Edizione digitale a cura del gruppo digilibLT - Università degli Studi del Piemonte Orientale. Progetto diretto da Raffaella Tabacco (responsabile della ricerca) e Maurizio Lana
D Incipit liber Iunioris philosophi in quo continetur totius mundi descriptio.
Post omnes ammonitiones quas tibi commendaui de studio uitae tuae, carissime fili, incipiens nunc uolo tibi exponere historias plurimas et ammirabiles quarum quidem aliquas uidi, ceteras uero ab eruditis auditu percepi, quasdam lectione didici. Haec igitur sensibus comprehendens non solum multa utilia cognoscebis, sed et tuam ornare sapientiam ex huiuscemodi rerum uarietatibus praeualebis.
Quaerentes autem scribere, debemus dicere primum quando mundus a deo fuerit institutus, dehinc quae gentes ab oriente usque ad occidentem constitutae sint; post hoc quanta sint genera barbarorum, deinde omnem Romanorum terram, quot sint in omni mundo prouinciae, uel quales in substantia ac potestate; quae ciuitates in singulis prouinciis habeant et quid in unaquaque prouincia aut ciuitate possit esse praecipuum. Munificum enim hoc opus et studiosum mihi esse uidetur.
Vnde ergo nos oportet incipere nisi primum a magis ? Nam priores nostri qui de his rebus scribere conati sunt, aliquanta dicere potuerunt, solus autem Moyses, diuino spiritu plenus Iudaeorum propheta, quod est certum scripsit. Post hunc de prouinciis et temporibus sequentia dixit Berosus, Chaldaeorum philosophus, cuius litteras secuti sunt Manethon, Aegyptius propheta, et Apollonius, similiter Aegyptiorum philosophus, Josephus quoque, uir sapiens, Iudaeorum praeceptor, qui captus a Romanis scripsit iudaïcum bellum. Post istos uero Menander Εphesius et Herodotus ac Thucydides similia conscripserunt, sed non ualde de antiquis. Et haec quidem illi. Ego autem de quibus memorati scripserunt, experiar tibi breuiter exponere.
Gentem aiunt esse Camarinorum in partibus orientis, cuius terram Moyses et Eden nominando descripsit; unde et fluuius maximus exire dicitur et diuidi in quattuor flumina, quorum nomina sunt haec: Geon, Phison, Tigris et Euphrates. Isti autem homines, qui praedictam terram inhabitant, sunt ualde pii et boni, apud quos nulla malitia inuenitur, neque corporis neque animi. Si autem uis aliquid certius discere, dicunt eos quod neque pane hoc nostro communi utantur, nec aliquo simili cibo, nec igne quo nos utimur; sed panem quidem eis plui per singulos dies asserunt, et bibere de agresti melle et pipere; ignis autem eorum solis esse perhibetur [' antae] fragrantiae ut, statim quod de caelo in terram diffunditur, potuissent omnes exuri, nisi se cito in fluuium mitterent, in quo tam […] ?
Sunt autem et sine imperio se regentes uidelicet. Escam uero non utuntur omnibus communem. Scilicet quod neque malitiam corporis nostri habent; neque enim pulex, neque pediculus, nec cimex aut lendes apud eos inuenitur, aut in corpore aliquid infirmum. Neque enim uestimenta utuntur omnibus communia: sed ita inlibata est uestis eorum quae neque insordidari potest; et si hoc contingat, per ignis gladium loturam expectant, ardens enim melior fit.
Neque seminant, neque metunt. Sunt enim species excellentes, uariae et pretiosae, ueluti lapides pretiosi, hoc est smaragdi, margaritae, iacinti et carbunculus et saphirus in montibus. Et inde omnes exeunt sic, secundum hunc modum: fluuius exiens exit in montibus per singulos dies ac noctes manans, magis nero abscidet cacumina montium [et eorum crusta] in multitudine aquae cingit; proximae gentis astutia inuenit artem per quam quae exinde exeunt inuenire possit; facientes retias in coangusta loca fluuii suscipiunt uentura.
Cum tanta uero felicitate neque laborant neque aegrotant, solum autem moriuntur scientes et diem mortis suae: moriuntur enim omnes centum decem et octo et centum uiginti annorum, et maior minoris mortem non uidet, nec parentes filiorum. Scientes singuli diem mortis suae sibi faciunt sarcofagum de aromatibus uariis, quoniam ad eos aromata omnia abundant, et ponens se ibi expectat expetentem animam; uentura autem hora omnes salutans et omnibus ualedicens sic debitum reddit, et est multa securitas. Et haec quidem huius gentis bona ex parte diximus; multa enim habentes dicere praetermisimus. Habitatio autem terrae eorum est mansionum septuaginta.
Post ipsam gentem quid aliud est ? Venientibus ad occidentem Braxmani degunt; et ipsi sine imperio transigunt bene et detinent uicinorum bonitatem. Et est habitatio eorum mansionum quinque.
Post hos ad [iacet] altera regio Euiltarum; et ipsi sine imperio et paene deorum uitam uiuentes. Et horum terra mansionum triginta duo.
Post hos altera gens quae uocatur Emer, et ipsa uiuens sine imperio transigit legaliter. Et habitant terram mansionum quadraginta septem.
Post hos regio quae appellatur Nebus, a qua inuenitur tyrannorum initium; et regitur a maioribus. Et est mansionum sexaginta.
Hinc seminatio et messio. Praedictae autem gentes, sine Camarinis, uiuunt pomis et pipere et melle; Camarini panem enim caelestem cotidianum accipiunt. Inter eos omnes nec irascuntur, nec iudicium appetunt, neque rixa, neque cupiditas neque dolum uel aliquid mali est.
Post ergo Nebus gentem adiacet regio Disaph, quam qui habitant reguntur bene quomodo uicini. Et habitant terram tenentem mansiones ducentas quadraginta.
Post hanc gens sic appellanda Choneum, cuius homines eodem modo uicinantibus uiuentes uitam [bene] transigere putant; indifferens enim ad eos uita. Et habitant terram centum uiginti mansionum.
Deinde Diua gens eodem modo reguntur a maioribus; habentes terram mansionum ducentarum decem.
Deinde est India maior, a qua [sericum] et omnia necessaria exire dicuntur. Similiter proximis uiuentes bene transigunt. Et habitant terram magnam et bonam mansionum ducentarum decem.
Deinde adiacet Exomia regio, quae dicitur uiros habere fortes et ualde industrios in bellis et utiles in omnibus. [Vnde] India minor, cum ei motus fuerit belli a Persis, petit auxilium. Qui in omnibus abundant. Et habitant terram mansionum centum quinquaginta.
Post hos India minor, cuius gens regitur a maioribus; et ad eos elephantorum innumerabilis multitudo, et Persae ab ipsis accipiunt propter multitudinem. Habitant terram mansionum quindecim.
Post hos sunt Persae, Romanis propinquantes, qui historiantur ualde in malis omnibus […] et [in] bellis esse fortes. Et impietates ab eis magnas agi dicunt: non cognoscentes naturae dignitatem, sicuti muta animalia, matribus et sororibus condormiunt. Et impie faciunt in illum qui fecit eos deum. Alias autem abundare dicuntur in omnibus; data enim [potestate negotii gentibus adpropinquantibus suae regionis, ad eos omnia] abundare uidentur.
Horum autem prope Sarracenorum gens degit, [arcu et] rapina sperantium suam uitam transigere. [Sunt similes Persis impii ac periuri et sponsiones non custodientes neque belli neque alterius negotii]. Et mulieres aiunt in eos regnare.
Et haec quidem de praedictis gentibus historicus aït. Quoniam uero necessarium est et nostram terram, hoc est Romanorum, conscribere, experiar exponere, ut possit legentibus prodesse. Incipiamus ergo. Diximus enim Persarum terras, quot mansionum esse dixerunt qui conscripserunt et quia impii ac periuri et sponsiones non custodientes neque belli neque alterius negotii.
Post hos nostra terra est. Sequitur enim Mesopotamia et Osdroena. Mesopotamia quidem habet ciuitates multas et uarias, quarum excellentes sunt quas uolo dicere. Sunt ergo Nisibis et Edessa, quae in omnibus uiros habent optimos et in negotio ualde acutos et bene uenantes. Praecipue et diuites et omnibus bonis ornati sunt: accipientes enim a Persis ipsi in omnem terram Romanorum uendentes et ementes iterum tradunt, extra aeramen et ferrum, quia non licet hostibus dare aeramen aut ferrum. Istae autem ciuitates semper stantes deorum et imperatoris sapientia, habentes moenia inclita, bello semper uirtutem Persarum dissoluunt; feruentes negotiis et transigentes cum omni prouincia bene. Deinde Osdroenae Edessa et ipsa ciuitas splendida.
Deinde iam regio Syriae omnis partitur in tres Syrias: Punicam et Palestinam et Coelam. Et habent ciuitates uarias et excellentes et maximas quarum ex parte memoratus delectabo audientes. Est ergo Antiochia prima, ciuitas regalis et bona in omnibus, ubi et dominus orbis terrarum sedet; ciuitas splendida et operibus publicis eminens, et multitudinem populorum [undique] accipiens, omnes sustinet; abundans omnibus bonis.
Iam alterae ciuitates ueluti Tyrus quae, omnium negotium feruenter agens, magnifice felix est; nulla enim forte ciuitas orientis est eius spissior; in negotio et diuites uiros habens et potentes in omnibus.
[Post istam] Berytus, civitas ualde deliciosa et auditoria legum habens per quam omnia iudicia Romanorum [stare uidentur]. Inde enim uiri docti in omnem orbem terrarum adsident iudicibus et scientes leges custodiunt prouincias, quibus mittuntur legum ordinationes.
Iam etiam et Caesarea ciuitas est similiter deliciosior et abundans omnibus et dispositione ciuitatis in multa eminens. Tetrapylon enim eius nominatur ubique, quod unum et nouum aliquod spectaculum.
Iam alterae omnes, quarum et ipsarum nomina ex parte necessarium est dicere, quia singulae earum habent praecipua. Est ergo et bona ciuitas et Laodicia, quae suscipiens omne negotium et emittens Antiochiae magnifice adiuuit et [exercitui].
Similiter et Seleucia ciuitas optima, quae et ipsa omnia quae ueniunt praedictae Antiochiae offert, et fiscales species et priuatas. Dominus orbis terrarum, imperator Constantinus, uidens quod sic utilis est ei et exercitui, montem maximum secauit et introduxit mare, et portum fecit magnum et bonum, ubi uenientes naues saluarentur et fiscale onus non periret.
Deinde aliae iam ciuitates omnes. Ascalon et Gaza, ciuitates eminentes et in negotio bullientes et abundantes omnibus, mittunt omni negotio Syriae et Aegypto uinum optimum.
Neapolis et ipsa ciuitas gloriosa et ualde nobilis. Tripolis et Scythopolis et Byblus et ipsae ciuitates in industria positae. Heliopolis quae propinquat Libano monti mulieres speciosas pascit, quae apud omnes nominantur Libanitides, ubi Venerem magnifice colunt: dicunt enim eam ibi habitare et mulieribus gratiam formositatis dare. Sunt autem iterum ciuitates et ipsae Sidon, Sarepta, Ptolemais, Eleutheropolis optimae similiter et Damascus.
Quoniam ergo ex parte praedictas ciuitates descripsimus et diximus [ […], necessarium mihi uidetur ut etiam quidnam unaquaeque ciuitas proprium habet exponamus, ut qui legit certam eorum scientiam habere possit. ]. In linteamina sunt hae: Scythopolis, Laodicia, Byblus, Tyrus, Berytus quae linteamen omni orbi terrarum emittunt, et sunt eminentes in omni abundantia. Similiter autem et Sarepta et Caesarea et Neapolis, quomodo et Lydda, purpuram alithinam. Omnes autem praedictae ciuitates gloriosae et fructiferae in frumento, uino et oleo; hi et omnibus bonis abundant : Nicolaum itaque palmulam in Palestinae regione, loco qui sic uocatur Iericho, similiter et Damascenam et alteram palmulam minorem et psittacium et omne genus pomorum habent.
Quoniam autem oportet et singula earum describere, quid ad singulas ciuitates delectabile esse potest, et hoc dicere necessarium est. Habes ergo Antiochiam quidem in omnibus delectabilibus abundantem, maxime autem circensibus. Omnia autem quare ? Quoniam ibi imperator sedet, necesse est omnia propter eum. Ecce similiter Laodicia circenses et Tyrus et Berytus et Caesarea; sed Laodicia mittit aliis ciuitatibus agitatores optimos, Tyrus et Berytus mimarios, Caesarea pantomimos, Heliopolis choraulas, maxime quod a Libano Musae illis inspirent diuinitatem dicendi. Aliquando autem et Gaza habet bonos auditores; dicitur autem habere eam et pammacharios, Ascalon athletas luctatores, Castabala calopectas.
Omnes autem per negotia stant et uiros habent diuites in omnibus et oratione et opere et uirtute. Et aeres temperatos habent. Et haec quidem Syriae ex parte. Praetermisimus enim multa, ut non extendere extra opportunum orationem uideamur, et ceteras regiones quoque et [ciuitates ] scribere possimus.
Habes ergo de laeua parte Syriae et Aegypti et Alexandriae et totius Thebaidis partes, quas describere necessarium est. Habes ergo omnem Aegypti regionem coronatam fluuio qui sic uocatur Nilus, qui ueniens rigat omnem faciem terrae, et fructum fert omnem, sine oleo: triticum autem, hordeum, legumen et uinum abundanter; uiros similiter nobiles, deos colentes eminenter: nusquam enim deorum mysteria sic perficitur quomodo ibi ab antiquo et usque modo, et paene ipsa omni orbi terrarum tradidit deos colere. Dicunt autem Chaldeos melius colere, tamen quos uidimus miramur et in omnibus primos esse dicimus. Etenim ibi deos habitasse aut et habitare scimus. Aliqui autem et litteras ab eis inuentas esse dicunt, alii autem a Chaldeis, alii autem a Punicis, quidam autem Mercurium inuentorem esse litterarum uolunt; et multis [multa] dicentibus, nemo uerum scit nec credi potest. Tamen uiros sapientes prae omnem mundum Aegyptus abundat. [In ] metro [poli] enim eius Alexandria omnem gentem inuenies philosophorum [et ] omnem doctrinam. Itaque aliquando certamine facto Aegyptiorum et Graecorum, quis eorum Musium accipiat, argutiores et perfectiores inuenti Aegyptii et uicerunt, et Musium ad eos iudicatum est. Et impossibile est in quacumque re inuenire uolueris sapientem quomodo Aegyptium; et ideo omnes philosophi et qui sapientiam litterarum scientes ibi semper morati sunt, meliores fuerunt: non enim est ad eos ulla impostura, sed singuli eorum quod pollicentur certe sciunt, propter quod non omnes omnium, sed quisque sua per suam disciplinam ornans perficit negotia.
Alexandria autem ciuitas est ualde maxima et eminens in dispositione et abundans omnibus bonis et escis diues: piscium enim tria genera manducat, quod altera prouincia non habet, fluminale et stagnense et marinum. Omnes autem species aut aromatibus aut aliquibus negotiis barbaricis in ea abundant: supra caput enim habens Thebaidis Indorum genus et accipiens omnia praestat omnibus. Et dii coluntur eminenter et templum Serapis ibi est, unum et solum spectaculum nouum in omni mundo: nusquam enim terra aut aedificium [tale] aut dispositio templi [talis] aut religio talis inuenitur; undique autem Musium ei reddi uideatur.
Possidet cum omnibus quibus habet bonis et unam rem, quae nusquam nisi in Alexandria et in eius regione fit, [sine] cuius neque iudicia neque priuata negotia regi possunt, sed paene per ipsam rem omnis hominum natura stare uidetur. Et quid est quod sic a nobis laudatur ? Chartas quas ipsa faciens et omni mundo emittens utilem speciem omnibus ostendit; sola hoc supra omnes ciuitatesque et prouincias possidens, sed sine inuidia praestans suorum bonorum. Et Nili autem bonitatem supra omnem prouinciam, qui Nilus fluuius aestatis hora descendens rigat omnem terram et ad seminationem parat, quem seminati habitantes magna benedictione implentur: ad eos enim una mensura centum et centum uiginti mensuras facit; et sic per singulum annum terra reddens, et aliis prouinciis utilis est. Canstantinopolis enim Thraciae ab ea quam plurime pascitur; similiter et orientales partes, maxime propter exercitum imperatoris et bellum Persarum: propterea non posse aliam prouinciam sufficere nisi diuinam Aegyptum. Quem et nominans a diis plus esse puto, ubi deos, uti praediximus, colentes bene historias maxime [eis] offerunt. Et sunt sacra omnia et templa omnibus ornata; aeditimi enim et sacerdotes et ministri et aruspices et adoratores et diuini optimi abundant; et fit omnia ordine: aras itaque inuenies semper igne splendentes et sacrificiorum et ture plenas, uittas simul et turibula plena aromatibus diuinum odorem spira [ntia in] uen[ies].
Iam et ciuitatem iudicibus bene regentem inuenies; in contemptum se [facile mouet] solus populus Alexandriae: iudices enim in illa ciuitate cum timore et tremore intrant, populi iustitiam timentes; ad eos enim ignis et lapidum emissio ad peccantes iudices non tardat. Et est in omnibus ciuitas et regio incomprehensibilis. Et totius orbis terrae paene de ueritate philosophiae ipsa sola abundat, in qua inuenitur plurima genera philosophorum. Itaque et Aesculapius dare ei uoluit medicinae peritiam [et] ut habeat: in toto mundo medicos optimos praestare dignatus est, et quam plurime initium salutis omnibus hominibus illa ciuitas constat. Et aeres uero habet ualde temperatos. Et haec quidem de praedicta regione quoque et ciuitate ex parte, non enim omnia scribere possibile est.
Deinde iam de dextris iterum Syriae supra inuenies Arabiam, cuius ciuitas maxima est Bostra, quae negotia maxima habere dicitur, propinqua Persis et Saracenis, in qua publicum opus tetrapyli mirantur.
Deinde iterum regio Ciliciae, quae faciens multum uinum laetificat et alias prouincias, et habet ciuitatem magnam et bonam quae sic uocatur Tarsus.
Post hanc in superiori parte Cappadocia est, quae habet uiros nobiles et ciuitatem maximam Caesaream. Frigora autem maxima habere dicitur, ut non posse hominem imperitum locorum sine aliquo artificio habitare. Negotia autem haec optima ubique mittere eam aiunt: leporinam uestem et babylonicarum pellium et illorum diuinorum animalium formositatem.
Inde obuiat Galatia prouincia optima sibi sufficiens. Negotiatur uestem plurimam; aliquotiens uero et milites bonos dominis praestat. Et habet ciuitatem maximam quae dicitur Ancyra. Diuinum panem et eminentissimum manducare dicitur.
Iterum Phrygia, et ipsa regio bona, et ipsa fortes uiros possidens secundum scripturas antiquorum, Homeri quoque et Vergilii et aliorum qui bellum ipsorumque Phrygum et Graecorum conscribentium. Quae et ciuitatem maximam habere dicitur Laodiciam, quae uestem solam et nominatam emittat, quae sic uocatur laodicena.
Deinde huius supra Armenia minor quam equitem et sagittarios praestare aiunt utiles ad bellum.
Deinde Paphlagonia et Pontus uirorum diuitum habitatio et ualde eminentium, similiter Cappadociis et Galatis, in doctrina quoque et in omnibus bonis. Et mulieres speciosas [habent]. Historia uero de iis dicit speciosas esse et candidas nimis ut uisae deae esse putentur. Viros itaque praedictae prouinciaeque et ciuitates, hoc est Pontus et Paphlagonia et Galatia et Cappadocia, habent et prudentes uiros. Si autem uis et prudentiam uirorum audire, aspice in duo comitata orientis quoque et occidentis et multos ibi inuenies quam in aliis ciuitatibus aut prouinciis quomodo Ponticos aut Paphlagones et Cappadoces et Galatas; propterea et temptari per eos iussione imperatorum negotia putantur, sunt enim ualde fideles, diuitia naturae bonum in se habentes; sic maioribus et melioribus proficere urgentur. Hic autem de his desinens orationem, iam incipiam sequentia dicere.
Sunt enim media terrena. Quoniam autem necessarium est significare partes propinquantes mari, iterum autem de Cilicia est et Isauria, quae uiros fortes habere dicitur, et latrocinia aliquando facere conati sunt, magis uero et aduersarii Romanorum esse uoluerunt, sed non potuerunt inuictum nomen uincere. Post quam est Pamphylia, regio optima et sibi sufficiens, oleum autem multum faciens et alias regiones implens. Habet autem duas ciuitates splendidas Pergen et Siden.
Post hanc Lycia regio sibi sufficiens; et habet montem maximum qui Caucasus dicitur, quo maiorem sub caelo non esse aiunt.
Post Lyciam Caria. Et sic est maxima Asia quae eminet in omnem prouinciam et habet ciuitates innumerabiles; maximas uero et ad mare multas quidem habet, ex quibus nominare duas necessarium est: Ephesum quoque quae portum praecipuum habere dicitur, similiter autem Smyrna et ipsa ciuitas splendida. Regio autem tota lata et frugifera in omnia bona: uina uaria, oleum, oridiam, purpuram bonam, alicam. Et est ualde admirabilis, cuius laudes permultas ponere difficile est.
Post hanc est Hellespontus, regio frugifera, frumento, uino et oleo ornata. Ciuitates autem habet antiquas illas, Troiam et Ilium, horum autem maiorem Cyzicum quae et positione et magnitudine et ornamento et formositate omnem laudem superare potest. Et ibi enim Venus mulierum pulchritudinem, sagitta Cupidinis ornata, constituere uoluit.
Post Hellespontum est inuenire admirabilem Bithyniam, quae maxima et optima, quae sic omnem fructum facit. Ciuitates habet [maximas] quidem et admirabiles, Nicaeam et Nicomediam. Et Niceae quidem ciuitatis dispositionem difficile est alibi inuenire; regulam autem putat aliquis impositam esse omni ciuitati propter aequalitatem et formositatem, [ita ut omnia aedificiorum culmina aequali decorata libramine splendidum intuentibus praebere uideantur adspectum] ; et est in omnibus ornata et constans. Nicomedia uero et ipsa eminens et admirabilis est in omnibus abundans; et habens opus publicum optimum basilicam antiquam, qua diuinum ignem de caelo descendisse et combussisse eam dicunt, et condita est postea a Constantino. Habet autem et circenses, structuram ualde bonam in qua eminet circensium spectaculum [quod] diligentius spectatur.
Post Bithyniam iterum Thracia prouincia et ipsa diues in fructibus et maximos habens uiros et fortes in bello; propter quod et frequenter inde milites tolluntur. Habet autem ciuitates splendidas Constantinopolim et Heracleam. Quae Constantinopolis, cum esset aliquando Byzantium, Constantinus conditae suum cognomen ciuitati imposuit. Heraclea uero excellens opus habet et theatrum et regale palatium. Constantinopolis autem omnia praecipua habere potest propter Constantinum. Nec non uero etiam circensium spectaculum saeuissime spectatur.
A Thracia ergo obuiantem inuenies Macedoniam quae, abundans omnia, negotium uero eicit ferrum et plumam, aliquotiens enim et lardum et caseum dardanicum, adiacet enim ei Dardania. Et habet ciuitatem splendidam Thessalonicam, quae est et ipsa una eminentium.
Post Macedoniam Thessalia multa ferens [frumenta] et [in] aliis [sibi] sufficere dicitur. Et habet montem Olympum, quem deorum habitaculum Homerus ait. Post Thessaliam Achaiae, Graeciae et Laconicae terra, quae in se [studia] habens non sic [in] aliis sufficere sibi potest; nam et ipsa prouincia breuis est et montuosa, et non tantum frugifera potest esse: oleum uero ex pauco generat, et mel atticum et magis fama doctrinarum et orationum glorificari potest; in aliis enim quamplurime non sic. Ciuitates autem habet has: Corinthum et Athenas. Corinthum enim ciuitatem multum in negotio [uigentem] et habentem opus praecipuum amphitheatri; Athenas uero [studia] et historias antiquas et aliquid dignum nominatum, arcum ubi multis statuis stantibus mirabile est uidere dicendum antiquorum bellum. Laconica uero solo Crocino lapide, quem dicunt Lacedaemonium, ornari putatur.
Post Achaiam est inueniri Epiri partes et ciuitatem quae sic uocatur Epirus; prouincia uero a quibusdam Epirus, a quibusdam Aetolia. [Post hanc ciuitatem] ciuitas Nicopolis, quae piscem multum marinum abundat, ut odire speciem uidentem aliquantam. Post hanc paulo superius Dalmatia est, quae in negotiis eminens esse dicitur. Caseum itaque dalmatenum et tigna tectis utilia, similiter et ferrum, tres species cum sint utilia abundans emittit. Et habet ciuitatem splendidam Salonam; Dyrrachium enim propter habitantium malitiam a deo [destructa], magis uero, ut dicunt, descendit et non apparuit. Deinde iam ordine prouinciae: Calabria, quae, frumentifera cum sit, abundat in omnibus bonis; post hanc Bruttium et ipsa optima cum sit negotium emittit uestem is birrum et uinum multum et optimum; post Bruttium Lucania regio optima et ipsa omnibus abundans et lardum multum foras emittit, propter quod est in montibus cuius esca animalium uaria.
Post eam Campania prouincia, non ualde quidem magna, diuites autem uiros possidens et ipsa sibi sufficiens et cellarium regnanti Romae.
Et post eam Italia, quae et nominata uerbo solum aut in nomine gloriam suam ostendit, multas et uarias ciuitates habens et omnibus bonis plena, regitur a prouidentia. Inuenies enim in ipsa Italia uinorum multa genera: Picenum, Sabinum, Tiburtinum, Tuscum, etenim Tuscia adiacet praedictae prouinciae cuius formositatem non post multum narremus. Italia ergo omnibus abundans insuper et hoc maximum bonum possidet: ciuitatem maximam et eminentissimam et regalem, quae de nomine uirtutem ostentat et uocatur Roma; quam aiunt condidisse Romulum puerum. Est itaque quam maxima et aedificiis diuinis ornata: quisque enim [ex] antefactis imperatorum, aut nunc qui sunt, in eam condere aliquid uoluerunt, et singuli eorum opus qualecumque in nomine suo faciunt. Si enim uolueris Antoninum [memorare], opera inuenies innumerata; sicut et quae dicitur forum Traiani, quae habet basilicam praecipuam et nominatam. Habet autem et circenses bene positos et aeramento multo ornatos. Sunt autem in ipsa Roma et uirgines septem ingenuae et clarissimae, quae sacra deorum pro salute ciuitates, secundum antiquorum morem, perficiunt, et uocantur uirgines Vestae. Similiter et fluuium habet multis notum Tyberim, qui utilis est praedictae ciuitati; qui incidens eam peruenit in mare, et per ipsum omnia quae ueniunt de peregre ascendunt ad decem et octo milia: et sic ciuitas omnibus bonis abundat. Habet autem et senatum maximum uirorum diuitum: quos si per singulos probare uolueris, inuenies omnes iudices aut factos aut futuros esse aut potentes quidem, nolentes autem propter suorum frui cum securitate uelle. Colunt autem et deos, ex parte Iouem et Solem; nec non et sacra Matris deum perficere dicunt, et aruspices ad eos [esse] certum est.
[Post] hanc habes uicinam Tusciam. Quae Tuscia quamplurime hoc a diis nomen maximum accepit: unde enim aiunt ab origine inuentam esse haruspiciam, et quod bonum deos esse dicebant. Nam et ipsa abundans omnibus bonis et hoc possidet maxime circa deos haruspicia multa, etenim huius rei certum ad eos esse dicitur. Et haec quidem Romae et Tusciae. Italiae uero et aliae ciuitates sunt splendidae, quae sic uocantur Aquileia et Mediolanum.
Post ergo Italiam quas praetermisimus [prouincias et] ciuitates dicamus: Moesiam et Daciam, prouincias sibi quidem sufficientes, frigora autem magna habentes, quarum ciuitas magna Naïssus dicitur. Deinde Pannonia regio, terra diues in omnibus, fructibus quoque et iumentis et negotiis, ex parte et mancipiis. Et semper habitatio imperatorum est. Habet autem et ciuitates maximas, Sirmium quoque et Noricum, unde et uestis norica exire dicitur. Haec Pannonia regio. Quae adiacet trans flumen Danuuium, gens barbarorum Sarmatum est.
Post Pannoniam Gallia prouincia, quae, cum maxima sit et imperatorem semper egeat, hunc ex se habet. Sed propter maioris praesentiam, omnia in multitudine abundat, sed plurimi pretii. Ciuitatem autem maximam dicunt habere quae uocatur Triueris, ubi et habitare dominus dicitur, et est mediterranea. Similiter autem habet alteram ciuitatem in omnibus ei adiuuantem, quae est super mare, quam dicunt Arelatum, quae ab omni mundo negotia accipiens praedictae ciuitati emittit. Omnis autem regio uiros habet fortes et nobiles: in bello itaque plurimum exercitum et fortem Gallorum esse dicuntur. Et est in omnibus prouincia admirabilis. Et habet adiacentem gentem barbaram Gothorum.
Deinde a Gallia Spania terra lata et maxima et diues, uiris doctis [et omnibus bonis ornata et] in omnibus negotiis [pollens], quorum ex parte dicemus: oleum enim et liquamen et uestem uariam et lardum et iumenta mittens, omni mundo sufficiens. Omnia bona possidens et praecipua in omnibus bonis, insuper autem et sparti uirtutem omni terrae praestans, uidetur quidem necessaria apud multos, quoniam omne nauium genus saluat et per ipsum quamplurime omne negotium uidetur; apud multos autem debilis esse uidetur. Inde Oceanum esse dicitur et huius partem quam nemo hominum narrare potest. Sed quid ibi esse potest ? Est enim desertum et, sicut aiunt, est ibi finis mundi.
Deinde girantem ad austri terram inuenies terram Mauretaniam. Homines [qui inhabitant] barbarorum uitam et mores [habent] , tamen Romanis subditi. Quae prouincia uestem et mancipia negotiatur, et frumentum abundat, et habet ciuitatem Caesaream. Deinde post Mauretaniam Numidia prouincia fructibus abundans et sibi sufficiens, et negotia habet: uestem uariam et animalia optima.
Ab hac prouincia Africae regio diues in omnibus inuenitur; omnibus bonis ornata est, fructibus quoque et iumentis, et paene ipsa omnibus gentibus usum olei praestat. Quae multas et differentes ciuitates possidens unam praecipuam et admirabilem nimium habet, quae sic uocatur Kartago; quam condidit mulier Tyria nomine Dido, quae, cum Libyam uenisset, locum emit quantum corium bubulum circumtenere potuit, ut Virgilius ait, cognomine Byrsa. Quae dispositione ualde gloriosissima constat, [etenim ordinem arborum habet in uicos aequales; formositatem uero locum pro loco possidens, habet odeum] et portum super omne nouum uisum habens, Neptunum sine timore nauium serenum praestare uidetur, securitatis enim plenus est. Et iterum praecipuum inuenies opus publicum in ea, uicum argentariorum. Ιn delectabilibus uero unum solum spectaculum ualde contentiose expectant habitantes: munerum. Ipsa autem regio Africae est ualde maxima et bona et diues, homines autem habens non dignos patriae : regio enim multa et bona, homines non sic; dolosi enim quamplurimi omnes esse dicuntur, alia quidem dicentes, alia autem facientes; difficile autem inter eos inuenitur bonus, tamen in multis pauci boni esse possunt.
Deinde post Africae omnem regionem adiacet et deserta terra maxima in austri partibus, ubi aiunt in minima parte ipsius deserti habitare barbarorum [prauam] gentem quae sic uocatur Mazicum et Aethiopum. Post hos inuenitur regio Pentapolitana, pauca sed fructibus et iumentis diues, quae ciuitates habet antiquas duas, Ptolemaidem et Cyrenem, quas dicunt in tempore regnasse. Post quam altera prouincia Libyae nomine, propinquans et ipsa ab occasu Alexandriae, quae non accipit aquam de caelo, non pluente ei per singulos annos. Viros quidem habet paucos, tamen bonos et pios et prudentes; puto autem quod bonum eis inest nisi a dei eruditione. Deinde iam iterum Alexandria. Et haec quidem orbis terrae, Romanorum quoque et barbarorum terram, quod ex parte dicere potuimus. Non enim omnia certissime conscribere erat; tamen etsi forte latuit nos aliqua pars, tamen, ut opinor, non ualde [multa].
Vt non autem solam totam historiam praetermittere uidear, nam et insulas quae medio mari positae sunt et ipsarum memoratus, sic orationem desinam. Habes ergo ab oriente insulas sic: primam et maximam Cyprum, quae solet nauem conficere; dicitur non indigens alterius prouinciae quicquam pro fabrica nauium: necessaria ipsa insula habet omnia inferius declarata: ligna, aeramentum, ferrum, picem, nec non uero linteamen pro uelaria et funium usum. Dicunt autem et aliis bonis omnibus abundare. Deinde Euboeam et ipsam insulam nobilem esse dicunt. Inde quae sic uocantur Cycladas, insulas plurimas numero quinquaginta tres, quae omnes suum iudicem habent; quarum aliquas ex nomine dicere necessarium est. Namque Rhodum, insulam et ciuitatem maximam, quae, sicut prophetauit Sibylla, ab ira dei esset peritura. Est autem in ipsa ciuitate statua, quam omnes Colossum nominant, nouum visum magnitudinis; dolus enim in ipsa fuit, secundum prophetiam praedictae Sibyllae. Iam et alteram [insulam, Delum, quae in medio Cycladum sita in qua Latona enixa est Dianam et Apollinem]; et [inde] Apollinis Tenedos. Ad ipsas inuenies Imbrum quae Imbrus leporinam uestem multam eicit propter abundantiam ipsius rei, ibi [enim] animalium multitudo, in ceteris uero rebus moderata. [Inde Lemnus] ipsa sibi sufficiens, uinum autem multum faciens Macedoniae et Thraciae regioni [emittens]
Postea Creta insulam, quae centum numero ciuitatibus ornata est; et est in omnibus diues et mirabilis, [uinum autem optimum ferens]. Quae habet maxirmam ciuitatem nomine Gortynam, in qua et circenses esse dicunt; et habet uiros diuites ex parte et eruditos. Deinde Cythera alia insula, inde Zacynthus et Cephalonia insulae habentes et abundantes omnia bona.
Post quas insulas omnes optima et maxima Sicilia insula, quae [propter] soliditatem terrae differens [ceteris insulis inuenitur]. Multa enim bona Sicilia generat, et emittit negotia utilia in abundantiam: lanam [et frumentum], similiter et iumenta. Habet autem et uiros diuites et eruditos omni doctrina, Graeca quoque et Latina. Ciuitates autem habet splendidas Syracusam et Catanam, in quibus spectaculum circensium bene completur: animalia enim bona et fortia habentes, contendunt delectantes animalium uirtute. In qua insula [esse] et montem qui sic uocatur Aetna: si dignum est [credere] diuinitas est in illo monte, quoniam diebus noctibusque ardet in capite montis, unde et fumus ascendere apparet. Qui mons in girum uineta multa habens generat uina praecipua.
Deinde Cossora. Post hanc alia insula quae sic uocatur Sardinia, et ipsa ditissima fructibus et iumentis et est ualde splendidissima.
Deinde alia quae sic uocatur Britannia insula, sicut qui fuerunt narrant, ualde et praecipua; in omnibus [bonis abundans et habens uiros quoque pugnatores et fortes].
Explicit Expositio Totius Mundi et Gentium.
D LXVIII. Et haec quidem secundum possibilitatem humanam descripsimus; si enim latuerunt nos aut prouinciae aut ciuitates aut insulae non multae ut mihi uidetur. Latuerunt autem pro eo quod impossibile est homini certius omnia nosse; solus enim deus, qui uniuersa creauit, potest omnia nosse.