tam paruo spatio distarent ab ipsis, neque illisilli imminentibus atque insequentibus ullus in naues receptus daretur. Erat autem magna multitudo oppidanorum in parte Caesaris, quam

domiciliis

domicilius

et MT per compendia

domicius

per compendium

ipsorum non mouerat quod ea se fidelem palam nostris esseessent simulabat et desciuisse a suis uidebatur, ut mihiat mihi [si]ut mihi [si] defendendi essent Alexandrini—

neque[quod] neque

(cf. Liu. 42.41.13)

fallaces esse neque temerarii—multaquemulta oratio frustra absumeretur. Cum uero uno tempore et natio eorum et natura cognoscatur aptissimum esse hoc genus ad proditionem dubitare nemo potest.

Caesar suorum timorem consolatione et

rationehortatione

coll. BG 5.4.2 (u. et 9.1)

minuebat. Nam puteis fossis aquam dulcem reperiri posse adfirmabat. Omnia enim litora naturaliter aquae dulcis uenas habere. Quod si alia esset litoris Aegypti natura atque omnium reliquorum, tamen quoniam mare libere tenerent, neque hostes classem haberent,

prohiberi

teste Dübner

prohibere

sese non possepossent quominus cotidie nauibus aquam peterentpetere uel a sinistra parte a

ParatonioParaetonio

fortasse recte (u. Gaertner-Hausburg 78–79 n.16)

promunturio (sc. Chersonenso)

coll. 10.2

ueluel a

teste Andrieu (cf. 74.1)

dextra ab insula, quae diuersae nauigationes numquam uno tempore aduersis uentis praecluderentur. Fugae uero nullum esse consilium non solum iis qui primam dignitatem haberent sed ne iis quidem quiquidem nihil praeterquam de uita cogitarent. Magno negotio impetus hostium

aduersos ex munitionibus sustineri

(sc. impetus); cf. 45.2)

aduersos ex munitionibus sustinere

(sc. nostros; fortasse recte, cf. 20.5)

. Quibus relictis nec loco nec numero pares esse posse. Magnam autem moram et difficultatem ascensum in naues habere praesertim ex scaphis. Summam esse contra in Alexandrinis uelocitatem locorumque et aedificiorum notitiam. Hos praecipue in uictoria insolentes

praecursuros et loca excelsiora atque aedificia occupaturospraecursuros

, qui uerba 6 omisit

. Ita fugafugamtamen fugam nauibusque nostros prohibituros. Proinde eius consilii obliuiscerentur atque omni ratione esse uincendum cogitarent.

Hac oratione apud suos habita atque omnium mentibus excitatis dat centurionibus negotium ut reliquis operibus intermissis ad fodiendos puteos animum conferant neue quam partem nocturni temporis intermittant. Quo suscepto negotio atque omnium animis ad laborem incitatis magna una nocte uis aquae dulcis inuenta est. Ita operosis Alexandrinorum machinationibus maximisque conatibus non longi temporis labore occursum est. Eo biduo legio tricensima septima ex

dediticiis

et Mmr

dediciis

uel deditiis

Pompeianis militibus cum frumento, armis, telis, tormentis imposita in naues a Domitio Caluino ad litora Africae paulo supra Alexandriam delata est.

Haeheaehaec

, quod defendit Landgraf 1891a

naues Euro, qui multos dies continenter flabat, portum capere prohibebantur. Sed loca sunt egregia omni illa regione ad tenendas ancoras. Hi cum diu retinerentur atque aquae inopia premerentur nauigio actuario Caesarem faciunt certiorem.

Caesar ut per se consilium caperet quid faciendum uideretur nauem conscendit atque omnem classem se sequi iussit nullis nostris militibus impositis quod cum longius paulo discederet munitiones

nudarenudari

non male (cf. BG 2.23.4)

nolebat. Cumque ad eum locum

accessissent

(sc. nostri; cf. BG 7.78.4 et u. ad 6.1)

accessisset

(et hic et infra fortasse recte)

qui appellatur Chersonensus aquandique causa remiges in terram exposuissentexposuisset, nonnulli ex eo numero cum longius a nauibus praedatum processissent ab equitibus hostium sunt excepti. Ex his cognouerunt Caesarem ipsum in classe uenisse nec ullos milites in nauibus habere. Qua re comperta magnam sibi facultatem fortunam obtulisse bene gerendae rei crediderunt. Itaque naues omnes quas paratas habuerant ad nauigandum propugnatoribus instruxerunt Caesarique redeunti cum classe occurreruntoccurrerant. Qui duabus de causis eo die dimicare nolebat, quod et nullos milites in nauibus habebat ethabebat post horam decimam diei res agebatur. Nox autem allatura uidebatur maiorem fiduciam illis, qui locorum notitia confidebant: sibi etiam hortandi suos auxilium defuturum quodquo nulla satis idonea esset hortatio quae neque uirtutem posset notare neque inertiam. Quibus de causis naues quas potuit Caesar ad terram detrahit, quem in locum illos

successurossuccessorossuccensures

uel succensores

succensuros

non existimabatestimabatexstimabat.

Erat una nauis Rhodia in dextro Caesaris cornu longe ab reliquis collocata. Hanc conspicati hostes non tenuerunttenuruntteruntterter sese, magnoque impetu IIII ad eam constratae naues et complures apertae contenderunt. Cui coactus est Caesar ferre subsidium ne turpemturpeturpiter in

conspectu [suorum]

(cf. de re BC 1.71.1, de locutione Sen. Dial. 2.11.2)

conspectu hostium

(cf. BG 1.51.1)

conspectu

(cf. BC 2.26.2)

an

conspectu [omnium]

(cf. BG 7.80.5)?

contumeliam acciperet. Quamquam si quid grauius illis accidisset merito casurum iudicabat. Proelium commissum est magna

contentione Rhodiorum

(cf. BC 1.1.1)

contentio nerhodiorumcontentio rodiorum

uel rhodiorum

. Qui cum in omnibus dimicationibus et scientia et uirtute praestitissent tum maxime illo tempore totum onus sustinere non recusabant ne quod suorum culpa detrimentum acceptum uideretur. Ita proelium secundissimum est factum. Capta est una hostium quadriremis, depressa est

altera, duae

(cf. 16.6, 47.2)

altera deindealteraque peritur deindealteraque pertur deindealtera dein duaealtera apertae undecim

dubitanter (u. 11.1)

omnibus epibatis nudatae. Magnamagnae praeterea multitudo in reliquis nauibus propugnatorum est interfecta. Quod nisi nox proelium diremisset tota classe hostium Caesar potitus esset. Hac calamitate perterritis hostibus aduerso uento leniter flante naues onerarias Caesar remulco uictricibus

suis nauibussuis

non male (cf. Liu. 37.24.6)

Alexandriam deducit.

Eo detrimento adeo sunt fracti Alexandrini, cum iam non uirtute propugnatorum sed scientia

classiariorum

et M supra lineam

nauigatorum

se uictos uiderent,

quibusa quibus

(sc. classiariis; cf. Hirt. 8.9.4)

qui (sc. Alexandrini)

, qui Manutium infra sequitur

et [[…]]et

lacunam post uiderent Dauisius 1706, post quibus Nipperdey

superioribus

locistemporibus

dubitanter (cf. BG 7.14.3)

subleuabantur, ut

exuix

(u. 18.1 et cf. BHisp 12.5)

uix ex

(cf. 17.4 et u. infra)

aedificiis defendi possent

quibus et superioribus locis subleuabantur, ut ex aedificiis defendi possentut uix ex aedificiis defendi posse se confiderent, quibus et superioribus locis subleuabantur

et materiam cunctam obicerent, quod nostrae classis oppugnationem etiam ad terram uerebantur. Idem, posteaquam Ganymedes in concilio confirmauitfirmauit sese etut eas quae essent amissaeamissae [naues] restituturumrestiturum et numerum adaucturumadacturum, magna spe et fiducia ueteres reficere naues accuratiusque huic rei studere atque inseruire instituerunt. Ac tametsi amplius CXex nauibus longis in portu naualibusque

miserant

(simplex post compositum)

amiserant

non tamentamen

(non post cogitationem suppleuit Tc)

reparandae classis cogitationem deposuerunt. Videbant enim non auxilia

Caesaris

(cf. BC 3.23.2)

Caesari

, non commeatus supportari posse si classe ipsi ualerent. Praeterea

nautici

(cf. 16.5)

nautici

ut glossema

homines urbis et

regionisreligiones

uel religionis

maritimaemaritimae [periti]

dubitanter (cf. BC 1.48.7)

cotidianoque usu a pueris exercitati ad naturalenaturalem ac domesticum bonum refugere cupiebant et quantum paruulis nauigiis profecissent sentiebant. Itaque omni studio ad parandam classem incubuerunt.

Erant omnibus ostiis Nili custodiae exigendi portorii causa dispositae, naues ueteres erant in occultis regiae naualibus, quibus multis annis ad nauigandum non erant usi. Has reficiebant, illas Alexandriam reuocabant. Deerant remi. Porticus gymnasia publica aedificia detegebant, asseres remorum usum obtinebant. Aliud naturalis sollertia, aliud urbis copia sumministrabat. Postremo non longam nauigationem parabant sed praesentis temporis necessitati seruiebant et in ipso portu confligendum uidebant. Itaque paucis diebus contra omnium opinionem quadriremes XXII, quinqueremes V confecerunt. Ad has minores apertasque complures adiecerunt et in portu periclitati remigio quid quaeque earum efficere posset idoneos milites imposuerunt seque ad confligendum omnibus rebus parauerunt. Caesar Rhodias naues VIIII habebat—nam

X

(i.e., decem)

[de] X

dubitanter (u. TLL 5.1.58.74-59.28)

missis una in

cursu litore

(cf. BG 4.23.6)

cursu [sub] litore

coll. BG 5.57.3

cursu litore

Aegyptio

defecerat

(cf. Verg. Aen. 6.354 et BC 3.2.3)

decesserat

coll. BC 3.112.3 (sed u. Dauisium)

desederat

teste Larsen (cf. Sen. Nat. 6.6.4)

—Ponticas VIII,

Lycias

(u. Mitchell 234–37)

[Syrias […]Ci]licias

coll. 1.1

V, ex Asia XII. Ex his erant quinqueremes

etVI

numeros alios alii

quadriremes X, reliquae infra hanc magnitudinem et pleraeque apertae. Tamen uirtute militum confisus cognitis hostium copiis se ad dimicandum parabat.

Postquam eo uentum est ut sibi uterque eorumuterque confideret Caesar Pharon classe circumuehitur aduersasque naues hostibus constituit. In dextro cornu

Rhodios

(sc. e.g. classiarios; u. et ad 15.6 infra)

Rhodias

collocat, in sinistro PonticosPonticas. Inter hoshas spatium CCCC passuum relinquitreliquit, quod satis esse ad explicandas naues uidebatur. Post hunc ordinem reliquas naues subsidio distribuit. Quae quamque earum sequatur et cui subueniat constituit atque imperat. Non dubitanter Alexandrini classem producunt atque instruunt. In fronte collocant XXII, reliquas subsidiarias in secundo ordine constituunt. Magnum praeterea numerum minorum nauigiorum et scapharum producunt cum malleolis ignibusque, si quid ipsa multitudo et clamor et flamma nostris terroris adferre possent. Erant inter duas classes uada transitu angusto, quae pertinent ad regionem

Africae. (Sic enim praedicant, partem esse Alexandriae dimidiam Africae.)Africae

, qui uerba 8 omisit

Satisque diu inter ipsos est exspectatum ab utris transeundi fieret initium, propterea quod iieieiset qui intrassent et ad explicandam classem et ad receptum, si durior accidisset casus, impeditioresexpeditiores fore uidebantur.

Rhodiis nauibus praeerat Euphranor, animi magnitudine ac uirtute magis cum nostris hominibus quam cum Graecis comparandus. Hic ob notissimam scientiam atque animi magnitudinem delectus est ab Rhodiis qui imperium classis obtineret. Qui ubi

Caesaris [moram]

(cf. 2.1)

Caesaris [dubitationem] aut [dubitare] Caesarem

(cf. 7.1 et BG 1.41.3)

Caesaris [cunctationem]

coll. BG 3.18.6, 3.24.5

Caesaris [consilium]

dubitanter (cf. BC 3.78.5)

cessari

feliciter (cf. Liu. 31.12.1)

animaduertit ‘Videris mihi,’ inquit ‘Caesar, uereri si haec uada primis nauibus intraris ne prius dimicare cogaris quam reliquam classem potueris explicare. Nobis rem committe. Nos proelium sustinebimus—neque tuum iudicium fallemus—dum reliqui subsequantur. Hos quidem diutius in nostro conspectu gloriari magno nobis et dedecori et dolori est.’ Caesar illum adhortatus atque omnibus laudibus prosecutus dat signum

pugnae

(cf. BG 7.62.2)

pugnapugnandi

(cf. 45.3)

.

Progressis ultra uadum IIII, Rhodias

(cf. BC 2.19.4 deductis tribus ... cohortes)

progressas ultra uadum IIII Rhodias

an

progressis ultra uadum Rhodiis, IIII

(cf. 14.1 et illi infra)?

naues circumsistunt Alexandrini atque in eas impetum faciunt. Sustinent

illi

(u. et ad 14.1)

illae

dubitanter

atque arte sollertiaque seartes sollertia quaesserate solertia quae serate solertiaque se explicant. Ac tantum doctrina potuit ut in dispari numero nulla transuersa hosti obiceretur, nullius

remi detergerentur

(cf. BC 1.58.1)

remi detegerenturremi detererentur

teste scholio

rem’ detergerent

, sed semper uenientibus aduersae occurrerent. Interim sunt reliquae subsecutae. Tum necessario discessum ab arte est propter angustias loci, atque omne certamen in uirtute constitit. Neque uero Alexandriae fuit quisquam aut nostrorum aut oppidanorum

[nisi] qui

coll. BG 1.30.5

qui[praeter eos] qui

129 coll. BC 3.81.2

aut in opere aut

in pugna occupatum animum haberent

(cf. Cic. Inu. 1.31)

inpugnatioccupatum animum haberentin pugna occupatum animum haberetpugna haberet occupatum animumpugna occupatum animum haberetoppugnatione occupatum animum haberent

coll. 12.1

quinqui in altissima tecta

peteret atque ex omni

prospectu locum spectaculo

(u. TLL 10.2.2206.27–41 et cf. Liu. 23.47.3)

prospectu locum spectaculoqueprospectaculo cum spectaculo

(deest S)

prospectaculo spectaculumprospectu illorum (sc. pugnantium) spectacula

coll. Ou. Met. 7.780 etc.

caperet precibusque et uotis uictoriam suis ab dis immortalibus exposceret

uocibus hic et illic leuiter mutatis (u. infra)

peteret

, qui uerba 16 omisit

.

Minime autem

par erat

(inter par et at non legitur Tac)

pareatappareat

proeli certamen. Nostris enim

pulsis

(cf. BG 1.46.3)

pulsis

uoce uictis infra seruata

paucis

(u. 16.2)

prorsus

(cf. Quint. 12.9.9)

neque terra neque mari effugium

dabatur uictis

(cf. 17.4 et 60.2)

dabatur uictis

teste Oudendorp uoce pulsis supra seruata

dabatur ullum

, omniaque uictoribus erant futura in incerto.

Illi si superassent nauibus omnia tenerent

(cf. Hirt. 8.33.1 possent, 8.39.4 uererentur, BC 3.111.4 haberent et u. ad 16.2 esset)

[cum] illi si superassent nauibus omnia tenerent

(cf. 69.3)

, si inferiores fuissent reliquam tamen fortunam periclitarentur. Simul illud graue ac miserum uidebatur perpaucos de

summa [exercitus]

(cf. BG 6.34.3, BC 1.67.5)

summasumma rerum

teste Klotz (cf. BC 2.30.1)

summa re

(cf. Quint. Decl. min. 343.9)

ac de salute omnium decertare. Quorum si quiquis aut animo aut uirtute

cessissetcecidisset

Manutium infra sequens coll. Cic. Fam. 6.1.4

reliquis etiam

esset

(u. ad 16.1)

esse

cauendumcedendum

testibus Gaertner-Hausburg 126 n.198

cadendum

, quibus pro se pugnandi facultas non fuisset. Haec superioribus diebussuperioribus saepenumero Caesar suis exposuerat ut hoc maiore animo contenderent quod omnium salutem sibi commendatam uiderent. Eadem suum quisque contubernalem amicum notum prosequens erat obtestatus: ne suam atque omnium falleret opinionem, quorum iudicio delectus ad pugnam proficisceretur. Itaque hoc animo est decertatum ut neque maritimis nauticisque sollertia atque ars praesidium ferret neque numero nauium praestantibus multitudo prodesset neque

electi

(cf. BHisp 15.2 et u. 13.4 idoneos)

flectiflexi

teste Andrieu

ad uirtutem e tanta multitudine uiri uirtutiuirtuteuirtutis nostrorum possent adaequareadaequarent. Capitur hoc proelio quinqueremis una et biremis cum defensoribus remigibusque, et deprimuntur tres nostris incolumibus omnibus. Reliquae propinquam fugam ad oppidum capiunt. Quas protexerunt ex molibus atque aedificiis imminentibus et nostros adire propius prohibuerunt.

Hoc ne sibi saepius accidere posset, omni ratione Caesar contendendum existimauit ut insulam molemque ad insulam pertinentem in suam redigeret potestatem. Perfectis enim magna ex parte munitionibus in oppido,

[et hanc] et illam urbe(m)

et illa in urbeet illa in urbemet illam (sc. insulam) et urbem

(u. BC 3.112.6)

et insulam et urbemetiam illa (sc. mole) urbemet illa (sc. insulam molemque) et urbem

teste Klotz (cf. 24.4 illa et BG 1.27.4 ea)

uno tempore temptari posse confidebat. Quo capto consilio cohortes X et leuis armaturae electos

quosque

(cf. BC 3.103.1)

quos

, quod defendit Andrieu coll. 77.2

idoneos ex equitibus Gallis arbitrabatur in nauigia minora scaphasque imponit.

In alteramalteramalteramque

(u. et infra)

et alteram

insulae

partem [[…]]

, quam lacunam e.g. [pedestres copias exponit, alteram partem] suppleuerimus

partem

distinendae manus causa constratisconstractiscontractis nauibus aggreditur

praemiis

(u. et supra)

praemiisque

magnis propositis qui primus insulam cepisset. Ac primo impetum nostrorum

pariter

(sc. in litore et angustiis; cf. BC 3.52.1)

Pharitae

sustinuerunt. Vno enim tempore et ex tectis aedificiorum propugnabant et litora armati defendebant,

quo

(cf. BG 2.16.5)

qua

fortasse recte (cf. 19.4)

propter asperitatem loci non facilis nostris aditus dabatur, et scaphis nauibusque longis

VV

coll. 13.4 et 16.7

utrinque

1879 coll. 17.3

an

Alexandrini

(u. et infra)?

mobiliter et scienter angustias loci tuebantur. Sed ubi primum locis cognitis uadisque pertemptatis pauci nostri in

litore constiterunt atque hos sunt alii subsecuti

constanterque

teste Klotz (cf. 36.2)

constantemque

(deest S)

in eos qui in litore

uocibus hic et illic leuiter mutatis (u. infra)

litore

, qui uerba 12 omisit

aequo institerant impetum fecerunt omnes Pharitae terga uerterunt.

His pulsis [[…]]

quam lacunam Larsen [nautae] uel [milites] suppleuerit

his pulsishii pulsi

nisi mauis

his pulsis [Alexandrini]

(cf. 15.5 et u. supra)

uel

his pulsis [illi]

(cf. Sen. Contr. 1.8.11)

custodia portus relicta naues ad litora et uicum applicarunt seque ex nauibus ad tuenda aedificia eiecerunt.

Neque uero

diutius ea munitione

(cf. BG 2.30.2)

diutius ex munitioneex munitionibus diutius

se continere potuerunt etsi erat non dissimile atque Alexandriae genus aedificiorum, ut minora maioribusminoribus conferantur, turresque editae et coniunctae muri locum obtinebant, neque nostri aut scalis

aut cratibus autaut

, qui uerba 2 omisit

reliquis rebus parati uenerant ad oppugnandum. Sed terror hominibus mentem consiliumque eripit et membra debilitat. Vt tum accidit. Qui se in aequo loco ac plano pares esse confidebant idem perterriti fuga suorum et caede paucorum XXX pedum altitudine in aedificiis consistere ausi non sunt seque per molem in mare praecipitauerunt et

DCCCDCCCC

, quem numerum defendit Schiller 1890a coll. BC 3.112.2

passuum interuallum ad oppidum enatauerunt.

Multi tamen ex his capti interfectique sunt, sed numerus captiuorum omnino fuit VI milium

uocibus hic et illic leuiter mutatis; ex his omisit U

oppidum

, qui uerba 15 omisit

.

Caesar praeda militibus concessa aedificia diripi iussit castellumque ad pontem qui

propior

(cf. 73.1)

prior

erat Pharo communiuit atque ibi praesidium posuit. Hunc fuga Pharitae reliquerant,

certiorem

(cf. Fron. Aq. 2 et u. TLL 3.924.52–68)

fortiorem

, quod defendit Fleischer coll. 66.2

artiorem

coll. 19.3 angustiae loci

inferiorem

(cf. 6.2)

ulteriorem

(cf. BC 1.40.3)

illum propioremque oppido Alexandrini tuebantur. Sed eum postero die

simili ratione aggreditur quod his

(cf. BG 1.28.4)

simili ratione aggreditur his

(cf. BG 7.4.1)

obtentis duobus

omnem nauigiorum excursumomnes nauigiorum excursus

(u. et infra)

et repentina latrocinia sublatumsublatusublatamsublata iri

uidebat

(cf. BG 7.27.1)

uidebatur

(cf. BC 1.69.1 et 2.13.4)

uidebantur

, quod defendit Landgraf 1888 (u. et supra)

. Iamque eos qui praesidio eum locum tenebant tormentis ex nauibus sagittisque depulerat atque in oppidum redegerat et cohortium trium instar in terram exposuerat. (Non enim plures consistere angustiae loci patiebantur. Reliquae copiae in nauibus stationem obtinebant.) Quo facto imperat pontem aduersus hostem praeuallari et qua exitus nauibus erat fornice extructo quo pons sustinebatur lapidibus oppleri atque obstrui. Quorum altero opere effecto, ut nulla omnino scapha egredi posset, altero instituto omnes Alexandrinorum copiae ex oppido se eiecerunt et contra munitiones pontis latiore loco constiterunt. Eodemque tempore quae consueuerant nauigia per pontes ad incendia onerariarum emittere ad molem constituerunt. Pugnabaturconstitueruntdeest S 19.6 pugnabatur – 24.2 ad a

nobis

(cf. 3.1)

nostris

ex ponte

ex mole

(de anaphora cf. 20.3)

[et] ex mole

(cf. BC 3.6.1)

et mole

, ab illis ex area quae erat aduersus pontem et ex nauibus contra molem.

In his rebus occupato Caesare militesque hortante remigum magnus numerus et classiariorum ex longis nauibus nostris in molem se eiecit. Pars eorum studio spectandi ferebatur, pars etiam cupiditate pugnandi. Hi primum nauigia hostium lapidibus ac fundis a mole repellebant ac multum proficere multitudine telorum uidebantur. Sed postquam ultra eum locum ab latere eorum aperto ausi sunt egredi ex nauibus Alexandrini pauci, ut sine signis certisque ordinibus

sine ratione

(de anaphora cf. 19.6)

[et] sine ratione

(cf. BG 7.52.2)

sine ratione

ut glossema ad temere pertinens

prodierant sic temere in naues refugere coeperuntreceperuntfugere coeperuntprofugere coeperunt. Quorum fuga incitati Alexandrini plures ex nauibus egrediebantur nostrosque

acrius perturbatos insequebantur

(cf. Liu. 8.8.13 et, de aduerbio, Hirt. 8.35.5)

acrius perturbantes insequebantur

(cf. 75.2 et, de aduerbio, Tac. Ann. 4.67.3) (deest S)

perturbatos acrius insequebantur

fortasse recte (cf. Hirt. 8.10.2)

nisi mauis

perturbatos

ut glossema de 20.5 sumptum

. Simul qui in nauibus longis remanserant scalas rapere nauesque a terra repellere properabant ne hostes nauibus potirentur. Quibus omnibus rebus perturbati milites nostri cohortium trium quae in ponte ac prima mole constiterant, cum post se clamorem exaudirent, fugam suorum uiderent, magnam uim telorum aduersi sustinerent, ueriti ne ab tergo circumuenirentur et discessu nauium omnino reditu intercluderentur munitionem in

ponte

teste Oudendorp (cf. 2.2)

pontem

institutam reliquerunt et magno cursu incitati ad naues contenderunt. Quorum pars proximas nacta naues

multitudine hominum atque onere

(an secludendum ut glossema de BC 2.43.4 sumptum?)

depressa est, pars resistens et dubitans quid esset capiendum consili ab Alexandrinis interfecta est. Nonnulli feliciore exitu expeditas ad ancoram naues consecuti incolumes discesserunt, pauci

alleuatisalleuati

, quod defendit Madvig ‘alleuati ipsi scutis ligneis homines’; u. Amm. 24.6.7, cf. Curt. 9.9.22 et, de uerborum ordine, BC 1.45.2)

scutis et

animo ad conandum nisi

(cf. Quint. Decl. min. 266.9)

an

animo ad conandum incumbentes

(cf. 12.4)?

uocibus hic et illic leuiter mutatis (u. infra)

alleuatis scutis et animo ad conandum nisi

1879 (‘romanhafte’)

ad proxima nauigia adnatarunt.

Caesar quoad potuit cohortando suos ad pontem ac munitiones

continere

(cf. BC 3.58.1)

contendere

eodem in periculo uersatus est. Postquam uniuersos cedere animaduertit in suum nauigium se recepit. Quo multitudo hominum insecuta cum irrumperet neque administrandi neque repellendi a terra facultas daretur, fore quod accidit suspicatus sese ex nauigio eiecit atque ad eas quae longius constiterant naues adnatauit. Hinc suis laborantibus subsidio scaphas mittens nonnullos conseruauit. Nauigium quidem eius multitudine depressum militum una cum hominibus interiit. Hoc proelio desiderati sunt ex numero legionariorum militum circiter CCCC et

paulo [ultra]

(cf. BC 3.66.4)

paulo

eum numerum classiarii et remiges. Alexandrini eo loco castellum magnis munitionibus multisque tormentis confirmarunt atque egestis ex mari lapidibus libere sunt usi postea ad mittenda nauigia.

Hoc detrimento milites nostri tantum

afuerunt

uel affuerunt

fueruntafuit

(cf. Suet. Tib. 50.1)

ut perturbarentur ut incensi atque incitati magnas accessionesaccensiones fecerint in operibus hostium expugnandis. In proeliis cotidianis, quandocumque fors obtulerat, procurrentibus et erumpentibus Alexandrinis,

manum [[…]]

, qui lacunam alteram ante et statuit

manum[[…]] manum

comprehendi

multummultum

an

munitionum

(cf. 1.2)? nisi mauis lacunam alteram ante operibus statuere

operibus et ardentibus studiis militum. Nec diuulgata Caesaris hortatio subsequi legionum aut laborem aut pugnandi poterat cupiditatem, ut magis deterrendi et continendi a periculosissimis essent dimicationibus quam incitandi ad pugnandum.

Alexandrini cum Romanos et secundis rebus confirmari et aduersis incitari uiderent neque ullum belli

tertium

(cf. Lucr. 1.445–46)

tertium

casum nossent quoqui possent esse firmiores, ut coniectura consequi possumus, aut admoniti a regis amicis qui in Caesaris erant praesidiis aut suo priore consilio per occultos nuntios

regi

(cf. Hirt. 8.21.1 etc.)

regis

probato legatos ad Caesarem miserunt ut dimitteret regem transireque ad suos pateretur: paratam enim omnem multitudinem esse, confectam taedio puellae, fiduciario regno, dominatione crudelissima Ganymedis, facere id quod rex imperasset; quo si auctore in Caesaris fidem amicitiamque uenturi essent nullius periculi timorem multitudini fore impedimento quo minus se dederent.

Caesar etsi fallacem gentem semperque alia cogitantem alia simulantem bene cognitam habebat tamen petentibus dare ueniam utile esse

statuit

et M supra lineam

constituit

quod, si

quo pacto sentirent

(cf. Cic. Att. 1.12.2; de numero u. infra)

quo facto sentiret profecto sentirent

1879 coll. Hirt. 8.21.2

ea quae

postularent

(u. 23.1 miserunt)

postularet (sc. rex)

uix recte

, mansurum in fide dimissum regem credebat, sin, id quod magis illorum naturae conueniebat, ducem ad bellum gerendum regem habere uellent, splendidius atque honestius se contra regem quam contra conuenarum ac fugitiuorum manum bellum essebellum essetbellum gesturum. Itaque regem cohortatus ut consuleret regno paterno, parceretparceret et et praeclarissimae patriae, quae turpibus incendiis et ruinis esset deformata, ciues suos primum ad sanitatem reuocaret, deinde conseruaret, fidem populo Romano sibique praestaret, cum ipse tantum ei crederet ut

ad hosteshostes

u. ad 19.6

armatos eum mitteret, dextra dextram tenens dimittere coepit

adulta iam aetate puerum

an secludendum ut glossema (u. BC 3.104.1, 108.1, App. BC 2.354 et ad 7.2)?

. At regius animus disciplinis fallacissimis eruditus, ne a gentis suae moribus degeneraret, flens orare

contra Caesarem

(cf. 37.2 etc.)

contra Caesarem

(ex 24.5? cf. BG 5.27.7)

an

Caesarem contra

(cf. 60.3)?

coepit ne se dimitteret: non enim sibi regnum ipsum conspectu Caesaris esse iucundius. Compressis pueri lacrimis Caesar ipse commotus celeriter, si

illa

(cf. 24.1)

ita

coll. Cic. Luc. 63

sentiret, fore eum secum adfirmans ad suos dimisit. Ille,

ut ex carceribus in liberum cursum emissus

(cf. Cic. Amic. 101)

ut [equus] ex carceribus in liberum cursum emissus

1879

, adeo contra Caesarem acriter bellum gerere coepit ut lacrimas quas in colloquio proiecerat gaudio uideretur profudisse. Accidisse hoc complures Caesaris legati, amici, centuriones militesque laetabantur quod nimia bonitas eius fallaciis pueri elusa esset. Quasi uero id Caesar bonitate tantum adductus ac non prudentissimo consilio fecisset.

Cum duce assumpto Alexandrini nihilo se firmiores factos aut languidiores Romanos animaduerterent eludentibusque militibus regis aetatem atque infirmitatem magnum dolorem acciperent neque se quicquam proficere uiderent, rumoresque existerent magna

Caesaris praesidia

(cf. 23.1)

Caesar praesidiaCaesari praesidia

an

Caesaris auxilia

(u. 1.1)?

terrestri

itinere [ex]

(cf. BC 3.107.1)

itinere

Syria

CiliciaqueCiliaque

uel Cyliaque

adduci—quod nondum auditum Caesari erat—,

commeatumcommeatumque[audendum aliquid] commeatumque

dubitanter (cf. Liu. 41.19.7)

qui mari nostris supportabatur intercipere statuerunt. Itaque expeditis nauigiis locis idoneis ad Canopum in statione dispositis nauibus insidiabantur nostris

commeatu

(cf. BC 2.32.12)

commeatumcommeatibus

(cf. BG 3.23.6)

commeatuque

(de casu datiuo u. Gel. 4.16.8)

commeatucommeatu [onustis]

(cf. BC 3.23.2)

[et Caesarem prohibebant] commeatu

coll. BC 3.111.4

[nostra] signa (uel [nostros] ignes) imitati

coll. Dio 42.40.6

alii alia

. Quod ubi Caesari nuntiatum est

uniuersam

1879 ex compendio (cf. BAfr 62.5)

unamnamsuam

(cf. 45.1)

classem iubet expediri atque instrui. Praeficitpraefecit huic Tiberium Neronem. Proficiscuntur in ea classe Rhodiae naues atque in iis Euphranor, sine quo nulla umquam dimicatio

maritima

(cf. 46.1 et Cic. Ver. 2.5.136)

mari inita

(cf. Sempronius Asellio FRHist F2)

maritima [[…]]

, qui [suscipi posse uidebatur] suppleuerit (cf. Hirt. 8.10.1)

—nulla etiam parum[impar] (sc. dimicatio) parum feliciter—confecta erat. At fortuna, quae plerumque eos quos plurimis beneficiis ornauit ad duriorem casum reseruat, superiorum temporum dissimilis Euphranorem prosequebatur. Nam cum ad Canopum uentum esset instructaque utrimque classis

conflixissetesset conflixissetconstitisset

15 coll. 21.2

et sua consuetudine Euphranor primus proelium commisisset et

quadriremem

(de corruptela u. ad 31.1 et BC 3.111.3)

illi triremem

, quod defendit Madvig (‘significatur: et illico triremem’) sed u. TLL 7.1.368.9–22

illic triremem

hostium

perforasset ac demersisset

teste Oudendorp (sc. Euphranor)

perforassent ac demersissent

(sc. illi; u. supra)

, proximam longius insecutus parum celeriter insequentibus reliquis

circumuentus

(cf. 55.3)

circumuentus est

(cf. 28.2)

ab Alexandrinis. Cui subsidium nemo tulit siue quod in ipso satis praesidi pro uirtute ac felicitate eius putarent esse siue quod ipsi sibi timebant.

Ita qui

teste Nipperdey (cf. Cic. Tusc. 1.13)

itaqueitaque qui

teste Oudendorp (cf. Cic. Ver. 2.3.85)

unus ex omnibus eo proelio bene rem gessit solus cum sua quadriremi uictrice periit.

Sub idem tempus Mithridates Pergamenus, magnae nobilitatis domi scientiaeque in bello et uirtutis, fidei dignitatisque in amicitia Caesaris, missusmissis in Syriam Ciliciamque initio belli Alexandrini ad auxilia arcessenda,

cum magnis copiismagnas copiascum magnis copiis

(u. et infra)

, quas celeriter et propensissima ciuitatium uoluntate et sua diligentia confecerat, itinere pedestri, quo coniungitur Aegyptus Syriae—

Pelusium adducit

(de anacolutho u. Landgraf 1891b, 8; de tempore cf. 61.4)

Pelusium adduxit

(cf. 43.4)

Pelusium aduenit

(cf. Liu. 42.56.3)

ad Pelusium uēnit

(cf. 57.6)

Pelusium accedit

coll. 56.6

Pelusium adductis

(u. et supra)

[[…]] adducit

, quae uel [tres legiones] (u. BC 3.107.1 et cf. 3.4.3) uel [eas] suppleuerit

alii alia

.

Idque

(cf. 3.4)

idque quodquod

8 coll. 36.3

oppidum firmo praesidio occupatum

Achillaeachilae

uel acchillae

achiliae

an secludendum ut glossema?

propter opportunitatem loci (namque tota Aegyptus maritimo accessu Pharo, pedestri Pelusio uelut claustris munita existimatur), repente magnis circumdatum copiis,

multiplici praesidio pertinaciter propugnantibus

(cf. Ciris 85 et u. TLL 8.1592.48–60 ‘spectat ad quantitatem’; de constructione ad sensum u. Landgraf 1888 et ad BC 3.78.4)

, et copiarum magnitudine, quas integras uulneratis defessisque subiciebat, et perseuerantia constantiaque oppugnandi quo die est aggressus in suam redegit potestatem praesidiumque

ibi suum

et Mmr

suum ibi

collocauit. Inde re bene gesta Alexandriam ad Caesarem contendit. Omnesque eas regiones per quas iter faciebat auctoritate ea quae plerumque adest uictori

pacarat

teste Oudendorp (cf. BG 3.11.5)

placarat

(cf. BG 6.16.3)

placaret

atque in amicitiam Caesaris redegerat.

Locus est fere regionum illarum nobilissimus non ita longe ab Alexandria, qui nominatur Delta. Quod nomen a similitudine litterae cepit. Nam pars quaedam fluminis Nili deriuata inter seinter se duobus itineribus

paulatim medium

(cf. BG 3.19.1)

paulatim [latius] medium

(cf. BG 7.73.5 et u. TLL 10.1.8.63–77)

[maius] paulatim medium

(cf. Curt. 8.1.30)

inter se spatium relinquens diuersissimo ad litus interuallo a mari coniungitur. Cui loco cum appropinquare Mithridaten rex cognouisset et transeundum ei

flumen

(sc. Nilum prope Memphin? u. 27.4–6 et Jos. BJ 1.187–92, cuius tamen narratio ualde differt; sc. illud angustum? u. 29.1 et Graindor, qui confert Jos. AJ 14.133; sc. ad ostium Pelusiacum fluens? Stoffel 2.63–64)

sciret magnas aduersus eum copias misit, quibus uel superari delerique Mithridaten uel sine dubio retineri posse credebat. Quem ad modum autem optabat eum uinci, sic satis habebat

interclusum a Caesare a seinterclusum a caesare seinterclusum a Caesare a se

, qui tamen a se interclusum a Caesare malit, et Jurinius ut dittographia (‘cum rex ipse cum iis copiis non esset’)

retineri. Quae primae copiae flumen a Delta transire et Mithridati occurrere potuerunt proelium commiserunt festinantes praeripere subsequentibus uictoriae societatem. Quorum impetum

Mithridates magna cum prudentia

et T supra lineam

mithridates magna cum potentiamagna cum prudentia mithridates

feliciter

Mithridates magna cum prudentia

, qui et constantiaque et Alexandrinorum imprudentia secluserit ut glossema

constantiaque [uirtutum et Alexandrinorum imprudentia] consuetudine

dubitanter

constantiaque uirtutum et Alexandrinorum imprudentia consuetudineconsuetudine

qui uerba 5 omisit

constantiaque uirtutum et Alexandrinorum imprudentia consuetudineconstantiaque militum et Alexandrinorum imprudentia consuetudine

teste Ciacconio

constantiaque uirtutis tum Alexandrinorum imprudentia

qui magna supra secluserit

constantiaque uirtutum et Alexandrinorum imprudentia

post facta transposuerit

nostra castris uallatis sustinuit. Cum uero

incaute

(cf. Liu. 7.15.9)

caute

atque insolenter succedere eos munitionibus uideret eruptione undique facta magnum numerum eorum interfecit. Quod nisi locorum notitia reliqui se texissent partimque in naues quibus flumen transierant recepissent funditus deleti essent. Qui ut paulum ab illo timore se recrearunt

adiuncti iisadiuncti his

(cf. BC 2.6.3)

adiunctis (h)iis

(cf. 42.3 etc.)

qui subsequebantur rursus oppugnare Mithridaten coeperunt.

Mittitur a Mithridate nuntius Caesari qui rem gestam perferret. Cognoscit ex suis eadem haec accidisse rex. Ita paene sub idem tempus et rex ad opprimendum Mithridaten proficiscitur et Caesar ad recipiendum. Celeriore fluminis Nili nauigatione rex est usus, in

quo

teste Oudendorp

qua

magnam et paratam classem habebat. Caesar eodem itinere uti noluit ne nauibus in flumine dimicaret, sed circumuectuscircum euectuscircumuectus est eo mari quod Africae partis esse dicitur, sicuti supra demonstrauimus, prius tamen regis copiis occurrit quam is Mithridaten aggredi posset eumque ad se uictorem incolumi exercitu recepit. Considerat cum copiis rexL exex loco natura munito, quod erat ipse excelsior planitie ex omnibus partibus subiecta. Tribus autem ex lateribus

uariis generum

, quod defendit Löfstedt (cf. Cic. Font. 13 uarietate generum)

uariis genere

teste Andrieu (cf. BC 3.110.12 et Liu. 22.36.1)

uarii generis

(cf. BC 2.36.1)

an

uariis [multorumque] generum

(cf. Cic. De orat. 3.177)?

munitionibus tegebatur. Vnum latus erat adiectum flumini Nilo, alterum editissimo loco ductum ut partem castrorum obtineret, tertium palude cingebatur.

Inter castra et Caesaris iter flumen intercedebat angustum altissimis ripis, quod in Nilum influebat. Aberat autem ab regis castris milia passuum circiter VII. Rex cum hoc itinere uenire Caesarem comperisset equitatum omnem expeditosque delectos pedites ad id flumen misit qui transitu Caesarem prohiberent et eminus ex ripis proelium impar inirent. Nullum enim processum uirtus habebat aut periculum ignauia subibat. Quae res incendit dolore milites equitesque nostros quod tam diu pari proelio cum Alexandrinis

certaretur

teste Andrieu (cf. Liu. 2.56.15)

certarenturcertarent

teste Klotz (cf. Liu. 5.41.4)

. Itaque eodem tempore equites Germani dispersi uada

fluminum

(cf. BG 2.9.4)

fluminumfluminis

teste Klotz (cf. BG 1.8.4, Hirt. 8.13.1)

quaerentes partim demissioribus ripis flumen tranarunt, et legionarii magnis arboribus

excisis quae longitudine utramque ripam contingerent, proiectis repentinoque

, quod defendit Landgraf 1891b coll. Hirt. 8.28.4

excisis quae longitudine utramque ripam contingerent et proiectis repentinoque

teste Andrieu (cf. 17.3)

excisis quae longitudine utramque ripam contingerent proiectis repentinoque

(cf. Vitr. 10.14.2 et u. TLL 10.2.1797.75–1798.30)

excisis quae longitudine utramque ripam contingerent proiectis [iis] repentinoque

(cf. BC 1.27.4)

an

excisis quae longitudine utramque ripam contingerent proiectisque repentino

(cf. 44.4)?

aggere iniecto flumen transierunt. Quorum impetum adeo pertimuerunt hostes ut in fuga spem salutis collocarent. Sed id frustra. Namque ex ea fuga pauci ad regem refugerunt paene omni reliqua multitudine interfecta.

Caesar re praeclarissime gesta cum subitum aduentum suum iudicaret magnum terrorem Alexandrinis iniecturum protinus uictor ad castra regis

pertendit

(cf. Fron. Str. 1.4.6)

contendit

teste Andrieu

. Haec cum et opere magno uallata et loci natura munita animaduerteret confertamque armatorum multitudinem collocatam in uallo uideret lassos itinere ac proeliando milites ad oppugnanda castra succedere noluit. Itaque non magno interuallo relicto ab hoste castra posuit. Postero die castellum quod rex in proximo uico non longe a suis castris munierat bracchiisque cum opere castrorum coniunxerat uici obtinendi causa Caesar aggressus omnibus copiis expugnat, non quo id minore numero militum consequi difficile factu putaret sed ut ab ea uictoria perterritis Alexandrinis protinus castra regisin castra regisregis castra oppugnaret. Itaque

eo

(cf. BG 1.27.2)

eodem

(cf. 74.4)

cursu quo refugientes Alexandrinos ex castello in castra sunt milites insecuti munitionibus successerunt acerrimeque eminus proeliari coeperunt. Duabus ex partibus aditus oppugnationis nostris dabatur: una, quam liberum accessum habere demonstraui, altera, quae mediocre interuallum inter castra et flumen Nilum habebat. Maxima et electissima multitudo Alexandrinorum defendebat eam partem quae facillimum aditum

habebathabebat. At

coll. 25.4 etc.

. Plurimum proficiebant in repellendis uulnerandisque nostris qui regione fluminis Nili propugnabant. Diuersis enim telis nostri figebantur, aduersi ex uallo castrorum,

auersi

teste Klotz (cf. Cic. De orat. 2.256)

mersi

ex flumine, in quo multae naues instructae funditoribus et sagittariis nostros impugnabant.

Caesar cum uideret milites acrius proeliari non posse nec tamen multum profici propter locorum difficultatem cumque animaduerteret excelsissimum locum castrorum relictum esse ab Alexandrinis quod et per se munitus esset et studio partim pugnandi partim spectandi decucurrissent in eum locum in quo pugnabatur, cohortes

tres

teste Ciacconius (i.e., III; de corruptela u. ad 25.5)

illo

circumire castra et summum locum aggredi iussit iisque Carfulenum praefecit, et animi magnitudine et rei militaris scientia uirum praestantem. Quo ut uentum est, paucis defendentibus munitionem, nostris contra militibus acerrime pugnantibus, diuerso clamore et proelio perterriti Alexandrini trepidantes in omnes partes castrorum discurrere coeperunt. Quorum perturbatione nostrorum animi adeo sunt incitati ut paene eodem tempore ex omnibus

partibus

(sc. loca caperent nostri; cf. Hirt. 8.36.4 et, de figura apo koinou, BC 1.19.5)

partibus [impetus fieret]

(cf. BG 1.22.3)

partibus [inrumperent]

(cf. BG 4.14.3)

, primi tamen editissimum

castrorum locum

et Mmr (cf. BG 2.23.5)

locum castrorum

(cf. 31.1)

caperent. Ex quo decurrentes magnam multitudinem hostium in castris interfecerunt. Quod periculum plerique Alexandrini fugientes aceruatim se de uallo praecipitarunt

in eam partem

(sc. loci; u. 28.3, 30.5 et cf. Hirt. 8.46.1)

ea parte

(sc. montis; cf. 32.1)

quae flumini erat adiuncta. Horum primis in ipsa fossa munitionis magna ruina oppressis ceteri faciliorem fugam habuerunt. Constat fugisse ex castris regem ipsum receptumque in nauem multitudine eorum qui

ad proximas nauesad proximas naues

ut glossema ineptum

adnatabant demerso nauigio perisse.

Re felicissime celerrimeque gesta Caesar

magnae uictoriae

(cf. Liu. 31.22.1)

magna uictoriae

(cf. BAfr 31.5)

magna e uictoria

(cf. Liu. 28.43.19)

fiducia proximo terrestri itinere Alexandriam cum equitibus contendit atque ea parte oppidi uictor introiit quae praesidio hostium tenebatur. Neque eum

consilium suum fefellitconsilium suum refellitconsilium suum fefellit

coll. BC 3.94.3

quin hostes eo proelio audito nihil iam de bello essent cogitaturi. Dignum adueniens fructum uirtutis et animi magnitudinis tulit: omnis enim multitudo oppidanorum armis proiectis munitionibusque suis relictis, ueste ea sumpta qua supplices dominantes deprecari consuerunt sacrisque omnibus prolatis quorum religione precariprecare offensos iratosque animos regum erant soliti, aduenienti Caesari occurrerunt seque ei dediderunt. Caesar in fidem receptos consolatus per hostium munitiones in suam partem oppidi magna gratulatione uenit suorum, qui non tantum bellum ipsum ac dimicationem

sed etiam talem aduentum eius felicem

(cf. Plin. Nat. 11.174)

sed etiam talem aduentum eius felicem

(cf. 77.1)

sed etiam talem aduentum eius talemfelicem sed etiam talem aduentum eius

dubitanter

nisi mauis

sed etiam talem aduentum eius felicem

(u. 32.1)

fuisse laetabantur.

Caesar Aegypto atque Alexandria potitus reges constituit

ut

(cf. BG 5.54.2)

ut

quos Ptolomaeus testamento scripserat atque obtestatus erat populum Romanum ne mutarentur. Nam maiore ex duobus pueris, regemaiorem ex duobus pueris regemmaiore ex duobus pueris rege, amisso minori tradidit regnum maiorique ex duabus filiis, Cleopatrae, quae manserat in fide praesidiisque eius. Minorem, Arsinoem, cuius nomine diu regnasse impotenter Ganymeden docuimus, deducere ex regno statuit ne qua rursus noua dissensio, priusquam

diuturnitate confirmarentur

et Mmr (cf. 53.5 et u. TLL 4.224.45–79)

diuturnitates confirmarentur

regum

(cf. 33.3)

regisregiregibus

(u. TLL 4.224.80–225.13)

imperiaimperioimperiamimperium, per homines seditiosos nasceretur.

Legiones ibi

teste Klotz

legione ibilegiones sibilegione sibi

ueterana

(cf. 69.1, 76.1)

ueteranas

sexta secum

reducta

(sc. in Asiam? u. BC 3.106.1 et cf. BG 1.49.5; sc. in Syriam? u. 33.5)

deducta

teste Oudendorp (cf. Liu. 40.35.14)

an

ducta

(cf. BG 5.5.4)?

ceteras reliquit quo firmius esset eorum

regumregnumregnum et

teste Andrieu (cf. Liu. 42.50.5)

imperium qui neque amorem suorum habere poterant, quod fideliter

permanserantpermanerent

ex 33.4?

permanserunt

in Caesaris amicitia, neque uetustatis auctoritatem, paucis diebus reges constituti. Simul ad imperi nostri dignitatem utilitatemque publicam pertinere existimabat, si permanerent in fide reges, praesidiis eos nostris esse tutosesse ut hosesset ut hos; si essent ingrati, posse iisdem praesidiis coerceri. Sic rebus omnibus confectis et collocatis ipse

itinere terrestri

(cf. 34.3 etc.)

itinere pedestri

ex 26.1?

itinere terrestri

(u. 66.1 et Jos. AJ 14.137)

profectus est in Syriam.

Dum haec in Aegypto geruntur rex Deiotarus ad Domitium Caluinum, cui Caesar Asiam finitimasque

prouincias

et M supra lineam

regiones

administrandas tradiderat, uenit oratum ne Armeniam minorem, regnum suum, neue Cappadociam, regnum Ariobarzanis, possideri uastarique pateretur a Pharnace: quo malo nisi liberarentur imperata se facere pecuniamque promissam Caesari non posse persoluere. Domitius, non tantum ad explicandos sumptus rei militaris cum pecuniam necessariam esse iudicaret sed etiam

turpe

(cf. BAfr 31.9)

turpem

populo Romano et C. Caesari uictori sibique infame esse statueret regna sociorum atque amicorum ab externo rege occupari, nuntios confestim ad Pharnacem misit: Armenia Cappadociaque decederet neue occupatione belli ciuilis populi Romani ius maiestatemque temptaret. Hanc denuntiationem cum maiorem uim habituram existimaret si propius eas regiones cum exercitu accessisset, ad legiones profectus unam ex tribus tricesimam sextam secum ducit, duas in Aegyptum ad Caesarem mittit litteris eius euocatas. (Quarum altera in bello Alexandrino non occurrit quod itinere terrestri per Syriam erat missa.) Adiungit Cn. Domitius legionileg legiones tricesimae sextae duas ab Deiotaro, quas ille disciplina atque armatura nostra complures annos constitutas habebat, equitesque

C

(u. 38.4 et cf. Liu. 43.22.4)

D

13–14 n. 6 (cf. BC 3.4.3)

DC

dubitanter (cf. BC 3.4.3)

, totidemque ab Ariobarzane sumit. Mittit P. Sestium ad C. Plaetorium quaestorem ut legionem adduceret quae ex tumultuariis militibus in Ponto confecta erat Quintumque Patisium in Ciliciamciliamsiciliam ad auxilia arcessenda. Quae copiae celeriter omnes iussu Domiti Comana conuenerunt.

Interim legati a Pharnace responsa referunt: Cappadocia se decessisse, Armeniam minorem recepisse, quam paterno nomine iure obtinere deberet; denique eius regni causa integra Caesari seruaretur; paratum enim se facere quod is statuisset.

P.

teste Oudendorp

P.Cn.

Domitius cum animaduerteret eum

Cappadocia

teste Nipperdey

cappado(t/c)i(a)e

decessisse non uoluntate

adductum

(cf. 71.2 et Cic. Ver. 2.1.29)

abductum

(de corruptela u. ad 57.5)

sed necessitate, quod facilius Armeniam defendere posset subiectam suo regnoregno suo quam Cappadociam longius remotam quodque omnes tres legiones adducturum Domitium putasset, ex quibus cum duas ad Caesarem missas audisset audacius in Armenia substitissesubstitissetsubstitisset et, perseuerare coepit ut eo quoque regno decederet: neque enim aliud ius esse Cappadociae atque Armeniae, nec iuste eum postulare ut in Caesaris aduentum res integra differretur; id enim esse integrum quod ita esset ut fuisset. His responsis datis cum iis copiis quas supra scripsi profectus est in Armeniam locisque superioribus iter facere instituit. (Nam ex Ponto a Comanis iugum editum

siluestre [est] pertinens

(cf. BC 2.24.3)

siluestrem pertinensac siluestre pertinet

(cf. BG 8.14.4)

an

siluestre [est et perpetuum] pertinens

(cf. Curt. 5.4.9)?

in Armeniam minorem, quo Cappadocia finitur ab Armenia.) Cuius itineris

has esse certas [constat] opportunitates

(cf. 31.6), nisi mauis cum ς teste Oudendorp post opportunitates [constat] supplere

has esse certas opportunitateshae erant certae opportunitates

teste Oudendorp

has esse certas opportunitateshas esse certas opportunitates [cognouerat]has esse cernebat opportunitates

(cf. BC 3.69.4)

has est secutus opportunitates

coll. BC 1.1.3 et Cic. Off. 1.35

duas est consecutus opportunitates

coll. BC 1.39.4

, quod in locis superioribus nullus impetus repentinus accidere

hostium

an secludendum ut glossema?

poterat et quod Cappadocia his iugis subiecta magnam commeatus copiam erat subministratura.

Complures interim legationes Pharnaces ad Domitium mittit quae de pace agerent regiaque munera Domitio ferrent. Ea constanter omnia aspernabatur nec sibi quicquam fore antiquius quam dignitatem populi Romani et regna sociorum reciperare legatis respondebat. Magnis et continuis itineribus confectis cum aduentaret ad Nicopolim—quod oppidum positum in Armenia minore est plano ipsum loco, montibus tamen altis ab duobus lateribus obiectis, satis magno interuallo ab oppido remotis—ex castrasex castraet castraex castra posuit longe a Nicopoli circiter milia

passuum

per compendia

passus

per compendia

VII. Quibus ex castris cum locus angustus atque impeditus esset transeundus, Pharnaces in insidiis delectos pedites omnesque paene disposuit equitesequiter, magnam autem multitudinem pecoris intra eas fauces dissipari iussit paganosque et oppidanos in his locis

obuersari

(cf. Liu. 38.1.8)

obseruari

(cf. Liu. 3.22.6)

ut,

siue amicus siue inimicus

, quam lectionem defendit Hoffmann 1890, LIV (cf. 74.3 et u. infra)

si amicus siue inimicussiue amicus siue inimicus

(u. et infra)

Domitius eas angustias transiret, nihil de insidiis suspicaretur cum in agris et pecora et homines animaduerteret uersari tamquam amicorum

aduentu, sin

(cf. 24.1)

aduentusaduentu sin uero

teste Oudendorp

aduentu siue inimicus

coll. Cic. Phil. 14.13, Fin. 1.3 (u. et supra)

aduentu siue

,92 Nipperdey supra secutus

aduentu si

(de coniunctione iterata cf. BC 3.78.3)

ut in hostium fines ueniret, praeda diripienda milites dissiparentur dispersique caederentur.

Haec cum administraret

numquam tamennumquam tamen non

(‘vix de vulgari negationum cumulatione cogitare licet’ Klotz)

intermittebat legatos de pace atque amicitia mittere ad Domitium, cum hoc ipso crederet facilius eum decipi posse. At contra spes pacis Domitio in isdem castris morandi attulit causam. Ita Pharnaces amissa proximi temporis occasione,

cum uereretur

(cf. Hirt. 8.44.1)

uerereturueritus

ne cognoscerentur insidiae, suos in castra reuocauit. Domitius postero die propius Nicopolim accessit castraque oppido contulitcontulit rex rex. Quae dum muniunt nostrinostris Pharnaces aciem instruxit suo more atque instituto. In fronte enim simplici derecta acie cornua trinis firmabantur subsidiis. Eadem ratione haec media collocabantur acie, duobus dextra sinistraque interuallis simplicibus ordinibus instructis. Perfecit inceptum castrorum opus Domitius parte copiarum pro uallo

constituta

(cf. BG 7.70.5)

instituta

(cf. BG 3.24.1)

.

Proxima nocte Pharnaces, interceptis tabellariis qui de Alexandrinis rebus litteras ad Domitium ferebant, cognoscit Caesarem magno in periculo uersari flagitarique ab Domitio ut quam primum Caesari subsidia mitteret propiusque ipse Alexandriam per Syriam accederet. Qua cognita re Pharnaces uictoriae loco ducebat si trahere tempus posset, cum discedendum Domitiodomitium domino celeriter putaret. Itaque ab oppido, qua facillimum accessum et aequissimum ad dimicandum

[locum] nostris

(cf. Nep. Milt. 5)

nostris

(cf. BC 3.45.3)

uidebat, fossas duas derectas non ita magno medio interuallo relicto IV pedum altitudinis in eum locum deduxit quo longius constituerat suam non producere aciem. Inter has fossas aciem semper instruebat. Equitatum autem omnem ab lateribus extra fossam collocabat, qui neque aliter utilis esse poterat et multum numero anteibat nostrum equitatum.

Domitius autem, cum Caesaris magis periculo quam suo commoueretur neque se tuto discessurum arbitraretur si conditiones quas reiecerat rursus appeteret aut

sine causa discederet

(cf. BG 4.27.5)

si negatis discederet

(sc. conditionibus; cf. BC 1.84.2)

si recusatis cederet

(cf. Liu. 30.16.14 et BG 6.23.2)

, ex propinquis castris in aciem exercitum eduxit. Tricesimam sextam legionem in dextro cornu collocauit, Ponticam in sinistro. Deiotari legiones in mediam aciem contulit—quibus tamen angustissimum interuallum frontis reliquit—reliquis cohortibus

in subsidiis

teste Oudendorp (cf. BC 1.83.1 et Fron. Str. 2.3.21)

in insidiis insidiis

collocatis. Sic utrimque acie instructa processum est ad dimicandum.

Signo sub idem tempus ab utroque dato concurritur. Acriter uarieque pugnatur. Nam tricesima sexta legio cum extra fossam in equites regis impetum fecisset adeo secundum proelium fecit ut moenibus oppidi succederet fossamque transiret auersosque hostes aggrederetur. At Pontica ex altera parte legio, cum paulum

aduersa

(cf. 20.5 et u. infra)

auersa

(u. TLL 2.1323.63–66 ‘de fugientibus’)

hostibus cessisset, fossam autem

circumire ac transcendere

(cf. BC 3.46.3)

circumire acies secundocircumire acies secunda

teste Oudendorp, sensu et uerborum ordine repugnante

circumire acie secunda

(u. TLL 1.409.41–81 ‘i. q. proelium’ et supra)

circumire acies secundo

(sc. post recessum?)

circumire acies secundo

ut glossema ineptum ad 40.1 (u. et infra)

transire ut secunda acies

dubitanter

alii alia

conata esset ut

aperto

(cf. BG 1.25.6)

ab aperto

(cf. BC 3.86.3)

latere aggrederetur hostem, in ipso

transitucircuitu

(u. et supra)

fossae confixa et oppressa est. Deiotari uero legiones

uixuix primum

(cf. BG 6.37.3)

impetum sustinuerunt. Ita uictrices regiae copiae cornu suo dextro mediaque acie conuerterunt se ad tricesimam sextam legionem. Quae tamen fortiter uincentium impetum sustinuit. Magnissustinuit [et] magnis copiis hostium circumdata, praesentissimo animo pugnans in orbem se recepit ad radices montium, quo Pharnaces insequi propter iniquitatem loci noluit. Ita Pontica legione paene tota amissa, magna parte Deiotari militum interfecta,

tricesima sexta [legio]

teste Dübner

XXXVI

in loca se superiora contulit non amplius CCL desideratis. Ceciderunt eo proelio splendidi atque illustres uiri nonnulli equites Romani. Quo tamen incommodo Domitius accepto reliquias exercitus dissipati collegit itineribusque tutis per Cappadociam se in Asiam recepit.

Pharnaces rebus secundis elatus, cum de Caesare ea quae optabat speraret, Pontum omnibus copiis occupauit. Ibique et uictor et crudelissimus rex, cum sibi fortunam paternam feliciore euentu

destinaret

, quod defendit Klotz coll. Cic. Fam. 7.23.3

spe destinaret

coll. Liu. 29.20.2

, multa oppida expugnauit, bona ciuium Romanorum Ponticorumque diripuit, supplicia constituit in eos qui aliquam formae atque aetatis commendationem habebant ea quae morte essent miseriora. Pontumque nullo defendentedetendente paternum regnum glorians se recepisse obtinebat.

Sub idem tempus in Illyrico est incommodum acceptum. Quae prouincia superioribus mensibus retenta non tantum sine ignominia sed etiam cum laude erat. Namque eo missus aestate cum duabus legionibus Q. Cornificius, Caesaris quaestor pro praetore, quamquam erat prouincia minime copiosa ad

exercitus alendos

(cf. 67.1 et Liu. 23.48.7)

exercitum alendosexercitum alendum

(cf. Liu. 22.32.3)

, et finitimo bello ac dissensionibus confecta et uastata, tamen prudentia ac diligentia sua—quod magnam curam suscipiebat ne quoneque uero temere progrederetur—et recepit et defendit. Namque et castella complura locis editis posita, quorum opportunitas castellanos impellebat ad decursiones faciendas et bellum inferendum, expugnauit eaque praeda milites donauit—quae etsi erat tenuis tamen in tanta prouinciae desperatione erat grata, praesertim uirtute

parta

(cf. Cic. Leg. agr. 1.5)

parte

—et cum Octauius ex fuga Pharsalici proeli magna classe in

illumIllyricum

coll. 47.5

se sinum contulisset paucis nauibus

IadertinorumIadestinorum

coll. CIL III 2919 etc.

, quorum semper in rem publicam singulare constiterat officium, dispersis Octauianis nauibus erat potitus, ut uel classe dimicare posset adiunctis captiuis nauibus sociorum. Cum diuersissima parte orbis terrarum Cn. Pompeium Caesar uictor sequeretur compluresque aduersarios in Illyricum propter Macedoniae propinquitatem se

reliquiis

1574 (cf. 40.5)

reliquis

ex fuga collectis

contulisse

teste Oudendorp

compulisse

audiret litteras ad Gabinium mittit uti cum legionibus tironum quae nuper erant conscriptae proficisceretur in Illyricum coniunctisque copiis cum Q. Cornificio si quod periculum prouinciae inferretur depelleret, sin ea non magnis copiis tuta esse posset, in Macedoniam legiones adduceret. Omnem enim illam partem regionemque uiuo Cn. Pompeio bellum instauraturam esse credebat.

Gabinius, ut in Illyricum uenit hiberno tempore anni ac difficili, siue copiosiorem prouinciam existimans siue multum fortunae uictoris Caesaris tribuens siue uirtute et scientia sua confisus,

qua

(u. TLL 10.1.1449.39–51)

quo

ut uidetur

quequam

(u. TLL 10.1.1447.16–27)

saepe in bellis periclitatus magnas res et secundas ductu

auspicioque

teste Oudendorp (cf. Liu. 5.46.6)

ausuque

(u. TLL 2.1563.67–1564.4, et cf. 1563.35 ‘ab ineunte saeculo IV’)

ausioque

an secludendum ut glossema (cf. BC 1.7.7)?

suo gesserat, neque prouinciae facultatibus subleuabatur, quae partim erat exinanita partim infidelis, neque nauibus intercluso mari tempestatibus commeatus supportaresu(b/p)portari poterat, magnisque difficultatibus coactus non ut uolebat sed ut necesse erat bellum gerebat. Ita cum durissimis tempestatibus propter inopiam castella aut oppida expugnare

cogereturconaretur

‘castella oppugnare non expugnare propter inopiam potuit’ (cf. BC 3.40.5)

crebro incommoda accipiebat adeoque est a barbaris contemptus ut Salonam se recipiens—in oppidum maritimum, quod ciues Romani fortissimi fidelissimique incolebant—in agmine dimicare sit coactus. Quoquod proelio duobus milibus militum amplius amissis, centurionibus XXXVIII, tribunis IIII, cum reliquis copiis SalonamSalonem

se recepitse receperit

per compendia

rse receperitreceperit

(sed u. 43.2)

summaque ibi difficultate rerum omnium pressus paucispassus paucispaucis passus mensibus morbo periit. Cuius et infelicitas uiui et subita mors in magnam spem Octauium adduxit prouinciae potiendae. Quem tamen diutius in rebus secundis et fortuna, quae plurimum in bellis potest, diligentiaque Cornifici et uirtus Vatini uersari passa non est.

Vatinius Brundisi cum esset, cognitis rebus quae gestae erant in Illyrico, cumIllyricum cum crebris litteris Cornifici ad auxilium prouinciae ferendum euocaretur, et M. Octauium audiret cum barbaris foedera percussisse compluribusque locis nostrorum militum oppugnare praesidia partim

classe

(cf. Cic. Ph. 10.12 exercitu)

classem

per se partim pedestribus copiis per barbaros, etsi graui ualetudine adfectus uix corporis uiribus animum sequebatur, tamen uirtute uicit incommodum naturae difficultatesque et hiemis et subitae praeparationis. Nam cum ipse paucas in portu naues longas haberet litteras in Achaiam

ad Q.

(u. BC 3.55.1–4)

atque

Calenum misit uti sibi classem mitteret. Quod cum tardius fieret quam periculum nostrorum flagitabat, qui sustinere impetum Octaui non poterant, nauibus actuariis—quarum numerus erat satis magnus,

magnitudo nequaquam

(cf. BC 3.109.2)

magnitudine quam nonmagnitudine quamquam nonmagnitudine quaquammagnitudine quamquam

satis

iusta ad

(cf. Cic. Att. 9.15.3)

iuxta ad

proeliandum—rostra imposuit.

Has adiunxit

(cf. BC 3.89.1)

has adiuctashas adiunctashis adiunctis

(de usu cf. 34.4)

nauibus longis et, numero classis aucto militibus ueteranis impositis—quorum magnam copiam habebat ex omnibus legionibus, qui numero aegrorum relicti erant Brundisi cum exercitus in Graeciam transportaretur—profectus est in Illyricum maritimasque nonnullas ciuitates, quae defecerant Octauioque se tradiderant, partim recipiebat, partim remanentes in suo consilio praeteruehebatur, nec sibi ullius rei moram necessitatemque iniungebat quin quam celerrime posset ipsum Octauium persequeretur. Hunc oppugnantem Epidaurum terra marique, ubi nostrum erat praesidium, aduentu suo discedere ab oppugnatione coegit praesidiumque nostrum recepit.

Octauius cum Vatiniumeum uatiniumeum uatinium cum classem magnaclassem magnamclasse magna ex parte confectam ex nauiculis actuariis habere cognosset, confisus sua classe substitit ad insulam Tauridem. Qua regione Vatinius insequens nauigabat,

non quo

(cf. 30.3)

non quod

Octauium ibiactium ibiibi octauium restitisse sciret sed quod eum longius progressum insequi decreuerat. Cum propius Tauridem accessisset

distentis

1857 (cf. 17.3)

distensisdistersisdispersis

(cf. 42.3)

suis nauibus, quod et tempestas erat turbulenta et nulla suspicio hostis, repente aduersam ad se uenientem nauem antemnis ad medium malum demissis, instructam propugnatoribus animaduertit. Quod ubi conspexit celeriter uela subduci

demittique

(cf. 45.2)

dimittique

antemnas iubet et milites armari et uexillo sublato,

quo pugnandi dabat signum

(cf. BC 3.89.5)

quo pugnandi dabat signum

ut glossema

, quae primae naues subsequebantur idem ut facerent significabatsignificabant. Parabant se Vatiniani repente oppressi.

Parati deincepsdeincepsparatis deinceps

dubitanter (sc. Vatinianis; cf. BC 1.28.4 reprehensas)

Octauiani ex portu procedebant. Instruitur utrimque acies, ordine disposita magis Octauiana, paratior militum animis Vatiniana.

Vatinius cum animaduerteret neque nauium se magnitudine neque numero parem esse,

fortuitae dimicationi fortunae rem committere maluit

auctore Hoffmann 1857 (cf. Liu. 25.12.5 impetu fortuito), qui et post fortuitae [tamen] suppleuit

fortuitae dimicationi fortunae rem committere maluitfortunae rem committere noluit

(cf. Liu. 9.12.11)

futurae dimicationi fortunae rem committere maluit

teste Oudendorp (de genitiuo u. TLL 5.1.1197.21-34, et de adiectiuo cf. BC 1.52.1)

futurae dimicationi fortunae [tamen quam fugae] rem committere maluit

(sed cf. BC 1.72.3 et u. TLL 8.201.78-202.8)

. Itaque primus sua quinqueremi in quadriremem ipsius Octaui impetum fecit. Celerrime fortissimeque

contra illo remigante

(cf. BG 7.28.1 contra ueniretur)

contra illum remigantemcontra illo remigantem

naues aduersae rostris concurrerunt adeo uehementer ut nauis Octauiana rostro discusso ligno contineretur. Committitur acriter reliquis locis proelium, concurriturque ad duces maxime. Nam cumnautum suo quisque auxilium ferret, magnum comminus in angusto mari proelium factum est. Quantoque coniunctis magis nauibus confligendi potestas dabatur, tanto superiores erant VatinianiVatiniani, qui admiranda uirtute ex suis nauibus in hostium naues transilire non

dubitabant

et M supra lineam

dubitarent

et dimicatione aequata longe superiores uirtute rem feliciter gerebant. Deprimitur ipsius Octaui quadriremis, multae praeterea capiuntur aut rostris perforatae merguntur. Propugnatores Octauiani partim in nauibus iugulantur partim in mare praecipitantur. Ipse Octauius se in scapham confert. In quam plures cum confugerent depressa scapha, uulneratus tamen adnatat ad suum myoparonem. Eo receptus cum proelium nox dirimeret tempestate magna uelis profugit. Sequuntur hunc suae naues nonnullae, quas casus ab illo periculo uindicarat.

At Vatinius re bene gesta receptui cecinit suisque omnibus incolumibus in eum se portum uictor recepit quo ex portu classis Octaui ad dimicandum processerat. Capit

ex

(cf. BAfr 40.5)

ex

coll. 16.6

eo proelio

penterem

(cf. BAfr 62.5)

penteremem

unam triremes duas dicrotas VIII compluresque

remiges Octauianos

(cf. 16.6)

celoces Octauianas

(cf. Liu. 21.17.5)

. Posteroque ibi

diedie fuit

(cf. BAfr 89.3)

dum suas captiuasque naues reficeret

[consumpto], postconsumpto post

teste Oudendorp (cf. 66.1)

post

diem tertium contendit in insulam Issam quod eo se recepisse ex fuga credebat Octauium. Erat in eaeum nobilissimum regionum earum oppidum coniunctissimumque Octauio. Quo ut uenit oppidani supplices se Vatinio dediderunt, comperitque ipsum Octauium paruis paucisque nauigiis uento secundo regionem Graeciae petisse inde ut Siciliam, deinde Africam caperet. Ita breui spatio re praeclarissime gesta—prouincia recepta et Cornificio reddita, classe aduersariorum ex illo toto sinu expulsa—uictor se Brundisium incolumi exercitu et classe recepit.

Iis autem temporibus quibus Caesar ad Dyrrachium Pompeium obsidebat et Palaepharsali rem feliciter gerebat Alexandriaeque cum periculo magno tum etiam maiore periculi fama dimicabat,

Q. Cassius

(u. BC 2.21.4)

quae cassiuscassius

Longinus, in Hispania pro praetore prouinciae ulterioris obtinendae causa relictus, siue consuetudine naturae suae siue odio quod in illam prouinciam susceperat quaestor ex insidiis ibi uulneratus, magnas odi sui fecerat accessiones—

quod uel

(sc. odium)

quo uel

ex conscientia sua cum de se mutuo sentire prouinciam crederet uel

multis

(cf. Cic. Caec. 104)

mutis

feliciter (u. TLL 8.1735.23–62 ‘tacent res ... inanimae’)

mutus

signis et testimoniis eorum qui difficulter odia

dissimulabant

teste Clarke

dissimulant

, quod defendit Dübner (‘de genere hominum loquitur’)

an

dissimularent

?

animaduertereanimum auertere poterat—et compensare offensionem prouinciae exercitus amore cupiebat. Itaque cum primum in unum locum exercitum

conduxit sestertios centenos

compendio HS indicato (cf. Hirt. 8.4.1 et u. infra)

conduxit sestertios centum

ut uidetur per compendia

conduxit seste R C

compendiis indicatis

conduxit se R Cconduxisset romanus cassius

militibus est pollicitus nec multo

post, cum

(cf. BC 3.65.2)

postquam

, quod defendit Landgraf 1889 coll. BAfr 40.5, 50.3, 91.3

in Lusitania Medobrigam

(u. infra)

in lusitania medobregamillusit aniamedo brigam

an

in Lusitania Medubrigam

(cf. CIL II.760 et Plin. Nat. 4.118)?

oppidum montemque Herminium expugnasset, quo

Medobrigenses

an Medubrigenses (u. supra)?

confugerant, ibique imperator esset appellatusappellatus,

sestertiis centenis

teste Oudendorp (de corruptela u. supra et ad 55.5)

ihs c

compendio indicato

Iterum ihs c

compendio indicato

ihc cesar

compendio indicato

milites donauit. Multa praeterea et magna praemia singulis concedebat, quae speciosum reddebant praesentem exercitus amorem. Paulatim tamen et occulte militarem disciplinam seueritatemque

minuebat

(sc. Cassius; cf. 8.1)

minuebant

(sc. praemia; cf. BG 7.30.3)

.

Cassius legionibus in

hiberna

(cf. BC 1.14.3)

hiberniaibernia

dispositis ad ius dicendum Cordubam se recepit contractumque

in ea

(sc. prouincia; de prolepsi cf. 12.2 eas)

antea

(uel alea; cf. Cic. Rab. Post. 4 et, de ablatiuo, u. TLL 4.762.81-763.1)

ingens

(‘magnum ... fuisse patet ex duobus donatiuis’; cf. Sal. Cat. 16.4)

interea

(i.e., inter ius dicendum)

aes alienum grauissimis oneribus prouinciae constituit exsoluere. Et, ut largitionis postulat consuetudo, per causam liberalitatis speciosam plura largitori quaerebantur. Pecuniae locupletibus imperabantur, quas Longinus sibi expensas ferri non tantum patiebatur sed etiam cogebat. In gregem locupletium

simul et

(cf. Liu. 2.6.10)

simultatium

(cf. BG 5.44.2)

simulationis

, qui causa legit infra (cf. Cic. Att. 12.20.1 dissimulationis)

causae

(cf. Cic. Orat. 124)

causa

(u. et supra et infra)

tenues

coniciebantur

(cf. XII Tab. apud Gell. 17.2.10)

conciebantur

, qui causa legit supra, coll. Pollione apud Cic. Fam. 10.33.4

, neque ullum genus quaestusquaestiusquaestuis aut magni et euidentis aut minimi et sordidi praetermittebatur quo domus et tribunal imperatoris uacaret. Nemo erat qui modo aliquam iacturam facere posset

quin

(cf. 15.8)

qui

aut uadimonio teneretur aut in reos referretur. Ita magna etiam sollicitudo periculorum ad iacturas et detrimenta rei familiaris adiungebatur.

Quibus de causis accidit ut cum Longinus imperator eadem faceret quae fecerat quaestor similia rursus de morte eius prouinciales consilia inirent. Horum odium confirmabant nonnulli familiares eius, qui cum in illa societate uersarentur rapinarum nihilo minus oderant eum cuius nomine peccabant sibique quod rapuerant acceptum

referebantferebant

, quod defendit Klotz coll. Sen. Ep. 78.3

, quod interciderat aut erat interpellatum Cassio assignabant. Quintam legionem nouam conscribitnouam scribitadscribit nouamnouam conscribit. Augetur odium et ex ipso dilectu et sumptu additae legionislegiones. Complentur equitum tria milia maximisque ornantur impensis. Nec prouinciae datur ulla requies.

Interim litteras accepit a Caesare ut in Africam exercitum traiceret perque Mauretaniam ad fines Numidiae perueniret quod magna Cn. Pompeio Iuba miserat auxilia

maioraque

(cf. 56.4 et BC 2.17.4)

maturaque

(cf. Fron. Aq. 117.2)

missurus existimabatur. Quibus litteris acceptis insolenti

uoluntate

(u. 51.4 et TLL 7.1.1929.23–34 ‘de eis quae non solent esse uel reperiri’)

uoluptate

(cf. Suet. Cal. 54.1 et Curt. 4.6.26)

efferebatur quod sibi nouarum prouinciarum et fertilissimi regni tanta oblata esset facultas. Itaque ipse in

Lusitaniam

teste Oudendorp

lusitania

proficiscitur ad legiones arcessendas auxiliaque adducenda. Certis hominibus dat negotium ut frumentum nauesque C praepararentur,

pecuniaeque

describerentur

(deest V; de orthographia u. TLL 5.1.663.39–46)

discriberentur

teste Dübner

atque imperarentur, ne

ne

, qui uerba 4 omisit

qua res cum redisset moraretur. Reditus eius fuit celerior omnium opinione. Non enim labor aut uigilantia cupienti praesertim aliquid Cassio deeratde ea.

Exercitu coacto in unum locum, castris ad Cordubam positis, pro contione militibus exponit quas res Caesaris iussu gerere deberet polliceturque iis cum in Mauretaniam traiecisset

sestertios [centenos]

coll. 48.2

sestertiossestertior

se daturum; quintam fore in

Hispania

teste Oudendorp

hispaniam

legionem. Ex contione se Cordubam recepit eoque ipso die tempore postmeridiano cum in basilicam iret quidam Minucius Silo, cliens L. Racili, libellum quasi aliquid ab eo postularet ut miles ei tradittradidit, deinde, post Racilium—nam is latus Cassi tegebat—quasi responsum peteret celeriter dato loco cum se insinuasset, sinistra corripit

auersum

(sc. Cassium) uel conuersum (cf. Nep. Dat. 11 uel Apul. Met. 2.13)

uersumusumuerso

dextraque bis ferit pugione. Clamore sublato fit a coniuratis impetus uniuersisuniuersus. Munatius Flaccus proximum gladio traicit lictorem. Hoc interfecto Q. Cassium legatum uulnerat.

Ibi T. Vasius

et Mmr

ibi tuasiusibit uasius

et L.

Mercello

coll. CIL II.2226 (u. et ad 55.3)

mergeliomergilio

simili confidentia Flaccum municipem suum adiuuant. Erant enim omnes Italicenses.

At ipsum Longinum L. Licinius Squillus inuolat

(cf. Apul. Met. 2.32)

ad ipsum longinum l licinius squillus inuolatad idsum longinum l licinius squillus inuolatad longinum l lucinius quibus inuolat

nisi mauis

ad ipsum Longinum L. Licinius Squillus aduolat

(cf. BG 5.17.2)

iacentemque leuibus sauciat plagis.

Concurritur ad Cassium defendendum. Semper enim

Berones

(cf. Str. 3.4.12)

centuriones

1879 coll. Sal. Cat. 59.3 (u. et 53.5 omni prouincia)

compluresque euocatos cum telis secum habere consuerat. A quibus cetericeteris intercluduntur qui ad caedem faciendam subsequebantur. Quo in numero fuit Calpurnius Saluianus, et Manilius Tusculustisculustuculus. Minucius inter saxa quae iacebant in itinere fugiensitinere refugiens opprimitur et relato domum Cassio ad eum deducitur. Racilius in proximam se domum familiaris sui confert dum certum cognosceret confectusne Cassius esset.

Laterensis

(de nomenclatura cf. 31.1 Carfulenum et 57.4 Marcellum)

[L.] Laterensis

teste Klotz, fortasse recte (u. 55.2)

cum id non dubitaret accurrit laetus in castra a

militibusque

(cf. BC 1.18.3)

a militibusque

(u. TLL 6.2.2252.37–43 ‘?gratulo’)

uernaculis et secundae legionis, quibus odio sciebat praecipue Cassium esse, gratulatur. Tollitur a multitudine in tribunal, praetor appellatur. Nemo enim aut in prouincia natus, utaut uernaculae legionislegiones milites, aut diuturnitate iam factus prouincialis, quo in numero erat secunda legio, non cum omni prouincia consenserat in odio Cassi. Nam

legionemlegiones

per compendium ut uidetur

tricesimam et unetuicesimam, paucis mensibus in Italia scriptas, Caesar attribuerat Longino. Quinta legio nuper ibi erat confecta.

Interim nuntiatur Laterensi uiuere Cassium. Quo nuntio dolore magis permotus quam animo perturbatus reficit se celeriter et ad Cassium uisendum proficiscitur. Re cognita tricesima legio signa Cordubam infert ad auxilium ferendum imperatori suo. Facit hoc idem unetuicesima. Subsequitur has quinta. Cum duae legiones reliquae essent in castris secundani, ueriti ne soli relinquerentur atque ex eo quid sensissent

indicaretur

(u. TLL 7.1.1156.9–17)

indicaretiudicaretur

teste Oudendorp fortasse recte (cf. Hirt. 8.13.4)

, secuti sunt factum superiorum. Permansit in sententia legio uernacula nec ullo timore de gradu deiecta est.

Cassius eos qui nominati erant conscii caedis iubet comprehendi.

Legionem quintam in castra remittitlegiones V in castra remittitlegiones V in castra remittit [V]

dubitanter coll. 57.2

nisi mauis

legiones V in castra remittit

(u. et infra)

cohortibus XXX

(sc. legionum tricesimae, unetuicesmae, et secundae)

an

cohortibus tricesimae

(sc. legionis; u. 54.2 et cf. BG 7.87.1, et u. supra)?

retentis. Indicio

Minuci

uel Minucii (u. 53.3)

munitiiminici

cognoscit L. Racilium et L. Laterensem et Annium Scapulam, maximae dignitatis et gratiae prouincialem hominem sibique tam familiarem quam Laterensem et Racilium, in eadem fuisse coniuratione, nec diu moratur dolorem suum quin eos interfici iubeat.

Minucium

teste Nipperdey

municiumminitium

libertis tradit excruciandum, item Calpurnium Saluianum, qui profitetur

indicium

(cf. Sal. Jug. 35.6)

indictum

coniuratorumque numerum auget—uere, ut quidam existimant, ut nonnulli queruntur, coactus. Isdemidem cruciatibus

adfectusadfecit

uel affecit

L.

Mercello

coll. CIL II.2226 (u. et ad 52.4)

MercelioMercellio

. Squillus nominat plures. Quos Cassius interfici iubet exceptis eis qui se pecunia redemerunt.

Nam palam sestertium sexagiens cumnam palam HS LX cum

coll. V. Max. 9.4.2 sexagies

nam palam shi X cum

compendiis indicatis

nam palam […] cum

relicto inter palam et cum spatio septem litterarum

Calpurnio paciscitur et cum

Q. Sestioquae sensio

per compendium

Squillo

ex 55.4 fortasse recte

quinquagiens.

Qui siquod si

coll. 8.2

maxime nocentes sunt multati, tamen periculum uitae dolorque uulnerum pecuniae remissus crudelitatem cum auaritia certasse significabat.

Aliquot post diebus litteras a Caesare missas accipit quibus cognoscit Pompeium in acie uictum amissis copiis fugisse. Qua re cognita mixtam

dolore

(cf. Cic. Rep. 2.1 grauitate)

dolori

(cf. Vell. 2.5.3 timori)

uoluptatem capiebat. Victoriae nuntius laetitiam exprimebat, confectum bellum licentiam

temporum

(cf. BC 3.20.3)

[superiorum] temporum

1878 coll. BC 1.51.3

imperiorum

coll. BC 3.32.4

intercludebat. Sic erat dubius

animus

(cf. BC 2.34.6)

animisanimi

(cf. Curt. 4.13.3)

utrum nihil

timere

teste Nipperdey (cf. Liu. 38.28.5)

timeret

an omnia licere mallet. Sanatis uulneribus arcessit omnes qui sibi pecunias expensas tulerant acceptasque eas iubet referri. Quibus parum uidebatur imposuisse oneris ampliorem pecuniam imperat.

Equitum autem Romanorum

teste Clarke (cf. BC 1.30.4)

aeque autem romaeaeque autem romiquem autem Romaequem autem Romanorumaequa autem ratione

(u. uectigal infra)

alii alia

dilectum instituit. Quos ex omnibus conuentibus coloniisque

conscriptosconscriptos [habebat]

teste Clarke (cf. 34.4)

, transmarina militia perterritos, ad sacramenti redemptionem uocabat. Magnum hoc fuit uectigal, maius tamen creabatcredebat odium. His rebus confectis

totumnotumnouum

(cf. Cic. Fam. 11.7.3)

exercitum lustrat. Legiones quas

in Africam

1574 (u. 51.1 et cf. BG 4.38.3 in ... fines)

in Africa

ducturus erat et auxiliaauxiliumad auxiliumad auxilia mittit ad traiectum. Ipse classem quam parabat ut inspiceret, Hispalim accedit ibique moratur propterea quod edictum tota prouincia proposuerat

ut quibus

(cf. BC 3.102.2)

quibus

pecunias imperasset neque contulissent se adirent. Quae euocatio uehementer omnes turbauit.

Interim L. Titius, qui eo tempore tribunus militum in legione uernacula fuerat, nuntiat

eam afama

(cf. Cic. Fam. 12.4.2)

legione tricesima,

quam Q. Cassiusquamque cassiusquintus cassius

et T per compendium

legatus simul ducebat, cum ad oppidum

Leptim

(u. Talbert 2000)

Ilipam

coll. Str. 3.2.2

alii alia

castra haberet, seditione facta, centurionibus aliquot occisis qui signa tolli non patiebantur, discessisse et ad

secundamsecundam legionem

non male

contendisse, quae ad fretum alio itinere

ducebatur

(cf. BC 1.68.1)

deducebatur

(cf. Hirt. 8.46.4)

adducebatur

(cf. 25.1 et 58.1)

. Cognita re noctu cum V cohortibus

unetuicesimanorum

(u. 53.5, 54.2, 57.3 et cf. Tac. Ann. 1.31.3)

undeui(n)ce(n)simanorum

egreditur. Mane peruenit

noctu

, ut uerbum iteratum ex 57.2 supra (de uerborum ordine cf. BC 3.22.3)

noctunoctu

(de usu absoluto cf. BC 3.67.4)

Naeuam

(cf. Plin. Nat. 3.11)

. Ibi eum diem ut quid ageretur perspiceret moratus

Carmonem

(Carmonam iam Rhellicanus; u. Str. 3.2.2 et ad 64.1)

carbonem

contendit. Hic cum legiolegiones tricesima et unetuicesima et cohortes IIII exet quinta legione totusque conuenisset equitatus, audit IIII cohortes a uernaculis oppressas ad Obuculam cum iis

ad secundamad secundam [ad Vliam]

dubitanter

peruenisse legionem, omnesque ibi se coniunxisse et

in Torium

(de orthographia u. CIL II.3270 et ad 58.1)

intoriumTitum Torium

per compendium

M. Torium

teste Nipperdey

Italicensemitalicensum ducem delegisse. Celeriter habito consilio

Marcellum quaestorem

, qui et [M.] ante Marcellum suppleuit coll. D.C. 42.15.5 (u. 59.1, sed de nomenclatura u. et ad 53.4)

Marcellumque

ex 57.5?

Cordubam ut eam in potestate retineret, Q. Cassium legatum Hispalim mittit. Paucis ei diebus adfertur: conuentum Cordubensem ab eo defecisse Marcellumque aut uoluntate aut necessitate

adductum

(u. ad 35.2)

abductum

—namque id uarie nuntiabatur—consentire cum Cordubensibus; duas cohortes legionis quintae—quae fuerant Cordubae—in praesidio idem facere. Cassius his rebus incensus mouet castra et postero die Segouiam ad flumen

Singiliense

(cf. Plin. Nat. 3.12 Singilis fluuius)

SicilienseSiciliensem

uenit. Ibi habita contione militum temptat animos. Quos cognoscit non sua sed Caesaris absentis causa sibi fidissimos esse nullumque periculum deprecaturos dum per eos Caesari prouincia restitueretur.

Interim

Torius

teste Dübner

thorius

ad Cordubam

ueteres

(cf. BC 3.101.5)

ueteremueteranas

(u. 53.5 et cf. 61.1)

legiones adducit. Ac ne dissensionis initium natum seditiosa militum suaque natura uideretur, simul ut contra Q. Cassium—qui Caesaris nomine maioribus uiribus uti uidebatur—aeque potentem opponeret dignitatem, Cn. Pompeio se prouinciam reciperare uelle palam dictitabat.

Et forsitan etiam hoc fecerit odio Caesaris et amore Pompei, cuius nomen multum poterat apud eas legiones quas M. Varro obtinuerat, sed id qua mente communis

eraterit

coll. Liu. 4.20.8

est

coll. Liu. 23.47.8

alii alia

coniectura. Certe hoc prae se

Torius

teste Andrieu

thorius

ferebat

| sed ... coniectura post dictitabat transposuit Landgraf 1889; sed ... ferebat post dictitabat transposuit Klotz ‘ut uerba milites adeo fatebantur (sc. amorem Pompei) suam habeant uim' sed cf. 57.6

. Milites adeo fatebantur ut Cn. Pompei nomen in scutis

inscriptum

(u. D.C. 42.15.5 et cf. BHisp 13.3)

scriptum

haberent.

Frequens legionibus conuentus obuiam prodit—neque tantum uirorum sed etiam matrum familias ac praetextatorum—

deprecaturquedeprecatur quae

(deest V, u. supra)

deprecatur

ne hostili aduentu Cordubam diriperent: nam

uocibus hic et illic leuiter mutatis (u. infra)

nam

, qui uerba 20 omisit

se contra Cassium consentire cum omnibus; contra Caesarem ne facere cogerentur orare.

Tantae multitudinis precibus et lacrimis exercitus commotus cum uideret ad Cassium persequendum nihil opus esseesset Cn. Pompei nomine et memoria, tamqueta(m/n)quam omnibus Caesarianis quam Pompeianis Longinum esse in odio, neque se conuentum neque M. Marcellum contra Caesaris causam

posse perducere, nomen Pompei ex scutis

detraxerunt

(deest V), quod defendit Kübler coll. Dig. 3.2.2.2

deterserunt

coll. D.C. 42.15.5 ἀπήλειψεν

, Marcellum, qui se Caesaris causam defensurum

uocibus hic et illic leuiter mutatis (u. infra)

defensurum

, qui uerba 12 omisit

profitebatur, ducem asciuerunt praetoremque appellarunt et conuentum sibi adiunxerunt castraque ad Cordubam posuerunt. Cassius eo biduo circiter IIII milia passuum a Corduba citra flumen Baetim in oppidi conspectu loco excelso facit castra. Litteras ad regem Bogudem in Mauretaniam et M. Lepidum proconsulem in Hispaniam citeriorem mittit: subsidio sibi prouinciaequeprouinciaque Caesaris causa quam primum ueniret. Ipse hostili modo Cordubensium agros

uastat

(cf. BG 3.29.3 etc.)

uastata

, aedificia incendit.

Cuius rei deformitate atque indignitate legiones quae Marcellum sibi ducem ceperant ad eum

concurrerunt: ut in aciem educerentur

(cf. BC 1.71.2)

concurrerunt ut in aciem educerentur orant

(de uerborum ordine cf. 58.4)

nisi mauis

concurrerunt. [Orant] ut in aciem educerentur

(de asyndeto cf. BC 2.12.3)

priusque confligendi sibi potestas fieret quam cum tanta contumelia nobilissimae

carissimaeque

(cf. BG 5.33.6 et u. TLL 3.505.60–65)

clarissimaeque

teste Klotz (u. TLL 3.502.48)

feracissimaeque

52 coll. BG 2.4.6

possessiones Cordubensium in conspectu suo rapinis ferro flammaque consumerentur. Marcellus cum confligere miserrimum putaret, quod et

uictoris

uictores

et uicti detrimentum ad eundem Caesarem esset redundaturum, neque suae potestatis

essetesse

teste Oudendorp (u. TLL 10.2.308.24–27 et 10.2.318.13–15)

esset [[…]]esset [uetare uel prohibere]esset [receptus]

exempli gratia (cf. BC 1.45.6)

alii alia

, legiones Baetim traducit aciemque instruit. Cum Cassium contra pro suis castris aciem instruxisse loco superiore

[animaduerteret], causa

(cf. 35.2 etc.)

causauideret causa

(cf. 30.2 etc.)

interposita quod is in aequum non descenderet, Marcellus militibus persuadet ut se recipiant in castra. Itaque copias reducere coepit. Cassius, quo bono ualebat Marcellumque

infirmuminfirmem

(de formis tertii ordinis u. TLL 7.1.1441.14–40)

esseeum sciebat, aggressus equitatu legionarios se recipientes, complures nouissimos in fluminis ripis interfecit. Cum hoc detrimento quidquiquod transitus fluminis

uitiuitii

(cf. BG 7.45.9 incommodi)

utiusus

difficultatisque

(cf. Sen. Ben. 3.8.1)

difficultatesque

haberet cognitum esset, Marcellus castra Baetim transfert. Crebroque uterque legiones in aciem

educiteducunt

(cf. BC 3.30.3)

ducit

, neque tamen confligitur propter locorum difficultates.

Erat copiis pedestribus multo firmior Marcellus. Habebat enim ueteranas multisque proeliis expertas legiones. Cassius fidei magis quam uirtuti legionum confidebat. Itaque cum castra

castris collata

(cf. 61.4)

castris co(n/l)locata

(ex 61.5 collocatis? u. et ad BAfr 68.2 conlatis)

nisi mauis

[contra] castris collocata

(cf. BAfr 56.1)

essent et Marcellus locum idoneum castello cepisset quo prohibere aqua Cassianos posset, Longinus, ueritus ne genere quodam obsidionis clauderetur in regionibus alienis sibique infestis, noctu silentio ex castris proficiscitur celerique itinere

Vliam

(de oppidi nomine u. Plin. Nat. 3.10.2, D.C. 43.32.3–6)

ullam

contendit quod sibi fidele esse oppidum credebat. Ibi adeo coniuncta ponit moenibus castra

ut et loci natura—namque

Vlia

(u. supra)

ulla

in edito monte posita est

(cf. BG 7.14.9 et, de coniunctionibus, 5.57.1)

ut est loci natura namque ulla in edito monte posita est utut loci est natura namque ulla in edito monte posita est ut

—et ipsa munitione urbis undique ab oppugnationead oppugnationead oppugnationem tutus esset. Hunc Marcellus insequitur et quam proxime potest

Vliam

(u. supra)

ullam

castra castris confert. Locorumque cognita natura quo maxime rem deducere uolebat necessitate est

adductus

(cf. 71.2 et u. ad 35.2 et 57.5)

edoctuseductusdeductus

(cf. BHisp 41.6 necessario)

nisi mauis

coactus

(cf. Hirt. 8.43.5)

, ut neque confligeretconfligere—cuius si rei facultas esset resistere incitatis militibus non poterat—neque uagari Cassium

latius

et M supra lineam (cf. BG 5.19.2)

longius

pateretur ne plures ciuitates ea paterentur quae passipass(a)e erant Cordubenses. Castellis idoneis locis collocatis operibusque in circuitu oppidi continuatis

Vliam

(u. supra)

ullam

Cassiumque munitionibus clausit. Quae prius quam perficerentur Longinus omnem suum equitatum emisit. Quem

sibi usui

(cf. BC 2.15.3)

Marcus (per compendium) sibi usu

(de orthographia u. Gel. 4.16.8–9)

[magno] sibi usui

fortasse recte (cf. BG 4.20.2 etc. et BC 2.17.4 magna ... magna)

fore credebat si pabulari frumentarique Marcellum non pateretur, magno autem fore impedimento si clausus obsidione et inutilis necessarium consumeret frumentum.

Paucis diebus Q.

ex 58.1? (cf. 66.1)

paucis diebusquepaucisque diebus

(cf. Cic. Div. 1.53)

paucis diebus

non male

Cassi litteris acceptis rex Bogus cum copiis uenit adiungitque

ei legioni

(cf. 34.4 et u. infra)

ei legionem

per compendia, sensu repugnante (u. 62.2)

quam secum adduxerat

complures

(u. supra)

compluresque

cohortes

auxiliares

(cf. BC 1.63.1)

auxiliariisauxiliarias

(cf. Hirt. 8.5.3 auxiliarios pedites et u. TLL 2.1615.28–42)

Hispanorum. Namque ut in ciuilibus dissensionibus accidere consueuit ita temporibus illis in Hispania nonnullae ciuitates rebus Cassi studebant, plures

Marcello fauebant

(cf. Cic. Fam. 2.15.3 Curioni)

Marcellum fouebant

(cf. Tac. Hist. 4.17.5)

an

Marcelli

(sc. rebus studebant; cf. BC 1.28.1 Caesaris rebus)?

. Accedit cum copiis Bogus ad exteriores Marcelli munitiones. Pugnatur utrimque acriter, crebroque id accidit Fortuna saepe ad utrumqueutrimque uictoriam transferentetransferentem, nec tamen umquam ab operibus depellitur Marcellus.

Interim Lepidus ex citeriore prouincia cum cohortibus legionariis XXXV magnoque numero equitum et reliquorum auxiliorum uenit ea mente Vliam ut sine ullo studio contentiones Cassi Marcellique componeret. Huic uenienti sine dubitatione Marcellus se credit atque offert. Cassius contra suis se tenet praesidiis siue eo quod plus sibi iuris deberi quam Marcello existimabat siue eo quod ne praeoccupatus animus Lepidi esset obsequio aduersarii uerebatur. Ponit ad Vliam castra Lepidus neque habet a Marcello quicquam diuisi. Ne pugnetur interdicit. Ad exeundum Cassium inuitat fidemque suam in re omni interponit. Cum diu dubitasset Cassius quid sibi faciendum quidue Lepido esset credendum neque ullum exitum consili sui reperiret si permaneret in sententia, postulat uti munitiones disicerentur sibique liber exitus daretur. Non tantum indutiis factis sed

prope iam

(cf. BG 3.3.3)

prope etiam

(cf. BG 6.11.2 paene etiam)

constituta opera [cum]

(u. 61.6 et cf. BG 2.12.5 turribus ... constitutis)

constituta opera[pace] constituta opera [cum]

(cf. Cic. Q. fr. 1.1.25)

constituta [pace cum] operaconstituta [die (uel prouincia) cum] opera

exempli gratia (cf. BG 1.4.2 etc., 65.1)

complanarent

(sc. Lepidus Marcellusque; cf. Sen. Dial. 1.5.9)

complanarentur

dubitanter (cf. Cic. Dom. 101 domus)

custodiaeque munitionum essent deductae, auxilia regis in id castellum Marcelli quod proximum erat regis castris necopinantibus omnibus—si tamen in omnibus fuit Cassius: nam de huius conscientia dubitabatur—impetum fecerunt compluresque ibi milites oppresserunt. Quod nisi celeriter indignatione et auxilio Lepidi proelium esset diremptum maior calamitas esset accepta.

Cum iter Cassio patefactum esset castra Marcellus cum Lepido coniungit. Lepidus eodem tempore Marcellusque Cordubam, cum suis Cassius proficiscitur

Carmonem

(Carmonam iam Glandorp coll. Liu. 33.21.8; u. et ad 57.2)

NarbonemNarbonam

. Sub idem tempus Trebonius proconsul ad prouinciam

obtinendam [uenit]

(cf. 18.2)

obtinendamobtinendam mittitur

exempli gratia (cf. BC 1.43.4 et 1.85.9)

. De cuius aduentu ut cognouit Cassius, legiones quas secum habuerat equitatumque in hiberna distribuit. Ipse omnibus suis rebus celeriter correptis Malacam contendit ibique aduerso tempore nauigandi

nauesV in rasuranauem

coll. 64.3

conscendit, ut ipse praedicabat, ne se Lepido et Trebonio et Marcello committeret; ut amici eius dictitabant, ne per eam prouinciam minore cum dignitate iter faceret cuius magna pars ab eo defecerat; ut ceteri existimabant, ne pecunia illa ex infinitis rapinis confecta in potestatem cuiusquam ueniret. Progressus secunda ut hiberna tempestate

cum [in]

(cf. BG 1.8.1)

cum

Hiberum flumen noctis uitandae causa se contulisset, inde paulo uehementiore tempestate—

nihilo

(cf. 25.1)

ni(c)hil

periculosius se nauigaturum credens—profectus, aduersis fluctibus occurrentibus ostio fluminis, in ipsis faucibus, cum neque flectere nauem propter uim fluminis neque

derectam

(cf. BAfr 26.4 et u. TLL 5.1.1253.3–30 ‘de motu et eis, quae moventur’)

in|directamin directum

teste Oudendorp, quod defendit Landgraf 1889 coll. Liu. 22.47.3

tantis fluctibus tenere posset, demersa naue periit.

Cum in Syriam Caesar ex Aegypto uenisset atque ab iis qui Roma uenerant ad eum cognosceret litterisque urbanis animaduerteret multa Romae male et inutiliter administrari, neque ullam partem

reire

(de orthographia u. LHS §361.3)

publicae satis commode gericommoda egeri, quod et contentionibus tribuniciis perniciosae seditiones

orirentur

(de formis u. TLL 9.2.991.53–992.6)

orerentur

et ambitione atque

indiligentia

(cf. BG 7.17.3 et 2.32.2 indiligentius)

indulgentia

teste Nipperdey (cf. BG 7.63.8)

tribunorum militum et qui legionibus praeerant multa contra morem consuetudinemque militarem fierent, quae dissoluendae disciplinae seueritatisque essent, eaque omnia flagitare aduentum suum uideret, tamen praeferendum existimauit quas in prouincias regionesque uenisset eas ita relinquere constitutas ut domesticis dissensionibus liberarentur, iura legesque acciperent, externorum hostium metum deponerent. Haec(h)eaehae in Syria Cilicia Asia celeriter se confecturum sperabat quod eae prouinciae nullo bello premebantur. In Bithynia ac Ponto plus oneris uidebat sibi impendere. Non excessisse enim Ponto Pharnacen audiebat neque excessurum putabat cum secundo proelio uehementer esset inflatus quod contra Domitium Caluinum fecerat. Commoratus fere in omnibus ciuitatibus quae maiore sunt dignitate, praemia bene meritis et

uiritim

(cf. BG 7.71.7 et Hirt. 8.46.5)

priuatim

coll. BC 2.21.5

et publice tribuit, de controuersiis ueteribus cognoscit ac statuit, reges tyrannos dynastas prouinciae

finitimos

coll. BC 3.3.2

finitimosque

—qui omnes ad eum concurrerantconcurrerintcucurrerant—receptos in fidem conditionibus impositis prouinciae tuendae ac defendendae dimittit et sibi et

populo Romano

per compendia

rei publicae

per compendium

publicae rei

amicissimos.

Paucis diebus in ea prouincia consumptis Sextum Caesarem amicum et necessarium suum

legionibus

(cf. 65.1)

legioni

172–173 fortasse recte (u. 34.3, App. BC 3.312, 4.250 ἓν ... καταλέλοιπει et cf. BG 5.47.2)

nisi mauis

legioni XXXVIII

(cf. BG 5.53.6 et u. Domaszewski loc. cit.)

Syriaeque

praefecitpraeficit

non male

. Ipse eadem classe qua uenerat proficiscitur in Ciliciam. Cuius prouinciae ciuitates omnes euocat Tarsum, quod oppidum fere totius Ciliciae nobilissimum

fortissimumque

(u. ad 19.2 et TLL 6.1.1157.65–1158.58 ‘de soliditate rerum durarum, non mobilium’)

fertilissimumque

coll. 3.1

florentissimumque

(cf. BG 4.3.3 ciuitas ... florens)

est. Ibi rebus omnibus prouinciae et finitimarum ciuitatium constitutis

cupiditate

(cf. 20.2)

cupiditatem

coll. 55.2

proficiscendi ad bellum gerendum non diutius moratur magnisque itineribus per Cappadociam confectis biduum Mazacae commoratus

Comana [[…]]

dubitanter (sc. Cappadociae? uel Pontica?; u. Gaertner-Hausburg 91 n. 65)

Comana

, quod defendit Madvig

[uenit] Comana

teste Dübner

Comana [uenit]Comana [ut confirmarentur et]

exempli gratia (cf. BC 1.29.3 Hispanias et, de coniunctione postposita, 45.3 et 56.6)

Comana [cum dissensionibus essent confecta et repeteretur]

exempli gratia (cf. 42.2 et u., de re, u. 66.4, de coniunctione postposita, Gaertner-Hausburg 36-39)

uetustissimum et sanctissimum in Cappadocia Bellonae templum, quod tanta religione colitur ut sacerdos eius deae

maiestate imperio

(cf. BC 3.106.4 et Sal. Cat. 12.1)

magis imperio

nisi mauis

magis imperio [quam]

(cf. 15.1 et, de antithesi, Sen. Cl. 1.3)

potentia secundus a rege consensu gentis illius habeatur. Id homini nobilissimo Lycomedi

Bithynob(i/y)thino

u. TLL 2.2019.14-31)

bithinio

(u. TLL 2.2019.57-63)

adiudicauit, qui regio Cappadocum generecappado cum generecappadociae cum genere ortus iure minime dubio, uetustate tamenpropter aduersam fortunam maiorum suorum mutationemque generis

iure minime dubio, uetustate tamen

| post ortus transposuit Schiller 1889 coll. Flor. Epit. 3.13.7

intermisso, sacerdotiumsacerdotumsacerdotio id repetebat. Fratri autem Ariobarzanis Ariarathi, cum bene meritus uterque eorum de re publica esset, ne aut regni hereditas Ariarathen sollicitaret aut heres regni

terreret [[…]] Ariobarzani

, qui Ariobarzanen, partem Armeniae minoris concessit eumque suppleuit coll. de re D.C. 41.63.3, 42.48.3 (de locutione cf. BG 7.9.6)

terreret Ariobarzani

attribuit, qui sub eius imperio ac dicione esset. Ipse iter

inceptum

(cf. BAfr 75.6)

coeptum

(cf. BAfr 69.4)

simili uelocitate conficere coepit.

Cum propius Pontum finesque Gallograeciae accessisset, Deiotarus

tetrarches

ex 68.1 tetrarcharum? (u. et infra)

tetriarchestetharcesthetarces

Gallograeciaegallogr(a)e(c/t)iaegallogeciegallograe tum quidem paene totius—quod ei neque legibus neque moribus concessum esse ceteri

tetrarchae

uel tethrarchae (u. et supra)

tetharc(a)e

contendebant, sine dubio autem rex Armeniae minoris ab senatu appellatus—depositis

regiis

teste Dübner (cf. 68.2)

regis

(cf. Tac. Hist. 2.58.2)

regibus

insignibus neque

tantum

teste Dübner

tanto

priuato uestitu sed etiam reorum habitu supplex ad Caesarem uenit oratum ut sibi ignosceret quod, in ea parte positus terrarum quae nulla praesidia

Caesaris

[in] Caesaris

(cf. 23.1 et u. infra)

habuisset

[et coactus] exercitibus imperiisque,

(cf. 43.1; [coactus] iam Hoffmann 1890)

exercitibus imperiisqueexcitusque imperiis

(cf. BHisp 4.4)

excitus imperiisexcitus uerbis imperiisqueexcitus precibus imperiisque

coll. Cic. Deiot. 13

[coercitus] exercitibus imperiisque

(cf. 33.4 et BC 1.67.4)

exercitibus imperiisque [aduersariorum coactus]

, Cornelissen secutus (u. supra)

nisi mauis

[et coactus] potestatibus imperiisque

(cf. Cic. Leg. 1.23)

in Cn. Pompei castris fuisset; neque enim se debuisse iudicemse buisse iudicemse iudicem debuissese diebus se iudicem esse

controuersiarum populi Romani

per compendia

controuersiarumcontrouersiarum publicarum rerum

sed parere praesentibus imperiis.

Contra quem Caesar cum plurima sua commemorasset officia quae consul ei decretis publicis tribuisset cumque

defensionem eius

defensonem eiusdefectionem eius

teste Dübner (cf. BG 7.67.7)

defensionem eius

ut glossema ad excusationem (u. et infra), sed cf. de pleonasmo Cic. Rab. Post. 27 Rufum necessitatis excusatio defendet

nullam

posseposse [se]

(u. supra et cf. Sen. Ben. 7.16.3)

excusationem

eius

(de iteratione cf. BG 1.20.5)

eius

imprudentiae recipere coarguisset, quod homo tantae prudentiae ac diligentiae scire potuisset quis urbem Italiamque teneret, ubi senatus populusque Romanus, ubi res publica esset,

quis

deindedenique

(cf. BC 1.72.2)

post L. Lentulum C. Marcellum consul esset

et uocibus perpere diuisis U

quis deinde post l lentulum c marcellum consules sedquis deinde post l lentulum c marcellum consules sequi deinde post l lentulum c marcellum consules

non male

, tamen se concedere id factum superioribus suis beneficiis, ueteri hospitio atque amicitiae, dignitati aetatique hominis, precibus eorum qui frequentesfrequenter concurrissentconcucurrissentconcucurissent hospites atque amici Deiotari ad deprecandum; de controuersiis tetrarcharum postea se cogniturum esse dixit. Regium uestitum ei restituit. Legionem autem eam quam ex genere ciuium suorum Deiotarus

natura

(cf. Cic. Flac. 63)

maturaarmatura

teste Nipperdey, fortasse recte (u. 34.4 et Cic. Att. 6.1.14)

disciplinaque nostra constitutam habebat equitatumque omnem ad bellum gerendum adducere iussit.

Cum in Pontum uenisset copiasque omnes in unum locum coegisset, quae numero atque exercitatione bellorum mediocres erant—excepta enim legione sexta, quam secum abduxeratabduxerantadduxerat Alexandria ueteranam multis laboribus periculisque functam multisque militibus partim difficultate itinerum ac nauigationum partim crebritate bellorum adeo deminutam ut minus

mille

teste Dübner

cum

de compendio corrupto cf. ad BC 2.35.5

hominibus in ea esset—reliquae erant tres legiones: una Deiotari, duae

quae

teste Andrieu

quas

in eo proelio quod Cn. Domitium fecisse cum Pharnace scripsimus fuerant. Legati a Pharnace missimissi a Pharnaceab Pharnace missiad Pharnacem missi Caesarem adeunt atque imprimis deprecantur ne eius aduentus hostilis esset: facturum enim omnia Pharnacen quae imperata essent. Maximeque commemorabant nulla Pharnacen auxilia contra Caesarem Pompeio dare uoluisse cum Deiotarus, qui dedisset, tamen ei satisfecisset.

Caesar respondit se fore aequissimum Pharnaci si quae polliceretur repraesentaturus esset. Monuit autem ut solebat mitibusmilitibus uerbis legatos ne aut Deiotarum sibi obicerent aut nimis eo gloriarenturglorientur beneficio quod auxilia Pompeio non misissent; nam se neque libentius facere quicquam quam supplicibus ignoscere neque prouinciarum publicas iniurias condonare iis posse qui nonnon fuissent in se officiosi;

quamquam

(cf. 11.2)

quamquam

teste Oudendorp

quin

(cf. Cic. Att. 12.43.2)

id ipsum quod commemorarent officium fuisse utilius Pharnaci, qui prouidisset ne uinceretur, quam sibi, cui di immortales uictoriam tribuissent; itaque seitaque magnas et graues iniurias ciuium Romanorum qui in Ponto negotiati essent, quoniam in integrum restituere non posset, concedere Pharnaci; nam neque interfectis amissam uitam neque exsectis uirilitatem restituere posse, quod quidem supplicium grauius morte ciues Romani subissent; Ponto uero decederet confestim familiasque publicanorum remitteret ceteraque restitueret sociis ciuibusque Romanis quae penes eum essent;

si fecisset, iam

(de usu absoluto cf. BC 1.2.6)

id si fecisset iamquae si fecisset iamsi fecisset haec

125

nisi mauis

si fecisset omnia

(u. 71.1)

tunc sibi mitteret munera ac dona quae bene rebus gestis imperatores ab amicis accipere consuessent. Miserat enim ei enim Pharnaces coronam auream. His responsis datis legatos remisit.

At Pharnaces liberaliter omnia pollicitus, cum festinantem ac

praecurrentem

(u. App. BC 2.385 παροδεύων αὐτὴν [sc. Ἀσίαν]) et, de notione praetercurrendi, TLL 10.2.519.39–55)

percurrentem

(sc. regionem; cf. Hirt. 8.52.1 et u., de usu absoluto, TLL 10.1.1230.62–68)

Caesarem speraret libentius etiam crediturum suis promissis quam res pateretur quo celerius honestiusque ad res magis necessarias proficiscereturproficisceretur existimabat—nemini enim erat ignotum plurimis de causis ad urbem Caesarem reuocari—lentius agere, decedendi diem postulare

longiorem

(cf. BG 1.40.14)

longiores

(sc. pactiones?)

, pactiones interponere, in summa frustrari coepit. Caesar cognita calliditate hominis, quod aliis temporibus natura facere consueuerat tunc necessitate fecit adductus, ut celerius omnium opinione manum consereret.

Zela est oppidum in Ponto positum, ipsum ut in plano loco satis

munitummunito

coll. 28.3

. Tumulus enim naturalis uelut manu factus excelsiore undique fastigio sustinet murum. Circumpositi sunt

huic

(cf. Tac. Ann. 14.15.2)

hoc

oppido magni

multique intercisi

(cf. Sen. Ep. 90.18 et BC 3.43.1)

multisque intercisi

(cf. 61.1 et Cic. Att. 4.15.5)

nisi mauis

multique intercisis

(cf. 73.3)

uallibus colles, quorum editissimus

unus, qui

(de anacolutho u. Damon 2015b, 242)

qui

non male

nisi mauis

unus qui

uel

unus [est] qui

propter uictoriam Mithridatis et infelicitatem Triari detrimentumque exercitus nostri,

superioribus locis atque

itineribus[commodis] itineribus

(cf. BC 3.97.3)

paene

coniunctusconiunctus [est]

Morum secutus

coniunctis

, qui Madvig secutus est

oppido

transposuerunt post unus Klotz dubitanter, post nobilitatem Morus dubitanter, post Zela Madvig 1.48–49seclusit ut glossema

alii alia

, magnam in illis partibus habet nobilitatem

necnon

dubitanter

multo longius milibus passuum tribus abest ab Zela— hunc locum Pharnaces, ueteribus paternorum felicium castrorum refectis operibus, copiis suis omnibus occupauit.

Caesar cum ab hoste milia passuum V castra posuisset uideretque eas ualles quibus regia castra munirentur eodem interuallo sua castra

muniturasmunituramuniturus

et Vc ut uidetur

munitur

si modo ea loca hostes priores [non] cepissent

(cf. BG 4.20.2)

si modo ea loca hostes priores cepissent

nisi mauis

nisi modo ea loca hostes priores cepissent

(cf. Hirt. 8.27.2 et Pl. Mil. 1166)

—quae multo eranterat propiora regis castris—aggerem comportari iubet intra munitiones. Quo celeriter collato, proxima nocte uigilia quarta legionibus omnibus expeditis impedimentisque in castris relictis,

prima luce[profectus uel egressus] prima luce

(cf. Liu. 27.42.14, Juu. 11.186)

nisi mauis

prima luce

(u. 74.1)

necopinantibus hostibus eum ipsum locum cepit in quo Mithridates secundum proelium aduersus Triariumtraiarium fecerat. Hochuc omnem comportatum aggerem ex castris seruitia

aggerere tum

(aggerere iam Klotz; u. 74.3 et cf. BC 3.49.3)

agerenturagerent

coll. Pl. Men. 955 (u. TLL 7.2.580.11–16 et ad BHisp 27.4)

gererent

(uel gerere; cf. Liu. 28.19.13)

iussit ne quis ab opere miles discederetsupra lineamcessaret, cum spatio non amplius

passuum [mille]

(cf. BAfr 59.5)

passuum

intercisa

(cf. ad 72.2)

intermissa

coll. Hirt. 8.9.2

nisi mauis

intermisso

(cf. BG 6.7.4)

uallis castra hostium diuideret ab opere inceptoincerto Caesaris castrorumCaesaris castrorum.

Pharnaces, cum id repente prima luce animaduertisset, copias suas omnes pro castris instruxit. Quas, interposita tanta locorum iniquitate, consuetudine magis peruulgata militari credebat instrui Caesar uel ad opus suum tardandum, quo plures in armis tenerentur, uel ad ostentationem regiae fiduciae, ne munitione magis quam manu defendere locum Pharnaces uideretur. Itaque deterritus non est quominus prima acie pro uallo instructa reliqua pars exercitus opus faceret. At Pharnaces

impulsus siue

an

siue impulsus

?

loci felicitate siue auspiciis et religionibus inductus, quibus obtemperasse eum postea audiebamus, siue paucitate nostrorum qui in armis erant

comperta

(cf. 10.3)

contempta

coll. BG 3.2.3 et BC 3.111.1 (u. et 74.3)

, cum more operis cotidiani magnam illam seruorum multitudinem, quae aggerem portabat, militum esse credidisset, siue etiam fiducia

ueterani

(cf. 4.1)

ueterana

an

ueterani

? (‘propter collocationem veterani exercitus sui haereo’ Klotz)

exercitus sui, quemquem cum legionecum legione quem bis et uicies in acie conflixisse et uicisse legati eius gloriabantur, simul

contemptione

(cf. Hirt. 8.8.2)

contemptumcontemptu

(cf. BG 2.30.4)

exercitus nostri, quem pulsum a se, Domitio duce, sciebat, inito consilio dimicandi, descendere

praerupta ualle

(cf. Sal. Jug. 50.2 monte)

[in] praeruptam uallem

(u. ad 74.4)

coepit. Cuius aliquamdiu Caesar irridebat inanem ostentationem et eo loco militum

coartationem

(cf. Liu. 27.46.2)

cohortationem

quem in locumloco nemo sanus hostishostis subiturus esset, cum interim Pharnaces eodem gradu quo

in procliuem

(cf. 76.1 et, de antithesi, Liu. 5.43.2)

in proeliumin bellum praeruptam in proeliumin praeruptam

(u. 74.3 et cf., de antithesi, Plin. Nat. 2.174)

descenderat uallem ascendere aduersus arduum collem instructis copiis coepit.

Caesar incredibili eius uel temeritate uel fiducia commotus, necopinans imparatusque

oppressus

(cf. 45.4)

oppressos

eodem tempore milites ab

operibus reuocat

(reuocat iam Jurinius, u. infra; cf. 72.3 et Hirt. 8.43.2)

operibus uocat

(cf. Cic. Att. 12.21.5)

opere uocatopere reuocat

(cf. BC 1.82.2)

, arma capere iubet, legiones opponit aciemque instruit. Cuius rei subita trepidatio magnum terrorem attulit nostris. Nondum ordinibus instructis falcatae regiae quadrigae permixtos milites perturbant. Quae tamen celeriter multitudine telorum opprimuntur. Insequitur has acies hostium. Et clamore sublato

confligitur

(cf. 60.4)

confligit

multum

adiuuante natura

(de usu absoluto cf. 76.1)

adiuuante [nostros] natura

(cf. 52.4)

loci plurimum deorum immortalium benignitate, qui cum omnibus casibus

belli

coll. BG 5.30.3 et BC 3.72.4

bellisbellicis

(cf. BG 6.24.3)

intersunt tum praecipue

iis [in] quibus

(cf. Cic. Ver. 2.3.193)

(e/i)is quibuseius quibus

ut uidetur per compendium

quibus

nisi mauis

in quibus

(cf. BC 3.15.6)

nihil ratione potuit administrari.

Magno atque acri proelio comminus facto, dextro cornu, quo ueterana legio sextaueterana sexta legioueterana religioueterata religio erat collocata, initium uictoriae natum est. Ab ea parte cum

in procliui

(de sensu locali cf. 74.4 et u. TLL 10.2.1537.42–54, de sensu translato cf. BC 1.48.7 et u. TLL 10.2.1538.52–62)

procliuiin procliue

(cf. Suet. Cal. 32.2 in mare)

detruderentur hostes, multo tardius sed tamen isdem dis adiuuantibus sinistro cornu mediaque acie totae profligantur copiae regis. Quae quam facile subierant iniquum locum tam celeriter gradu pulsae premebantur loci iniquitate. Itaque multis militibus partim interfectis partim suorum ruina oppressis, qui uelocitate effugere poterant, armis

tamen

(cf. 36.1)

temere

proiectis, uallem transgressi nihil ex loco superiore inermi proficere poterant. At nostri uictoria elati subire iniquum locum munitionesque aggredi non dubitarunt.

Defendentibus

(cf. BC 3.95.3)

deserentibus

(cf. BAfr 83.4)

autem iis cohortibus castra quascastris quascastra quae Pharnaces praesidio reliquerat celeriter castris hostium sunt potiti. Interfecta multitudine omni suorum aut capta Pharnaces cum paucis equitibus profugit. Cui nisi castrorum oppugnatio facultatem attulissetfacultatemfacultatem attribuisset liberius profugiendi, uiuus in Caesaris potestatem adductus esset.

Tali uictoria totiens uictor Caesar incredibili est laetitia adfectus, quod maximum bellum tanta celeritate confecerat,

eoquemiles quoque

(cf. Cic. Fam. 10.5.2 uel 24.6)

quodque

(u. et infra)

subiti periculi recordatione laetior,

quod uictoriaquod uictoria

, quodque supra retinens

facilis ex difficillimis rebus acciderat. Ponto recepto praeda omni regia militibus condonata, postero die cum expeditis

equitibus

(u. TLL 5.2.1623.13–26)

equitibusque

(cf. 25.2 et u. ad 17.3)

ipse proficiscitur, legionem sextam decedere ad praemia atque honores accipiendos in Italiam iubet, auxilia Deiotari domum remittit, duas legiones cum Caelio Viniciano in Ponto relinquitreliquit.

Ita per Gallograeciam Bithyniamque in Asiam iter facit omniumque earum prouinciarum de controuersiis cognoscit et statuit. Iura in tetrarchas, reges, ciuitates distribuit. Mithridaten Pergamenum,

[a] quo rem

(cf. BAfr 77.1 et u. 26.1-28.2)

quo remquorum

feliciter celeriterque gestam in Aegypto supra scripsimus, regio genere ortum, disciplinis etiam regiis educatum—nam eum Mithridates, rex Asiae totius propter nobilitatem Pergamo paruulum secum asportauerat in castra multosque retinuerat annos—regem Bosphori constituit,

quod

(u. Damon 2015b, 111)

quod [regnum]

(cf. BG 2.29.3)

sub imperio Pharnacis fuerat, prouinciasque populi Romani a barbaris atque inimicis regibus interposito amicissimo rege muniuitmunierat. Eidem tetrarchian

legibus

, ut glossema ex 67.1 legibus? (u. et 68.1)

legibus

Gallograecorum iure gentis et cognationis adiudicauit occupatam et possessam paucis ante annis

Deiotaro

(de datiuo commodi u. TLL 10.2.116.38–41)

a deiotaro

fortasse recte (cf. 34.1)

. Neque tamen usquam diutius moratus est quam necessitas urbanarum seditionum pati uidebatur. Rebus felicissime celerrimeque confectis in Italiam celerius omnium opinione uenit.